сыһыан т. Кыра оҕоҕо, кыыска, дьахтарга, эдэр киһиэхэ туһулаан, таптаан, ааттаан, көрдөһөн, эйэргээн этиини көрдөрөр (үксүгэр аҕа саастаах киһи туттар тыла). ☉ Выражает ласковое обращение (обычно старшего по возрасту) к детям, девушкам, женщине, молодым людям с оттенком нежности, любви. [Куонаан:] Ээ, Марыына, тоҕойуом, дорообото тут. Н. Неустроев
Утуйаан, ас сойуо, Тур, аһаа, тоҕойуом. С. Данилов
Бээрэ, тоҕойуом, эн Бүлүү диэн дойдуттан биһиэхэ үлэҕэ анатан кэллэҕиҥ дии? Э. Соколов

1. аат. Киһи муннутуттан, айаҕыттан өлгөмнүк тахсар чалахай. ☉ Сопли-слюни
   Сыыҥын-сыраанын Сылыпыс гынан ылла Унааракэнээрэ суох Улуйа-кэнийэ турдаҕа. П. Ойуунускай
   Көстөкүүн оҕолоро сиргэ сыыс-буор ортотугар сыыҥ-сыраан, кир-хор буолан оонньуу олороллор, таҥастара-саптара бүппүт. Күндэ
   Саайыра [киһи аата] хараара өлбөөдүйбүт сирэйэ харчыччы хаппыт, сыыҥа-сыраана санньылыйа сылдьара, онуоха эбии кыччаҕар харахтааҕа, маадьаҕар атахтааҕа. С. Курилов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Сыыҥа-сыраана түспүт, кирдээх чанчарык көрүҥнээх. ☉ Слюнявый, неопрятный, неряшливый
   Сыыҥксыраан сырайдаах, Ньуун-ньаҕаан тыллаах, Уу-хаар оһоҕостоох Уһун эрэйдээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Оҕо барахсан дьүһүнэ-бодото тупса түһүө, кир-хах, сыыҥк-сыраан суох буолуо этэ. «ББ»
   △ көсп. Мөлтөх, күүһэ-сэниэтэ суох, нукаай курдук. ☉ Слабый, слабосильный, болезненный
   Төрүт да сылаабай Сыыҥк-сыраан Утуйаан, Сылайбыт быһыынан, Эмиэ дьэ сытыаҕа, Утуйан барыаҕа. С. Данилов

туохт.
1. Сиринэн соһулун. ☉ Волочиться по земле
Сиринэн сыһыллар бөрө саҕынньаҕы кэппит. Амма Аччыгыйа
Фашистар самныбыт былаахтара Сиринэн сыһыллан аастылар. И. Чаҕылҕан
Синиэлэ кип-киэҥ, сиринэн сыһыллар курдуга. Эҕэрдэ СС
2. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн бытааннык хаамп, бар, айаннаа. ☉ Идти, ехать очень медленно, с трудом передвигаться
Дьэ, инньэ гынан, маҕаһыын атыыһытынан анаттаран Айаан Абыйга сыһыллан тиийбитэ. Н. Габышев
Мин уҥа атахпар таптаран, сыһыллан хаалбытым. И. Сосин
Алексеев томторго бэрт нэһииччэ сыһыллан тиийдэ. ОЛ ПА
3. көсп. Мөлтөх буолан тугу эмэ кыайбакка кутурукка соһулун, тэбилин. ☉ Плестись в хвосте, тащиться позади других, отставать от других (напр., в учёбе)
Сүүрбэ сыл сыһыллан, Соһуллан-соһуллан Утуйаан эр-бэрдэ Үөрэҕин бүтэрдэ. С. Данилов
«Мин кэннибинээҕи паарта иччитэ, үөрэҕэр нэһиилэ сыһыллар», — Сиидэр уол күлэн сатарыппыта. П. Аввакумов
Нэһиилэ «үскэ» сыһыллан үөрэнэр уолуттан аҕата ыйытар. ПП ЭЭД
4. көсп. Бүтэн биэрбэт курдук салҕанан бара тур (хол., күн, санаа туһунан). ☉ Тянуться (напр., о деле)
Күнү быһа соҕотоҕун олорон тахсар дьахтар унньуктаах биир кэрис санаалара сыһылыннылар. Н. Габышев
Оргууй сыһыллан күн бүттэ, онтон киэһэ… тиһэҕэр, дьэ түүн тиийэн кэллэ. И. Тургенев (тылб.)
Онон, Хайахсыт түгэҕиттэн ийэм куоракка киирэн, сыһылла сылдьыбыт дьыаланы быһаардаҕа ити. «ХС»

1. даҕ.
2. Тыаһа-ууһа суох, туох да тыаһаабат. ☉ Тихий, бесшумный
   Чуумпу ойуур хоонньуттан Чуордук кэҕэ чоргуйда. Күннүк Уурастыырап
   Суох, көрөр этилэр үгүстэр Бу тааһы ол ааспыт үйэҕэ, Бэйэм да көрбүтүм үгүстэ Бу чуумпу түҥкэтэх үрэххэ. С. Данилов
3. Нус бааччы, баала суох (уу ньуурун этэргэ). ☉ Спокойный, безмятежный (о водной глади)
   Чуумпу ууну холорук ытыйарын курдук, айдаан эмискэ ааҥнаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Утуйаан флотка барбыта, Чуумпу киэҥ акыйаан Моряга буолбута. С. Данилов
   Долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
4. көсп. Түптээх, сынньалаҥ, бүччүм (олох). ☉ Спокойный, ровный, размеренный, мирный (о жизни)
   Дойдуга уоран, Түөкүннүү өстөөх түстэ, Чуумпу олохпут долгуйда, Норуот модуннук уордайда. Күннүк Уурастыырап
   [Чокуурап:] Холкуоскут аатыгар сөптөөх чуумпу олохтоох дьон буоллаххыт дии. С. Ефремов
   Биир дэхси үчүгэй, олус үүттураан чуумпу олоҕу олорбут киһи, бука, ахсааннаах буолуо. С. Никифоров
5. аат. суолт. Тыас-уус суоҕа, туох да тыаһаабата. ☉ Отсутствие шума, тишина
   Түүҥҥү чуумпу улам уйгууран, сэргэхсийэн, тыас-уус хойдон истэ. Н. Заболоцкай
   Арай хаһан эмэ тоҥон турар чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
   Өссө биир кыранаатаны бырахпытым кэннэ землянка иһигэр да, таһыгар да чуумпу буолла. Т. Сметанин
   ◊ Уу чуумпу көр уу I
   Онно баар: уу чуумпу, долгураҥ Угуттаах нуурала. Күннүк Уурастыырап
   Улуутуйбут уу чуумпуну борокуот үөгүтэ аймаата. И. Данилов
   ср. уйг. йоку ‘теряться, пропадать, исчезать’

туохт.
1. Уруккугунааҕар тымныы буол, тымныы буолан бар (хол., салгыны этэргэ). ☉ Холодать, становиться холоднее (напр., о воздухе)
Халлаан тымныйан от-мас хагдарыйан эрэрэ. Софр. Данилов
Ычча-оо... Халлааммыт тымныйдаҕа баҕас тугун сүрэй! Н. Якутскай
Түүнүн сүрдээхтик тымныйар, Чалбах тоҥор килэччи. Баал Хабырыыс
△ Итиитэ суох буол, сой, сөрүүдүй (хол., оһоҕу этэргэ). ☉ Остывать, охлаждаться (напр., о печи)
Оттон Дьаакып оҕонньор — Оһоҕун суоһа тымныйан, Олоҕун баарда салыйан, Улам ахсаан испитэ. Күннүк Уурастыырап
Уһугун, Утуйаан, Күн ойдо, чаас барда, Ас бары тымныйда. С. Данилов
Баанньыкка киирдэ. Паар бараныа, уу тымныйыа диэн, Сыгынньахтана охсон сылбырҕаланан кээстэ. Р. Баҕатаайыскай
2. Сылааскын сүтэр, сой, кытаат (өлүк туһунан). ☉ Остывать, коченеть (о трупе)
Баран тутан көөртө — хайыы-үйэҕэ тымныйан хаалбыт этэ. Суорун Омоллоон
Нүксүгүр санна нөрүс гынан доҕорун тымныйбыт сүүһүттэн убураата. И. Гоголев
Күн сирин көрдөрбүт төрөппүтүн илиитин имэрийэ тутан туран, төбөтө босхо барбытын, улам тымныйан эрэрин биллэ да, өлбүтүн итэҕэйбэккэ, хамсаабакка турда. Т. Находкина
3. Тымныыга сылдьан тоҥон ыарый. ☉ Простужаться
[Ийэлэрэ:] Хахха сиргэ оонньоомоҥ. Аны тымныйыаххыт, сииккэ оҕустарыаххыт. Багдарыын Сүлбэ
Ичигэстик таҥна сырыт, баҕар, тымныйан, ыалдьан хаалыаҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биирдэ Ганя үрэххэ муҥхалыы сылдьан, оҥочону түөрэ үктээн, тымныы ууга түһэн, улаханнык тымныйбыта. Күрүлгэн
4. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ интэриэскин сүтэр, кэрэхсээбэт буол. ☉ Охладеть, потерять интерес к кому-чему-л.
Маайыс, соһуйан сэргэхсийэ түспүт саһархай харахтара эмиэ тымныйан, хойуу кыламаннарын кэтэҕэр кирийэ оҕустулар. Амма Аччыгыйа
[Түөтэ Сима:] Хотуой, киһиҥ баҕар, быстахостох санаалаах буолаарай? Тыынын таһаара түһэн баран, тымныйан хаалыа. И. Семёнов
Бэлэхтэрин-туһахтарын ылан бараннар, сарсыныгар-өйүүнүгэр сыһыаннара биллэ тымныйар. У. Ойуур
♦ Иһэ тымныйар — кыыһыр, кыйахан. ☉ Испытывать гнев, ярость (букв. живот его холодеет)
Оҕонньор ону санаатаҕына өйө-санаата оонньуур, иһэ тымныйар, үллэр. П. Ойуунускай
Никешин киниттэн атын үлэһит, инженер биитэр мэхээнньик чорбойдор эрэ, күнүүлээн иһэ тымныйар үгэстээҕэ. Н. Якутскай
Сампара ону көрө-көрө иһэ тымныйар да, тугу да саҥарбат. П. Ламутскай (тылб.). Тыына тымныйда кэпс. — өллө. ☉ Умереть (букв. дыхание остыло)
[Ол курдук] Тыһыынчанан суол омук Тыына тымныйбыта баар үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туналҕаннаах ньуурдардаах Туйаарыма Куо чыычаах Итии тыына тымныйда, Ийэ кута былдьанна. Суорун Омоллоон

1. сыһ.
2. Турар гына, сууллубат гына, хороччу. ☉ В стоячем положении, вертикально
   Өлбүтүҥ кэннэ хайа үрдүн хаһан туруору көмүөхтэрэ. Саха фольк. Үөл титирик тоһоҕо туруору анньыллан турара. Суорун Омоллоон
   Тоҥ луому ылан Туруору саайан чыҥырҕатта. С. Васильев
3. көсп. Көнөтүнэн, хайдах баарынан, аһаҕастык (тугу эмэ эт, кэпсээ). ☉ Прямо, открыто, откровенно (сказать кому-л. о чём-л.). Туруору эт
   □ [Өлөксөөс] барытын судургутук, туруору этэн кэбиһэр
   Эн онон сөп буолан хаалаҕын. А. Бэрияк
   [Оппуон оҕонньор:] Чэ бэйи, эн биһикки биир хааннаахсииннээх, уруулуу дьон быһыытынан туруору кэпсэтиэх. «ХС»
   3
   тура диэн курдук. [Күн Толомон Ньургустай Кулун Куллустууру] үс хонукка туруору хоруйан сууйда. ПЭК ОНЛЯ III
   Күн ахсын үлэлиир үлэтэ, Туруору саах күрдьэр буолбута. Эрилик Эристиин
   Норуот билэ дьонноро Тоҕуоруһан мустан Тоҕус хонук устата Туруору көрүлээн таҕыстылар. ТТИГ КХКК
4. даҕ. суолт.
5. Сытыары буолбатах, көнө. ☉ Стоячий, вертикальный. Туруору саҕа
   □ Туруору эркиннээх дьиэлэри тутар буолтар. Н. Габышев
   Туруору хайытыы утары уонна ойоҕос буолуон сөп. ННС ЧАа
   Бу сыыппаралары туруору килиэккэҕэ суруй. «ББ»
6. Дабайарга, ыттарга ыарахан, үрдүк, үөһэ өрө харбаспыт. ☉ Крутой, отвесный. Туруору сыыр
   □ [Микиитэ] бөдөҥ иирэлээх туруору арыыга таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Маннык туруору хайаны Бастаан дабайар ыарахан. С. Тимофеев
7. көсп. Көнө, туох да улаҕалаах санаата суох, аһаҕас. ☉ Прямой, открытый, откровенный. Туруору киһи
   □ [Байбал уус] туруору киһи, таһыттан көрдөххө, курутуйбута, долгуйбута биллибэт. В. Яковлев
   Щуровы туруору сирэйдээҕин-харахтааҕын иһин Фома ытыктыы саныыра. М. Горькай (тылб.)
   ♦ Туруору сиэбит кэпс. — кими эмэ, туох эмэ үбүн-аһын, баайын туһанан бараабыт, эспит. ☉ Разорять кого-л., разрушать чьё-л. материальное благополучие.
   ◊ Туруору атах түөлбэ. — баҕана. ☉ Стояк. Дьиэ тутааччылар туруору атах оҥордулар. Туруору балаҕан көр балаҕан. Ыраахтан туруору балаҕан турара көстөр. Туруору оһох түөлбэ. — саха оһоҕо, көмүлүөк. ☉ Якутская печь, камелёк
   Сэллээн көрбөккө күнү быһа оттуллар туруору оһох суоһуттан муус түннүктэр суунан ньалҕарыһаллар. Г. Нынныров
   Туруору талкы — тобук талкы диэн курдук (көр талкы). Ортоку баҕанатыгар туруору талкытын, аан орон аттыгар сытыары талкытын уонна атах ороно ааттаахха сылгы төбөтө талкытын уурталаабыт. М. Доҕордуурап. Туруору тарт — сытар киһини атаҕар туруор. ☉ Поднять резким движением лежащего человека на ноги
   «Чэ, быраһаай!» — диэт, Тоня эмээхсини илиититтэн ылан туруору тарта. М. Доҕордуурап
   Туруору тартылар. Көрбүтүм. Ньиэмэстэр. Т. Сметанин
   Эһэтэ Утуйааны окумалыттан туруору тарта. «ХС». Туруору умнастаахтар бот. — хороччу үүнэр умнастаах үүнээйилэр. ☉ Растения с прямым стеблем
   Үүнээйилэр баһыйар үгүстэрэ туруору умнастаахтар. КВА Б. Туруору ый — саҥа ый үүнэригэр көнөтүк тахсар ый (саас эбэтэр сааһыары кыһын ичигэс, хахсаата суох, оттон күһүн эбэтэр күһүөрү кыһын тымныы, тыаллаах буоларын билгэтэ). ☉ Восходящий молодой месяц, у которого концы находятся на одной вертикальной линии (в начале весны или весной это предвещает тёплую, безветренную погоду, а в начале зимы или зимой — холодную ветреную)
   Халлааҥҥа туруору ый турарын көрдө. Н. Апросимов

туохт.
1. Биир кэм эргичийэ, төгүрүйэ хамсаа. ☉ Находиться в состоянии кругового движения, делать вращательные движения, вертеться
Электро-уоту үөскэтэ Эрчим мотуор эргийдэ. Эллэй
Көлөһө тимир эргийэн, Күөрчэх курдук дьэргэйэн, Ситим быаны субуйбут, Сирдир-сирдир охсубут. С. Васильев
2. Тула кулахачый, тула холоруктаа. ☉ Вертеться, вращаться, кружиться
Иирэр эмэгэт, Иттэнэ сытан эрэ, Күөрчэх курдук ытыллан, Күлүгүрүү эргийдэ. П. Ойуунускай
Көмүс манньыат эргийэн дьэргэйэрэ, күн уотугар оонньуура, ама, ким хараҕар куһаҕаннык көстүөй?! Т. Сметанин
Сымыыт бастаан хамсаабакка сытта, онтон сыыйа ытык курдук ытылла эргийдэ. Куорсуннаах
3. Түгэҕиҥ үөһэ буолар гына кулахачый (хол., тыыны этэргэ). ☉ Перевернуться вверх дном, опрокинуться (напр., о лодке)
Тыыта илими бүрүммүтүнэн түөрэ эргийбитэ. И. Федосеев
4. Сытар балаһыанньаҕын уларытан, ойоҕоскунан, тиэрэ сыт. ☉ Вращательным движением или ворочаясь, изменить положение, повернуться, повалиться на бок, спину
Түллэх гынан ойоҕоһугар эргийдэ. Суорун Омоллоон
Сөтөллүбүтэ буолаат, истиэнэ диэки түҥнэри эргийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сытан баран уот диэки эргийбитэ, кыыһа куолутунан турар эбит. Н. Заболоцкай
5. Эргиирдэ оҥор (үҥкүүгэ). ☉ Совершать круговые движения, кружиться (в танце)
Арай кылаас иһигэр кыргыттар үҥкүүлээн эргийэ сылдьаллара. Суорун Омоллоон
Вальс тыаһа эҥээрийэр, паара бөҕө эргийэр. П. Тобуруокап
Хайаларыттан да ордук Биэрэлээх Улуута имигэстик эргийэллэр. Куорсуннаах
6. Ким, туох эмэ тула, төгүрүччү хаамп, сырыт, көт. ☉ Двигаться, ходить вокруг кого-чего-л., кружить
[Тогойкин] бүдүрүйтэлээн ыла-ыла, тоҕо эрэ сөмөлүөтүн эргийэ хааман истэ. Амма Аччыгыйа
Дьыбар киэһэ Халлаан хара суора Киһини эргийэ сылдьыбыта. Күннүк Уурастыырап
Гаврил оҕонньор дулҕаны тула эмиэ эргийэр, чэччилиир. М. Доҕордуурап
7. Быһалыы буолбакка, ырааҕынан төгүрүйэн бар. ☉ Обходить, объезжать что-л. кругом, делать крюк
Серёжа сааланы кытыытынан эргийэн, кыыс аттыгар тиийдэ. Н. Лугинов
8. Араас сирдэринэн сылдьан, уһуннук айаннаа. ☉ Ехать долго, с заездом куда-л. Куорат суола тугун билэн, Куйаастан, быылтан иэдэйэн, Байкаалабынан эргийэн, Байбал булбута Бэстээҕин. Күннүк Уурастыырап
Этэрээт Мэҥэнэн эргийэн, Тиэхээнниин Майаҕа тиийбиттэр. Эрилик Эристиин
Дьаныардаахтык айанныыра — Киэҥ сирдэри кэрийэрэ: Тандалыыра, Таатталыыра, Кэбээйинэн эргийэрэ. «ХС»
9. Ханна эмэ ыраах баран баран, төннөн кэл, төнүн. ☉ Прийти назад, обратно, вернуться откуда-л. Ол курдук ойуурга саас буолан, Ыраахтан эргийбит ымыылар, Түмсэннэр, дьүөрэлии ыллыыллар. Эллэй
Ыллаа, сэрии хонуутуттан Эргийэн уолбут кээлтин. С. Данилов
Бырастыы, Өлүөнэм, мин, баҕар, Эргийиэм суоҕа эйиэхэ. Дьуон Дьаҥылы
10. Иккистээн эргилин, баар буол, төнүн. ☉ Появляться вновь, наступать (о чувстве, состоянии)
Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
[Эҕэрдэлиибин эйигин] Хаһан да аны эргийбэт Оҕо саас умнуллубат сылларынан. П. Тобуруокап
Киһи соһумар тапталтан Эдэр сааһа эргийэр. Баал Хабырыыс
11. Уруккугар төнүн, чөлгөр түс. ☉ Приходить в прежнее состояние, восстанавливаться
Сэрии бүттэ. Тиһэх тэргэн ньим барда. Сир үрдүгэр Эйэ кэмэ эргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ. П. Филиппов
12. Буол, кэл, саҕалан (хол., дьыл, суукка кэмин этэргэ). ☉ Настать, начаться, наступить, вернуться (напр., о времени года, суток)
Сүөгэй астыы дьэгдьитэр Сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
Үрүҥ көмүс күннэрдээх Үтүө сайын эргийдэ. И. Эртюков
Сандал саас эргийдэҕинэ, халыҥ кэлгиэтин хайыта тыыллан, көҥүл көрүлүү устара буолуо. П. Филиппов
13. Тымырынан сүүрүгүр (хаан эргиирин туһунан). ☉ Циркулировать в сосудах (о кровообращении)
Сэмэн хаана тымырынан аанньа эргийбэтиттэн, бааһа түргэнник оһон биэрбэтэҕэ. Н. Якутскай
14. Кимиэхэ, туохха эмэ хайа эмэ өттүгүнэн буол, хайыс. ☉ Поворачиваться, оборачиваться какой-л. стороной к кому-чему-л.
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕонньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Неустроев
[Ананий] туох тыаһай дии санаан, оҕуһун диэки эргийэн көрдө. М. Доҕордуурап
[Таня] түргэнник көхсүнэн эргийэ охсубута. Н. Лугинов
15. Атын хайысханы ыл, уларый (дьыала, түгэн туһунан). ☉ Принимать иное направление, превратиться во что-л., обернуться чем-л. (о делах, событиях)
Власий Порфирьевич мааҕын мунньахха кэлэригэр дьыала маннык эргийэн тахсыа диэн өйүгэр да оҕустарбатаҕа. Н. Лугинов
Дьыаланы кини итинник эрэ эргийиэ дии санаабатаҕа. Н. Заболоцкай
Дьыала итинник эргийэн тахсыа диэн ким толкуйдаабыта баарай. Г. Нельбисова
△ Билиҥҥи туруккуттан атыҥҥа уларый. ☉ Превращаться во что-л. иное, переходить в другое состояние
Биир сарсыарда халлаан сырдаабата, хараҥанан эргийдэ. ПЭК СЯЯ
Тымныытынан, тыалынан эргийбит сир. ПЭК СЯЯ
16. Тугу эмэ бүтэйдээ, күрүөлээ. ☉ Обносить что-л. изгородью, забором
Кэбиһиилээх оту тоһоҕо эбэтэр сигэ күрүөнэн эргийэллэр. АЭ ӨӨКХ
17. кэпс. Өлбүт киһи уҥуоҕун тут, күрүөлээ. ☉ Устанавливать надгробие, памятник на могиле, обносить её оградой
Сэмэнчик аҕатынаан Маачаҕа тиийэн ийэтин уҥуоҕун маһынан эргийбиттэрэ, остоолбо туруорбуттара, ылтаһынтан сулус быһан саайбыттара. Н. Якутскай
Саһааннаах [киһи аата] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
Мин аҕам уҥуоҕун тимиринэн үчүгэй гына эргийэр санаалаах этим. Далан
Эбээ, уҥуоххун булбатым — Эргийбэтэх эбиттэр. Н. Дьяконов
18. көсп. Биир туох эмэ туһунан өрүү санаа, ол туһунан кэпсэт, санаа аалыыта оҥоһун. ☉ Вращаться, крутиться вокруг какой-л. одной темы (напр., о разговоре)
Лариса Александровна санаата сарсын Өлөксөөс мантан барарын тула эргийэрэ. Н. Якутскай
Кинилэр кэпсэтэр кэпсэтиилэрэ кыһыны хайдах кыстыах муҥнарын тула эргийэр. «ХС»
♦ Мэйиитэ эргийэр (иирэр) көр мэйии. [Нүһэр Дархан:] Дархамсыйар илин эҥээрдэр Мин хатан кымыспыттан мэйиилэрэ эргийэн Кытаанахтык утуйуохтара… Дьэ, оччоҕо… И. Гоголев
Мэйиитэ эргийэн дөйүөрэ сыһа-сыһа күөх окко олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэрэ эргий көр тиэрэ. Кыыс Хотуну аны киниттэн кистиир буолбуттар, бары барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
Аҕа табаарыһым туһунан олус билэбин дэнэр курдугум да, онтум тиэрэ эргийэн таҕыста. «Кыым»
Төбөтө эргийэр көр төбө. Киһи төбөтө Эргийиэ суохтаах Кыайан өрөгөйдүүр да күҥҥэ. Софр. Данилов
Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Тураах хайҕанан, төбөтө эргийдэ, Тыына хаайтарда, дэлби үөрдэ. И. Крылов (тылб.). Эргийдэххинэ — иэччэҕиҥ эчэйдин (эмтэрийдин), хайыстаххына — хаалдьыгыҥ хайыннын — букатын бар, аны хаһан да төннүмэ. ☉ Уходи безвозвратно, покинь навсегда (букв. [если] повернёшься — пусть вертлюг твой ломается, [если] оглянешься — пусть шейный позвонок твой раскалывается)
«Эргийдэрбин — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыстарбын — Хаалдьыгым хайыннын! Улуу дьон, туһунан сылдьыҥ! Куттаннымхорҕоотум!» — диэн баран, соҕотохто күлүпүс гынан хаалла. Ньургун Боотур
Эргийэн көрдөрбүн — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыһан көрдөрбүн — Хаалдьыгым хайыннын!!! П. Ойуунускай
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (киһи) көр эрбэх. Тойон киириилээх-тахсыылаах, эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр уол оҕо бэрийэр бэрдэ — үлэһиттэригэр сыһыана үчүгэйэ. Күрүлгэн
Эргийэр киинэ көр киин II. Кэллэҕим бу аата, дьэ кэрэ Ийэ сир эргийэр киинигэр. Күннүк Уурастыырап
Сир ийэ эргийэр киинэ, Аан дойду туллубат тутааҕа — Аҕыс сүүс сылга Аарыгыран сайдыбыт Улуу Москва Уһун үйэлэргэ Уруй-айхал буоллун!!! С. Зверев. Эргийэн кэбис — тугу эмэ оҥоруох буолан эрэннэрэн баран толорума, аккаастан. ☉ Обещав сделать что-л., не выполнить, отказаться от обещания. Онон мин Күндэлэйдиин сырса оонньуу сылдьан чаһыбын сүтэрбитим, уон солкуобай сүүйүүбүн эмиэ эргийэн кэбиспитэ. Н. Габышев
Бу дьоннор туһаныытын туһанан бараннар, эргийэн кэбиһиэхтэрин эмиэ сөп. М. Попов
Кинигэ уларсыах буолан баран, эргийэн кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ көр иэччэх. Ону баара Хор бу — Иннинэн сирэйдээх, Эргийэр иэччэхтээх, икки атахтаах …… Сидьиҥ өлүү курдук Ситэн туран сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Төбөтө эргийэр көр төбө
Утуйаан [киһи аата] үөрбүччэ Төбөтө эргийдэ. С. Данилов
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев
ср. др.-тюрк. егир ‘окружать, обходить; вращать, кружить’, уйг. эргимэк ‘следовать; кружить, парить’, монг. эргэх ‘кружиться, вертеться’