Якутские буквы:

Якутский → Якутский

архахтан

архаҕыр диэн курдук

архах

  1. аат.
  2. Ааспат дьарҕа буолбут сөтөл. ☉ Хронический кашель
    Куоракка сороҕор, ордук күһүн, киһини архах кыайар. «ХС»
    Сааһыран истэх аайы сэриигэ ылбыт баастарбын сэргэ архаҕым көбөн, сайынын манна сынньаннахпына сэргэхсийэбин. «ХС»
    2
    көр дьарҕа. Оҕонньор: «Ээ, суох. Былыт кэлээри гынна быһыылаах, архаҕым барыта көптө», — диэн эрэ кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
  3. даҕ.
  4. Аһаах, ыарытыган (киһи). ☉ Болезненный, немощный, слабый (человек). Архах киһи. Архах оҕо
    □ [Егоров] дьоҕус уҥуохтаах, кубаҕай эттээхсииннээх, архах көрүҥнээх киһи. Н.Кондаков
  5. Ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Хронический
    Кууһума аҕыйах хонук иһигэр аҥаара эрэ хаалла, урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
    Ыарыһах уонна архах сөтөллөөх дьоҥҥо кириип ыараханнык киирэр. «Кыым»
    Эһэм архах сөтөллөөх уонна дьүлэй этэ. «ХС»
    ср. др.-тюрк. аҕрыг ‘болезнь’

Якутский → Русский

архах

  1. болезненный, немощный, слабый; архах киһи болезненный человек; 2. хроническое заболевание; архаҕым көптө обострился мой старый недуг; архах сөтөл застарелый кашель.

Еще переводы:

бронхит

бронхит (Русский → Якутский)

м. бронхит, архах (бронха салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрэн ыалдьыыта).

сөтөллөөх

сөтөллөөх (Якутский → Якутский)

даҕ., кэпс. Сөтөл, сэллик ыарыылаах (киһи). ☉ Страдающий туберкулёзом лёгких
Сиргэнэрэ да сөп эбит, араас сөтөллөөх, чанчарык дьахталлар үргээн эрдэхтэрэ. Болот Боотур
Эһэм архах сөтөллөөх уонна дьүлэй этэ. И. Гоголев
Улаханнык ыалдьыбыт архах сөтөллөөхтөрү балыыһаларга сытыараллар. ЩМФ СЭӨЭ

акках

акках (Якутский → Якутский)

көр архах
Туттаҕым ахсын Турута ыстаныах курдук туллаҥныыр, Аллараа дойду аккаҕа Албаһынан эрэ аатырар эбит. П. Ойуунускай

утуйаан

утуйаан (Якутский → Якутский)

аат., эмт. Наар утуйуоххун баҕарыы, утуйар ыарыы. ☉ Чрезмерная сонливость, сонная болезнь. Утуйаанынан ыалдьыбыт
□ Араас атын ыарыылары: Аастыманы, утуйааны, Саха архах сөтөлүн Саастарыгар билбэттэр. Күннүк Уурастыырап

буулат

буулат (Якутский → Якутский)

буулаа диэнтэн дьаһ
туһ. Архах өлүүгэ аныыр, Бодоҥ өлүүгэ буулатар. Сыҥсаар өлүүгэ сытыарар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу муҥнаахтарга бу дууһаны, [Сэмэн Бэһиэлэйэби] эн [Татаар кыыһа Дьэбдьиэскэ] тоҕо буулаттыҥ! Амма Аччыгыйа
Буурҕаҕа хаайтаран, Кыылга да буулатан, Үгүстүк да өлө Сыспыта Хомустаан. Эллэй

үтүөхтэс

үтүөхтэс (Якутский → Якутский)

туохт., фольк. Биир сиргэ чөмөхтөс, үтүөлэс-анньыалас. ☉ Скучиваться, сходиться в одном месте, толкаться
Үөһээ дойду көлдьүннэрэ, Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт! Аллараа дойду архахтара, Айах былдьаһар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай. Куралай Кустук уонна аартык …… былыт иһигэр үтүөхтэһэн, үөһэттэн сууллан, дьирэс гына дьилэй тааска тура түһээт, тунайдастылар. Д. Апросимов

аҕынньырдаа

аҕынньырдаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туох эмэ куһаҕан амтантан, сыттан, сидьиҥ быртах быһыыттан сиргэнэн эбэтэр ыалдьан хотуолуох курдук буол. ☉ Почувствовать позыв к рвоте
Архах оҕонньорэмээхсин Арайа-чарайа диэн Аҕынньырдыа баара дуо? — Аалан, миинньиктээн, Арыйа-буруйа охсон барда. Саха нар. ыр. II
Суох, суох... тохтообоппун... Аһыҥ аҕырбыта буолуо, бостуой аҕынньырдаан аҕынньым төллүө... П. Ойуунускай
2. көсп. Олус сиргэн-кэлэй. ☉ Испытывать сильное отвращение, омерзение
Аҕам аҕынньырдаабыта буоллар, бу айылаах буолар этиэм! ПЭК СЯЯ

сыҥсаар

сыҥсаар (Якутский → Якутский)

даҕ., кэпс.
1. Туохтан эмэ сылайбыт, сэниэтэ суох улук буолбут, улугурбут. ☉ Вялый, слабый, утомлённый от долгого лежания, от жары
Бу дьиэни бүтүннүү да көһөрөн бардын. Итинник ырбаахы тэллэҕин курдук сыҥсаарга оҕолорбун биэриэм кэриэтэ… ол кэриэтин айдаан амырыынын тардыам. Э. Соколов
Олус утуйан сыҥсаар буолбут Иегудиил куучар Мутук оҕонньору табаҕынан күндүлүү турда. И. Тургенев (тылб.)
2. Ыһыктынан, ыытынан кэбиспит (киһи). ☉ Опустившийся (о человеке).
♦ Сыта сыҥсаар буол кэпс. — кырдьан-бохтон утуйар мээрик эбэтэр уһун ыарыыга ыалдьан оронтон турбат буол. ☉ Чувствовать общую слабость от недостатка сил и энергии или быть обречённым, вследствие продолжительной болезни, на постоянное лежание
Ити күтүр сытар. Сыта сыҥсаар буолан хаалан, биир да эмэгэт манна көстүбэт. А. Сыромятникова
Моһол төрдө моһуоктаатаҕына, Киһи эр санаатын сүтэрэр, Сыта сыҥсаар буолар, Туга даҕаны табыллыбат. И. Баишев
«Сынньалаҥҥа» тахсаммыт, Сыта сыҥсаар буоламмыт — Түбэсиһэр сирбит сыыһа Түбүгүрбүт балыыһа. «Чолбон»
◊ Сыҥсаар өлүү аат. — сыыҥка эбэтэр сындалҕаннаах дьарҕа ыарыы, арҕах. ☉ Цинга или изнуряющая хроническая болезнь
[Арсан Дуолан] сытыытынан сыҥсаар өлүү кыргыттардаах. ПЭК СЯЯ
[Арыгы] Архах өлүүгэ аныыр, Бөдөҥ өлүүгэ буулатар, Сыҥсаар өлүүгэ сытыарар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сыппыт сир сыҥсаар өлүү буолла, Олорбут сир холоҥсо өлүү буолла, һуук диэҥ! Һуук диэҥ! Эрилик Эристиин
ср. туркм. саҥсар ‘глупец, дурак, олух; глупый’
русск. цынга, цынжать ‘болеть цингой’

таарымта

таарымта (Якутский → Якутский)

аат.
1. Соһумардык, күүскэ ыарытыннарар ыарыы (былыргы итэҕэлинэн, абааһы таарыйан, убахтаан, киһи иһигэр да киирэн эмискэ ыарытыннарыыта); тииһик. ☉ Внезапный и сильный приступ боли; припадок (по старинному верованию якутов, это происходит от того, что злой дух дотрагивается до человека или вселяется в него). Сүрэх таарымтата
□ Бу сарсыарда эмискэ иһинэн ыалдьыбыт
Иһэ иннэнэн тэһитэ анньар курдук ыалдьан, түүрэ тартара сылдьар үһү. Таарымта быһыылаах дииллэр. А. Неустроева
[Ойуун] одурууну салаатаҕына, көрөр ыарыыны чупчуруйдаҕына, таарымтаны, ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаатаҕына барыта үтүөрэн …… кэлэр үһү. А. Бэрияк
Оҕо эмискэ таарымтанан ыарыйда. Дьоно ыксааннар, …… Сөдүөтү быраас ыҥыртара холкуос киинигэр ыыттылар. «ХС»
△ Архах ыарыы эмискэ күүһүрүүтэ, тииһигэ киириитэ. ☉ Внезапное сильное обострение застарелой болезни. Кыһалҕа [киһи аата] ыалдьа сытар киһитин бохсуруйда. Онуоха Чорулла оргууй мичээрдээтэ: «Арыый кэҥээбиккэ дылы буоллум. Таарымтам киирэ сырытта…» И. Гоголев
С.И. Мицкевич суруйтуурунан, мэнэрийии таарымтата биир-икки чаастан күннээх-түүнү быһа да барар түбэлтэлэрдээх эбит. ППА СЭЫа
Кини ыалдьан буорайбыт этэ, титириир ыарыы таарымтата күҥҥэ иккитэ киирэрэ. Р. Тагор (тылб.)
2. көсп. Эмискэ, омуннаахтык киирэр иэйии, күүркэйии. ☉ Сильное, неудержимое проявление какого-л. чувства, возбуждение
Уоллаах кыыс таптал уулларар-уматар таарымтатыгар тимирбиттэрэ. Е. Неймохов
Бачча буолуохпар диэри таптал таарымтатын билэ иликпин. С. Дадаскинов
Миэхэ үөрүү таарымтата киирбитэ, ону хайдах да тохтотор кыаҕым суоҕа. Ч. Айтматов (тылб.)
ср. тув. таамыртаар ‘занемочь’

чиччик

чиччик (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Ийэ иһигэр сылдьан сатаан үөскээбэккэ, киһилии көрүҥнэммэтэх оҕо, оннук улааппыт киһи. ☉ Младенец, родившийся с физическим уродством, урод
    Дьэ, көр бу, адьарай аҕыс ыйдаах архаҕа, илиэһэй сэттэ ыйдаах чиччигэ! ПЭК ОНЛЯ II
    Арыгыһыттартан (хас сүүс киһи баһыттан) уон чиччик, аҕыс далай акаары, уон биэс уҥан ыалдьааччы, биэс алкоголик төрүүр. УФТ ӨТАҮТ. [Сыырка үлэһиттэрэ] карликка, бөкчөгөргө эбэтэр ханнык эмэ чиччиккэ …… наадыйаллар эбит. Э. Войнич (тылб.)
  3. үөхс. Сидьиҥ, дьиккэр, абааһы. ☉ Урод, тварь, выродок
    «Кинээс кэнниттэн иккис чааскыны миэхэ кутар буол диэбитим эбээт! Туох акаары чиччигэй, доҕор!» — диэн эмээхсин чоргуйа түстэ, чэй кутааччы кыыһы кырыктаахтык кынчарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    Чиччик, саҥардыы утуйан истэхпинэ сарылаатаҕа үһү. Болот Боотур
    Чиччик, саатар сирэйэ да суох буолбуккун. У. Ойуур
  4. даҕ. суолт.
  5. Искэ сылдьан, сөпкө үөскээбэккэ тас көрүҥэр улахан бодоҥноох төрөөбүт (ким, туох эмэ төрүөҕэ). ☉ Родившийся с физическим уродством, уродливый (чей-л. детёныш)
    Ардыгар манна араас бодоҥноох, чиччик оҕолор төрүүллэр. В. Титов
    [Япония Кюсю арыытыгар] төбөлөрүн мэйиитэ букатын сайдыбатах, лабаалара куҥ буолбут чиччик оҕолор төрөөбүттэр. ППА ТЭД
    Ардыгар өлбүт эбэтэр чиччик тугут төрүүр. ПСБ ТИиПҮ
    Уруулуу куруолуктары саптардахха, мөлтөх, чиччик төрүөхтэри ылыллар. ДьСИи
  6. көсп. Дьиикэй, ньүдьү-балай, сидьиҥ. ☉ Отвратительный, скверный, гадкий
    Ийэни хоргутуннарар диэн чиччик быһыы. П. Аввакумов
    Миитэрэй, эн бачча сааскар диэри итинник чиччик идэҕин тутуһа сылдьаргыттан сирэйиҥ саатыа да эбит. С. Ефремов
    Биир чиччик киһиттэн куттаныаҥ — Үрдүгэр үөр тураах сатыылыа. Айталын
    ср. п.-монг. чирчиг ‘маленький, бесполезный, ненужный, незначительный, ничтожный’