n. rancidity; ахтаах a. rancid

аҥылый диэнтэн дьаһ
туһ. Хаҥылыктыыр атыырым Хаардаах бугул саҕа Өтөҕөтүн түптэлээн Өрүкүтэ күөдьүтэн, Аһыы ахтаах сытынан Алаастары аҥылытан Күөх былыт курдук Күдээритэн кээспиттэр. С. Зверев

туохт. Куртаххыттан айаххынан салгыны таһаар. ☉ Отрыгнуть (воздух из желудка)
Ноолур …… саҥата суох алаадьылаах чэйи истэ, туох эрэ суолталааҕы этээри гыммыттыы, кэҕэрдэн ылаат, олоппоско иэҕэҥнээтэ. И. Гоголев
Баайдар Ньукуола күн талбыттарынан аһыыллар, нөҥүө күнүгэр бары ахтааҕынан кэҕэрдэллэр. А. Федоров. Куртахха ас сөҥөн мунньустуутуттан киһи кэҕэрдэр. ФВН ТС
тюрк. кекир, кигир

тунуй 1, 4 диэнтэн атын
туһ. Дьиэ иһэ, дьиэ таһа барыта ахтаах арыы, аһыы буруо, ыһаарыллар собо, астанар алаадьы сыттарынан тунуллар. Л. Попов
Ыарыынан тунуллубут мэччирэҥ учаастактара биир мэччитии сезона аастаҕына эрэ ыарыыга содула ааспытынан ааҕыллаллар. СЫаКЫ
Салгын бүтүннүү буорах сытынан тунуллубут. Л. Толстой (тылб.)

даҕ. Атыттартан тугунан эмэ, хайа эмэ өттүнэн таһыччы уратылаах. ☉ Имеющий какое-л. отличительное качество, выделяющийся, выдающийся чем-л. из ряда подобных, исключительный
Ахтаах сүөгэй аҕырымнаах, Ааллаах дьаарбаҥ аргыстаах. Таһылҕа кулун садырыннаах, Талыы тарбыйар чаллырыыннаах. С. Зверев
Ойуур маһа барчалана түстэ да, эһэ хараҕын уота күндээрбитинэн саба нөрүйбэт дуо? Сымсам, таһылҕам сыттаҕа эбээт. Кураанах төҥүргэһи куустардаҕым дии. Ф. Постников
Икки таһылҕа кугас аты сиэтэн дьигиһитэн аҕаллылар. Ф. Постников

I
туохт. Сүүрбэт, тохтубат буол; тохтоо, ханнан хаал (ардах, хаан туһунан). ☉ Переставать (о дожде), прекращаться (о кровотечении). Самыыр ахта
□ Хаанын хаарынан саба туттан аҕа сатаабыт да, тохтооботох. «ХС»
Украинаҕа кыргыс дьыллар Аймаһыйан аастылар. Халааннырар сааскы уулар Аарыгыран ахтылар. Күн Дьирибинэ. Тэҥн. аҕын
◊ Ах бар — эмискэ саҥата суох бар, им-дьим буол. ☉ Внезапно, вдруг замолчать, замолкнуть
Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, соһуйан, ах баран, саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов
Саҥа ордук хотуулаах тылы булаары гыммыттыы, иккиэн ах баран турдулар. Амма Аччыгыйа
Бу мунньахха мустубут дьон бука барылара апка ылларбыт курдук ах баран олордулар. П. Ойуунускай
Ырыа, хормуоска тыаһа, быһа тарпыттыы, эмискэ ах барар. М. Доҕордуурап. Ах бэрдэр — наһаа долгуйан саҥаҕыттан мат, саҥата суох буол. ☉ Терять способность говорить (от сильного волнения)
Арсен икки чабырҕайа кэйиэлээтэ. Трибунаҕа кэлэн баран, ах бэрдэрэн турда. А. Федоров. Дьэбдьиэ ах бэрдэрэн олорбохтоото. Болот Боотур
Сэмэнчик, ах бэрдэрэн саҥарбакка, кэнниттэн эрэ көрөн хаалла. Эрилик Эристиин. Ах гын — эмискэ таалан хаал (долгуйан, куттанан). ☉ Внезапно замереть (от волнения, страха)
Ити мичээртэн мин хайдах эрэ ах гына түстүм, сүрэҕим нүөлүйэн ылла. С. Никифоров
Дьон ах гынна. Инникилэр сууллан түстүлэр, сорохторо туруйалаан бардылар. Н. Павлов
II
аат. Аһыйбыт амтан, хос амтан. ☉ Привкус, горечь, прогорклость. Ахтаах арыы. Ахтаах сыа
□ Ахтаах арыытын Аҕатыттан кистээн Аҕалар буолла. Эллэй
III
саҥа алл. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү, куттаныыны уо. д. а. көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, восхищение, испуг и т. п. [Петя:] Ах, аны өссө биирдэ бы-растыы гын, Манечка! С
Ефремов. Ах, Ирина! Сэгэрим, хантан маннык тиэтэйдиҥ? П. Тобуруокап
[Михаил убайыттан төттөрү ыстанар] Ах, оннук эбит дии! Эн миигин итинник суолунан быыһаары гыммыт эбиккин дии, ону мин өйдөөбөккө үөрэ истибиппин. С. Ефремов

сыһ.
1. Биир күдьүс тохтоло суох улаханнык, тыастаахтык. ☉ С непрерывным рокотом, громко издавая непрерывный шум
Сис тыаларга үллүк буолан сыппыт сыа хаар ууллан, үрүйэнэн барылаччы сүүрдүбүтэ. И. Сосин. Ханаал устун уу омуннаахтык барылаччы сүүрэ турара. «Саха с.»
2. Айаҕыҥ муҥунан, улаханнык (ытаа, хаһыытаа). ☉ Во весь голос (кричать), навзрыд (плакать)
Саҥастара куударалаах баттахтаах, барылаччы ытыыр уол оҕону төрөтөр. Болот Боотур
3. көсп. Дэлэйдик, өлгөмнүк. ☉ Вдоволь, в изобилии, достаточно
Улаан биэбит улуу хаһатын Хаартылыы ууран, Ахтаах арыыны барылаччы тардан, Анды кус сымыытын Баһыгыраччы ууран …… Кэнчээри ыччаттарбыт Кэскиллэрин уруйдуоҕуҥ! Саха нар. ыр. I
Ис сүрэҕиттэн кыһаллан үлэлээбит киһи үүтү баҕас барылаччы ыан ылыах курдук эбит. «ЭК»

туохт. эб. Атын киһи саҥатын хатылыы-хатылыы эбэтэр кини быһыыламмытын, быһыытын ахтаахта абарыыны, кыыһырыыны-кыбдьырыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, гнев говорящего, сопровождаемые повторением чужих слов или упоминанием поступков, действий, поведения субъекта речи
«Абаҕаҕытыттан» буола-буола, син биир биэриэ суоҕа, эмиэ үнүргү курдук мөҥөн таһаарыа, барбаппын. МНН
«Ийээ» диэбит буолабуолаҕын! Ийэҕин ытыгылаабытыҥ ханна баарый? С. Ефремов
Хамначчыт ыамата бачча кыра сааһыттан чобуоххайбыт буола-буола... Абаккам баар эбиит. Н. Якутскай
△ Үгүстүк өссө, көр эрэ маны курдук сыһыан тыллары, холбоһуктары кытта туттуллар. ☉ Часто сочетается с модальными словами и сочетаниями типа өссө, көр эрэ маны
Өссө куустуспут буола-буолалар! Софр. Данилов
Көр эрэ маны, утары саҥалаах буола-буола. Н. Якутскай. Көр да маны! Өссө үгэргэспит буола-буола!Амма Аччыгыйа
△ Сэнээһин дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок унижения, презрения
Куолутуйа олороохтообут буола-буола. Амма Аччыгыйа
Түөһээҥки, ак-каары! Суол ааныгар ордууламмыт буола-буола! Софр. Данилов
«Ким билэр» буола-буола... Кини баҕас эмиэ, сирэйэ маҥан буолан, киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
△ Сиилэһэр, сэмэлиир-сүөлүргүүр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок осуждения, укора
Күтүр кыһыл ырбаахыны иилиммит буола-буола. Амма Аччыгыйа
Уонна тоҕо манна учууталлыы тахсыбыта буолуой? Эчи, оскуола баранан, нэһилиэк оскуолатыгар буолабуола. Софр. Данилов
Чэ, кэм, оннук буолан иһиэхпит... Аата, бу үлэ саҕана ыалдьан буола-буола. Болот Боотур

туохт.
1. Сөрүүн буолар гын, сөрүүн оҥор. ☉ Охладить, освежить
Кини [саҥа күөл] тыынар салгыны сөрүүкэппит, көтөрү-сүүрэри угуйбут. Амма Аччыгыйа
Олус куйаас күннэргэ лиэйкэнэн уу кутан сэбирдэхтэри сөрүүкэтэр үчүгэй. ЛПМ ХХ
Онтон дохсун ардах Омуннаах үлүгэрдик Курулаччы кутан, Күөх тыаларбын сөрүүкэттэ. В. Лебедев (тылб.)
2. Этиҥ-сииниҥ итииргээбитин, тириппитин аһар, сойут. ☉ Освежиться, прохладиться (выйдя на свежий воздух, искупавшись и т. д.)
Никита кинини сотторунан көлөһүнүн сото-сото, сөрүүкэтэн күүскэ сапсыйбахтаата. Н. Лугинов
[Кээтии] сирэйин сөрүүкэтээри кыратык суунан ылбыта. П. Аввакумов
Александр …… үс хатыҥ анныгар, чыычаахтар ыллыылларын иһиллии-иһиллии, итииргээбит этин сөрүүкэтэ олордо. М. Доҕордуурап
3. көсп. Сэниэ киллэр, чэбдигирт, дьэгдьит. ☉ Вернуть бодрость, восстановить силы, освежить
Бу күөл сүрэҕи сөрүүкэтэр Тымныы салгынынан тыынным, Дьэҥкир ыраас уутунан сууннум. С. Данилов
Сөрүүн салгын Сүрэҕи сөрүүкэттэ, Тымныы салгын Тыыны уһатта. А. Софронов
Араас от-мас ахтаах сытынан аҥылыйар сайаҕас салгына сөрүүн сүөгэй курдук сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр. И. Данилов
◊ Сөрүүкэтэр утах — утаҕы ханнарар, чэбдигирдэр утах. ☉ Прохладительный напиток
Сааскы-сайыҥҥы эргиэни тэрийиини тупсарарга, сөрүүкэтэр утахтары …… тиэйэ сылдьан атыылааһын уон туочукатын аһарга. «Кыым»

туохт.
1. Кими эмэ уруйдаан, быраһаайдаһан, эбэтэр махтанан, тобуккун бокутан тоҥхой, бокулуоннаа. ☉ Кланяться, делать поклон кому-л. в знак приветствия, прощания или почтения, благодарности
Сэрии тойоно, күн судаарын уруйдаан үстэ сүгүрүйэн баран, кыһыл көмүс бакаалын өрө ууммута үһү. П. Ойуунускай. Тогойкин Ивановтаах Фокин диэки сүгүрүйдэ: «Хайыһар бэлэм, табаарыс капитаннар!» Амма Аччыгыйа. [Маттаҥаа] санаарҕаабыттыы тыһыргыыр көмүлүөк оһоххо сүгүрүйдэ: «Аал уот иччитэ, быраһаай!» И. Гоголев
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык сыһыаннас, кими эмэ олус убаастаа, үчүгэйдик санаа. ☉ Почитать когочто-л., преклоняться перед кем-чем-л., уважительно относиться к кому-чему-л.
Кэрэ кыыс, толуу дьахтар, Эһиэхэ сүгүрүйэбин, Эһиги суоххут буоллар Поэт буолуо суох этим мин. И. Гоголев
Ийэ... Ити тылга бэринэ, сүгүрүйэ, Ыллаан, күнү көрбүппүт. И. Федосеев
Баабыр, өбүгэлэр үгэстэригэр сүгүрүйэр иэһин боруостаабыт киһи быһыытынан, омуһах диэки аргыый, ол эрээри чиҥ-чиҥник хардыылаабытынан барда. Н. Заболоцкай
△ Ханнык эмэ таҥараны эбэтэр туох эмэ үрдүкү күүһү итэҕэй, таҥара курдук ытыктаа. ☉ Почитать что-л. как божество, веровать
Киһи айылҕа сокуоннарын билбэтиттэн сылтаан, туох эрэ үрдүгү булан, онуоха сүгүрүйэ сатыыра. Н. Лугинов
Кырдьаҕастар бары даҕаны сиргэ-уокка наһаа сүгүрүйэллэрэ итиэннэ биһигини сүгүрүйэр буоларбытыгар уһуйаллара. И. Сосин
Саха өбүгэлэрэ чопчу ханнык маска сүгүрүйбүттэрэ буолуой диэн боппуруос үөскүүр. «Чолбон»
3. көсп. Кимтэн эмэ тугу эмэ оҥороругар көрдөс-ааттас. ☉ Просить, упрашивать кого-л. о чём-л.
Бары үөрүүнэн хотойу Баһылыгынан талбыттар, «Сөрүүн сири бул!» — диэн Сүгүрүйэ турбуттар. С. Васильев
«Чэ, кэлэн, хоноһолор, аһааҥ», — диэн Дыгын бэйэтинэн сүгүрүйбүт. Эрилик Эристиин
Улуус тойотторо туох дииллэр, сүгүрүйэн көрүөм. Сарсыҥҥы мунньахха тахсан, Куһаҕан Ньукулай уолун самнараллара сөп этэ. М. Доҕордуурап
♦ Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн <хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан> эрэбин көр сүһүөх
Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа турабыт. Ньургун Боотур
Көрдөһөн сүһүөхтээх бэйэлэрэ сүгүрүйэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Үтүө булкунан үтэлээбиккэр хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн тураммын ахтаах арыынан аһатан эрэбин! И. Семёнов
<Үс бараа хара> күлүгэр сүгүрүй — <үс бараа хара> күлүгэр үҥк диэн курдук (көр күлүк). Күн өркөн ууһун Күүстээх оҕотугар, Үс бараа хара күлүккэр Үстэ сүгүрүйдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
Илиибин түөспэр туттан Эн күлүккэр сүгүрүйэбин. И. Гоголев
Үрүҥ аанньалларым, сиэстэрэ кыргыттар, Эһиги үс күлүккүтүгэр сүгүрүйүөм, Эмп сыттаах дьикти дууһаҕытыгар. Н. Босиков
ср. тув. сөгүрүүр ‘поклониться, поклоняться (почитать)’, уйг. жүкүнмэк ‘становиться на колени, преклонить колени’