прил. 1. (полный тоски) санаарҕабыллаах, санаарҕаабыт, ахтылҕаннаах; тоскливый взгляд санаарҕаабыт көрүү; тоскливая песня санаарҕабыллаах ырыа; 2. (наводящий тоску) чуҥкук, курус.

даҕ. Киһи өйүттэн сүппэт, умнуллубат. ☉ Памятный, незабываемый
Аан дойду ахтылҕаннаах, бар дьон санабыллаах (өс ном.). Үтүө туһугар өлбүт киһи санабыллаах, дьон туһугар тохтубут хаан кэриэстэбиллээх. ССХУо

даҕ. Сүпсүлгэннээх, долгуйуулаах, мучумааннаах. ☉ Беспокойный, неспокойный, тревожный, смутный
Ааспыт эрэ барыта Аймааһыннааҕын да иһин Арыытааҕар ахтылҕаннаах. А. Софронов
Биһигини олохпутуттан огдолуппут аймааһыннаах сыллар ааспыттара. А. Кривошапкин (тылб.)
[Дьэҥдьийээччилэр] аймааһыннаах түүн кэнниттэн ый кэриҥэ буолан баран кэлбиттэрэ. М. Горькай (тылб.)

даҕ.
1. Олус сытыы, киһини тулуппаттык аһыйар ыарыылаах. ☉ Причиняющий острую нестерпимую боль
Аан ийэ дойдум харысхалыгар, Аймах-хаан дьонум дьолугар Амырыыныгар, кылааныгар Абытайдаах буоллун диэн, Хахырыйан-хахырыйан Хаптаччы аалбытым. С. Васильев
2. Улахан кутталлаах, киһини салыннарар. ☉ Очень опасный, грозный, страшный
Тоҥуу, аччык абытайа Эйигин куттаабатын, Абытайдаах буолан айан Ахтылҕаннаах буолааччы. С. Данилов
Ахсынньы аакка киирбит Абытайдаах тымныыта Соруйан күһэйсибит Өһөс күүстүү уоҕурбута. Д. Дыдаев

даҕ., поэз. Үөрүүнү үксэтэр, үтүөнү-кэрэни эрэ санатар. ☉ Приносящий радость, удовольствие, наслаждение
Илигирии сиэттиһэн, Ил салгын иэнигийэн Ийэ сири сылыппытыгар, Эйэҕэстэй алааспар, Эйээриэҕиҥ, эдэрдэр! Саха нар. ыр. III
Арыы хахыйах курдук, Араллааннаан олороҥҥут — Этигэн илбис тыллаах Эйэҕэстэй идэбин, …… Эгэлгэлээх хоһооммун Истэ сэҥээриҥ эрэ. Нор. ырыаһ. Эдэр чэбдик сааһым Эйэҕэстэй доҕоро, Ахтылҕаннаах оҕо сааһым Аламаҕай атаһа Аатырбыт ырыаһыт Ньимкалаан оҕонньор барахсан. Доҕордоһуу т.

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

аат. Киһи харахтарын ыккардыларынан муннун кэдээлэ. ☉ Переносица
Тыллыырап …… сүрдээх улахан ободоктаах ачыкытын кэҥэриитигэр иҥиннэрдэ. Софр. Данилов. Уол кэтит кэҥэриилээх, ньимиччи туттубут эттээх уостаах сирэйэ эмискэ сүрдээх ис киирбэхтик көстүбүтэ. А. Федоров
△ Мурун үөһээ өттүн көҥдөйө. ☉ Носовая полость под переносицей
Ахтылҕаннаах алааһыҥ буруота кэҥэриигин кычыгалатар, хараххыттан уу ыгар. Л. Попов
Сүөдэр, Маайа хараҕын уутун көрөн, кэҥэриитэ аһыйар, бэлэһэ кычыгыланар, ыксыыр. Н. Якутскай
Чинарин хайдах эрэ атын баҕайытык кэҥэриитинэн хаҥсыалаан саҥарда. Эрилик Эристиин
ср. казах., каракалп. кеҥсирик ‘переносица’

ууһаа диэнтэн дьаһ
туһ. Ураа муостааҕы Ууһата олордун диэннэр, Ньэлбэҥ Айыыһыты, Ньэлэгэлдьин Куону, Ахтылҕаннаах Айыыһыт Хаан Хотуну [анаабыттара]. П. Ойуунускай
Ити курдук Көтөр кынаттаах — Үрүҥ Хаар ириитэ, Сандал саас буолуута, Хоту төрөөбүт дойдутугар Холбоһон мустан кэлэн Уйа туттар Удьуор ууһатар буолбута үһү. С. Васильев
Андаатары Саха сиригэр ууһатан олохсутуу үлэтин маҥнайгы кэрдиис кэмэ тыһыынча тоҕус сүүс отут сылтан саҕалаан сэрии кэннинээҕи сылларга кэлэн бүтэр. «ХС»

1. даҕ. Истиҥ, чугас уруулуу (хол., сыһыан). ☉ Родственный; искренний, теплый, близкий (об отношениях людей)
   Урукку судургу аймахтыы, атастыы сыһыан аны тохтоон эрэрин биллэриэх курдук туттар. Н. Лугинов
   Өртөн ыла кыталыктыын Юкагир бииһэ аймахтыы. И. Федосеев
   Сэрэйиэм аймахтыы дууһаны Биирдэ утары көрүүттэн, Далаһа быраҕан эрэрдии, Эйэргии көрбүт харахтан. Н. Харлампьева
2. сыһ. суолт. Чугас, истиҥ уруу курдук (сыһыаннас). ☉ По-родственному, тепло, искренне (относиться)
   Мин баҕардым ол онно тиийэ охсуохпун. Ахтылҕаннаах ыраах аймахтыы. С. Данилов
   Аймахтыы буолан, баҕар, буруйу бэйэтигэр ылыммыта буолуо. Ону чуолкайдыыр соруктаахпын. М. Попов

туохт., кэпс.
1. Туох эмэ эргэрэн алдьаммыты, хаалаары гыммыты абырахтаан, сөргүтэн киһи туһанар гын. ☉ Ремонтируя, чиня, приводить в годность что-л. обветшалое, изношенное
Хас эмэ уон сыл устата Дьокуускай куорат бэрт үгүс мас дьиэлэрин бөхсүйэн, сытыы сүгэтин биитэ күҥҥэ килэбэчис гына оонньообут кэрэ кэмэ ахтылҕаннаах даҕаны! П. Аввакумов
2. Киһини туохха эмэ үбүнэн-аһынан бөрөөн-тараан тэрий эбэтэр тугу эмэ кыалларынан тэрийэн ыыт, оҥор. ☉ Кое-как снабжать, обеспечивать кого-л. самым необходимым, нужным для чего-л. или с трудом организовывать и осуществлять что-л. Оҕобутун бөхсүйэн тыаҕа булка ыытаары олоробут.
□ Биһиги …… бу манна бэйэбит демонстрациябытын бөхсүйүөхпүтүн санаабыппыт да, табыллыбатаҕа. М. Горькай (тылб.)