аҕытаассыйа

аҕытаассыйа матырыйаала

быыбар иннинээҕи аҕытаассыйа

аат. Нэһилиэнньэ ортотугар аҕытаассыйаны ыытааччы. ☉ Тот, кто ведет агитацию среди населения
Ол мунньахха сылдьабын диэммин Отой дөйөн хаалбытым мин. Араас итэҕэс-быһаҕас элбэх: Аҕытаатар үлэлээбэтэх. С. Руфов
△ Бэлиитикэни, сонуну кэлэктииптэргэ, бөлөх дьоҥҥо (хол., биригээдэлэргэ, пиэрмэлэргэ) тарҕатааччы. ☉ Тот, кто знакомит с новостями, текущей политикой в коллективах, группах (напр., в бригадах, на фермах).

аат.
1. Дэмэкирээтийэ иһин туруулаһааччы, дэмэкирээтийэ диэки буолааччы. ☉ Демократ (сторонник демократии). Итиниэхэ тириэрдэр биир эрэ суол баар - дьон уҥаларга уонна хаҥастарга, хомуньуустарга уонна дэмэкирээттэргэ хайдыһыыларыттан аккаастаныы. «Саха с.»
2. Демократическай баартыйа чилиэнэ. ☉ Демократ (член демократической партии). Үс быыбардыыр холбоһук быыбар иннинээҕи аҕытаассыйаҕа биэс милийээртэн тахса солкуобайы тутуннулар: «Конгресс русских общин», «Иван Рыбкин блога» уонна «Россия демократическай талан ылыыга - холбоһуктаах дэмэкирээттэр». «Саха с.»
3. эргэр. Олоҕун майгыта, көрүүлэрэ демократичнай (норуокка табыгастаах) киһи. ☉ Тот, кто происходит из народа, придерживается образа жизни, взглядов, свойственных народу.

аат.
1. Тугу эмэ тарҕатар ким-туох эмэ. ☉ Тот, кто распространяет что-либо, распространитель
Мин хобу-сиби тарҕатааччылары сэҥээрээччим суох. В. Протодьяконов
Ол киһини кэлин бандьыыттар бассабыыктыы аҕытаассыйаны тарҕатааччы быһыытынан көрөн, ытан кэбиспиттэр. ГСС
Бибилэтиэкэ учаастактарга уонна пиэрмэлэргэ кинигэ передвижкатын тэрийэр, онно кинигэни тарҕатааччылар бааллар. ПДН ТБКЭ
2. Сыстыганнаах ыарыыны тарҕатар үөн-көйүүр, харамай. ☉ Насекомое, животное, являющееся распространителем какой-л. инфекции, переносчик
Кутуйахтар туляремия курдук сыстыганнаах ыарыыны тарҕатааччы буолуохтарын сөп. Дьиэ к. Сыстыганнаах ыарыылары тарҕатааччылары: кэрбээччилэри, сарсырҕалары, былахылары, кумахылары суох гыныҥ. МКББ
Сыстыганнаах ыарыыттан өлбүт сүөһү сыстыганнаах ыарыыны сүрүн тарҕатааччынан буолар. ССЫа

1. көр диэнтэн дьаһ. туһ. Поликлиникаҕа көрдөрбүтүн, саһарардаабыккын диэн, дьиэтигэр ыыппакка, быһа балыыһаҕа илдьибиттэрэ. Софр. Данилов
   Хаста даҕаны олохтоохторго лиэксийэ аахтыбыт, кэнсиэр көрдөрдүбүт. Н. Лугинов
   Массыыналарга олордон куорат кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин көрдөрдүлэр. С. Никифоров
2. Туох буоларын биллэр, көстөр гын. ☉ Обнаруживать, выявлять, показывать, делать явными, видимыми предстоящие события
   Олох бэйэтэ ону көрдөрөн иһиэҕэ. Н. Якутскай
   [Варвара:] Күн-дьыл көрдөрөн иһээ ини. Туох-туох буолар. Бары даҕаны таҥара илиитин иһигэр сырыттахпыт. С. Ефремов
   Чаһы стрелката уон аҥаары көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
3. Туох буолбутун кэпсээн биэр, туоһулаа, кэрэһэлээ. ☉ Свидетельствовать, утверждать, показывать, излагать факты происшедшего
   Степанов көрдөрөрүнэн, үһүөн аһыы олордохторуна Сидоров кэлэн арыгы көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэригэр мастарынан сырайданан саһан кэлэн саба түспүт. Н. Лугинов
   ♦ Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах
   Аны миэхэ кэрэдэктээн абыраама! Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон. Бэйэҕин көрдөр — дьиҥнээх кыаххын (үчүгэйгин эбэтэр куһаҕаҥҥын) биллэр. ☉ Показать себя (свои способности, таланты, возможности)
   Барыта орун оннугар буолуоҕа, наукаҕа да бэйэбин көрдөрүөм, алҕастарбыттан да ыраастаныам диэн ыраланара. Е. Неймохов
   Орджоникидзе гражданскай сэрии бары фроннарыгар баартыйа бэриниилээх уолун, талааннаах политическай салайааччытын быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. ОТК. Иһин эриэнин көрдөрдө — куһаҕан кэмэлдьитин, майгытын дьоҥҥо биллэрдэ, таһыгар таһаарда. ☉ Показать свои дурные наклонности, проявить свои наихудшие качества
   Иркутскайга кэлээт иһин эриэнин эрдэ көрдөрбүтүнэн барбыта, солуута суох дьаһалымсык, ымсыы, кэдирги кэмэлдьилээх тойон буолара үгүстүк биллэн испитэ. П. Филиппов. Көрдөрөн (көрдөрбүтүнэн) туран — ким эмэ көрөн турдаҕына, ким эмэ баарыгар. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л.
   Көрдөрөн туран ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
   Көр эрэ, бу көрдөрбүтүнэн туран балыйан эрдэҕэ кыһыытын. Суорун Омоллоон. Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах — көстөн турарын үрдүнэн, балыһар, мэлдьэһэр; наһаа балыырдаах. ☉ Нахал, мошенник, отпирающийся от очевидного, будучи уличенным; врет в глаза
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уурдарбыт кини буолла... П. Ойуунускай
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ фольк. — саамай харыстыыр, таптыыр оҕото. ☉ Мое сокровище, мой ненаглядный (о детях)
   [Мэхээс оҕонньор:] Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, көтүрдэр тииһим миилэтиттэн, көрдөр хараҕым дьүккэтиттэн мата сыстым дии. П. Ойуунускай
   Ол тахсан көөртөрө: Көрдөр харахтарын дьүккэтэ, Көтүрдэр тиистэрин миилэтэ, Көмүс чыычаахтара Илэ бэйэтинэн Бу кэлэн турар эбит. С. Васильев
   Күнү көрдөр көр күн. Ийээ, мин кырдьа бардарбын даҕаны, Син биир эйигин ахтабын, Күнү көрдөрбүт ийэм барахсаны Күнтэн күндүтүк саныыбын. Эллэй
   Өйдүүбүн, бааспын нуучча Эмээхсинэ эмтээн, Өлөртөн өрүһүйэн, Күммүн көрдөрбүтэ. Эллэй
   Кырдьаҕаспыт Өксөкүлээх кинигэтин убай омукпут тылыгар дьэ күнү көрдөрбүт. СДТА
   Кэннигин көрдөр — көхсүгүн көрдөр диэн курдук (көр көҕүс II). Ньиэмэстэр тулуйбатахтара, кэннилэрин көрдөрбүттэрэ, сорохторо билиэн бэриммиттэрэ. И. Сосин
   Сөбүн көрдөр көр көр I. [Байбал:] Бэйи, тыыннаах ыт, тыынан эр, сөпкүн көрдөрүөм. А. Софронов
   [Дмитриев:] Бу оҕонньору эмиэ кэлгийиҥ! Бассабыыгы кистээбит оҕонньору сөбүн көрдөрүөхпүт. С. Ефремов. Тииһин-тыҥыраҕын көрдөрдө — куһаҕан майгытын биллэрдэ. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер
   Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа, уопсайынан ыллахха саҥас сирэйэ-хараҕа ыраас, тыла-өһө минньигэс этэ. Агидель к. Тиҥилэҕин көрдөрдө көр тиҥилэх
   Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөх-тэрэ. ИИФ УоУоО
   Тос мааһын (мааскатын) биэр (көрдөр) көр тос II. Аттаахтан кымньыытын ылаҥҥыт, Алыс байаҥҥыт, ахчаччы уойбуккутун, Сатыыттан тайаҕын ылаҥҥыт Сараччы үллүбүккүтүн, Тосту топпуккутун Тос мааскытын көрдөрөрүм буолуо. П. Ойуунускай
   Күүһүлээри гыммыты ньачаас тос мааскатын көрдөрүөх этилэр. П. Ойуунускай
   Уот диэки көрдөрдө көр уот. Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынан-чыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Утары көрдөрбөт — аҥаардастыы күөнтүүр, кими даҕаны утарылаһыннарбат, мөккүһүннэрбэт. ☉ Любящий властвовать единолично, совершенно не терпящий чужого мнения
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими да утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрүмэ — 1) самнары баттаа, атаҕастаа. ☉ Подавлять, притеснять, безжалостно угнетать кого-л. «Байар имэҥэр кэрээн сүтэр
   Кыра дьону үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөттөр», — диэтэ Александр, Сөдүөччүйэ диэки супту көрөн олорон. М. Доҕордуурап
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов; 2) адьас мөккүһүннэримэ, утарылаһыннарыма, саҥардыма. ☉ Не давать даже пикнуть, быть абсолютно нетерпимым, не допускать никаких возражений, пререканий
   Сааспар туруулаһан мөккүспүтү үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх урааҥхайбын. Эрилик Эристиин
   Абааһы, айыы аатын билбэккит, үөрү-сүүрүгү сатаан үөппэккит, тойуккут-силиккит мөкү диэн, Чээбий үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө сирэн, сэмэлээн бүтэрбит дьоно ойууттар буолаллара. «ХС»
   ◊ Көрдөрөн аҕытаассыйа — араас ойуулар, табылыыссалар, былакааттар көмөлөрүнэн аҕытаассыйа. ☉ Наглядная агитация
   Физкультураны уонна успуорду киэҥник пропагандалыыр сыалтан, манна көрдөрөн аҕытаассыйа күүскэ тэрилиннэ. «Кыым». Көрдөрөн аҕытаассыйаны тэнитиигэ көмөлөр оҥоһуллубуттара. «Ленин с.»

I
даҕ.
1. Кураанах буолбатах; киһи кэһэ сылдьар бычырҕас уунан бүрүллүбүт (сир). ☉ Имеющий значительную влажность, сырой; залитый водой (о местности)
Ньээдирэ уулаах, лээби оттоох алыыны туораан, эрбийэ мастардаах ойуурга тахсыбыттара. Л. Попов
Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытайан үөскүүр. Н. Заболоцкай
Өйдүүгүөн, эн биһиги уулаах окуопаҕа сытан, утуйбакка сылдьан, охсуһуу быыһыгар бу күнү ахтарбытын-саныырбытын. Т. Сметанин
Уулаах араҥаҕа уу таах сыппат. «ХС»
2. Иһигэр оҕолоох, буос (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Дьэ, били тоҕус уулаах биэлэрим сир хараарбытын кэннэ бары этэҥҥэ төрөөтүлэр. Эрилик Эристиин
Кытараабыт ынаҕын атын сүөсүһүттэргэ бэрдэрэр, ол оннугар Даарыйа уулаах ынаҕы ылар. А. Фёдоров
Үөскэх үөскүөҕүттэн оҕо буолан төрүөр диэри кэмин сүөһү уулаах сылдьыыта диэн ааттанар. СИиТ. Кээс, доҕор, атастаһыах. Мин өсүөлүм уулаах, төрөөтөҕүнэ оҕотун ылыаҥ. Я. Козяк (тылб.)
3. Алтан булкаастаах (көмүс туһунан). ☉ Имеющий примесь меди (о серебре, золоте)
[Кыталык] Булуу көмүс буухтаах, Үрүҥ көмүс өрөҕөлөөх, Уулаах көмүс уорҕалаах. Саха нар. ыр. I
[Сайсары:] Истээри эрэ гынар буоллаххына: Оҥоойу буутун улахана Уон сүүс уулаах көмүс буолбут үһү. Суорун Омоллоон
Алтана кыра буоллаҕына аҕыйах уулаах көмүс оҥоһук диэн күндүркэтэн ыарахан сыанаҕа атыыланара. МАП ЧУу
♦ Уулааҕынан (уулааҕынан-хаардааҕынан) көр — уу бычалыйбыт хараҕынан көр. ☉ Смотреть увлажнившимися глазами; смотреть глазами, полными слёз
Маны ааҕан баран, Чүөчээски: «Ии, оҕом эрэйдээх, мин ахтыбат үһүбүн дуо?» — диэн баран, уулааҕынан-хаардааҕынан тула көрөн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Мариса [Бурхалей ийэтинээн көрсүһүүлэрин] көрөн аһынан, уйадыйбыт курдук уулааҕынан көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин. Уулаах олорон — үлүһүйэн, умсугуйан, омуннуран туран (кэпсиир, арбыыр). (Өр саҥаран тамаҕа хатар, ол иһин уулаах олорон, дьоһуннанан, уһуннук сэһэргииргэ оҥостон олорон кэпсиир.) ☉ С пристрастием, увлечённо, приукрашивая (рассказывать, хвалить — букв. сидя с водой)
Кэргэттэр кэмэ суох кэпсииллэр, Хамначчыттар харса суох хайгыыллар, Уолаттар уулаах олорон умсугуйаллар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Уулаах табахсыт — дьаарай табахсыт, табахха дьиҥнээхтик ылларбыт табахсыт. ☉ Заядлый курильщик. Уйбаан оҕонньор уулаах табахсыт. Уулаах табахсыттары утары аҕытаассыйа ыытабыт
□ Эн уулаах табахсыккын бэркэ билэбин. И. Гоголев
Молоох оҕонньор баар дии, уулаах табахсыт. Сүүсчэкэтэ буолан эрдэҕэ, хата, оҕонньоруҥ билигин да тэп курдук. «ХС»
◊ Уулаах былыт көр былыт
Дьиэбитигэр тиийиибитигэр арҕаа диэкиттэн уулаах хараҥа былыттар сайылык ойуурун үрдүнэн сабардаан тахсыбыттара. И. Сосин
Болоорхой халлааҥҥа уулаах былыттар халыйа устан бардылар. Н. Абыйчанин
Уулаах отон көр отон. Хотуур ортотун эргин уулаах отон ситэрэ. Г. Угаров
Уулаах отон бэрт киэҥ тарҕаныылаах, хагдарыйбат күөх сэбирдэхтээх, өндөҕөр синньигэс умнастаах, элбэх сыллаах сэппэрээктиҥи үүнээйи. МАА ССКОЭҮү
Уулаах эрбэһин көр эрбэһин. Ордук тарыыһа, ача от, уулаах эрбэһин, хатыы от үүнэллэр. ВДИ ҮөКОБҮ
II
даҕ. Уһуннук, өр утуйар (киһи). ☉ Любящий поспать, сонливый. Уулаах баҕайы киһи. Уулаах дьону сөбүлээбэппин
□ Тур, тур, тур, эн — уулаах дьахтар! Н. Некрасов (тылб.)