даҕ. Дөбөҥнүк, кэбирэхтик быстар, өһүлкэй (хол., быа туһунан). ☉ Не крепкий на натяжение, легко рвущийся
Овца кыстыкка турар кэмигэр хобдохтук аһатылыннаҕына эбэтэр ыарыйдаҕына, чуолаан уулаах ийэ овца, түүтүн үүнүүтэ олус бытаарар, түүтэ синньигэс уонна быстыган буолар, кэбириир. СИиТ

1. сайҕаа диэнтэн хай. аата. Иһити сайҕааһын
   □ Почваны маннык сайҕааһын кэнниттэн үүнээйилэри эбии аһатыллар. ФНС ОС
2. Иһиттэн туох эмэ ас тобоҕун уунан сайҕаан ылыллыбыта. ☉ Остатки какой-л. пищи (напр., сметаны), выполощенные из посуды водой. Иһит сайҕааһына. Сүөгэй иһитин сайҕааһына

туохт., кэпс. Аты кыра-кыралаан аһат (хол., ыраах айаҥҥа бэлэмнээн). ☉ Давать корм лошади маленькими порциями (напр., перед долгой поездкой)
Айан ата эрдэттэн тутуллан, быыкаатык ытырбахтатан аһатыллыахтаах, кэмчитик уулатыллыахтаах. Н. Заболоцкай

туохт. Ситэ сиэбэккэ, элбэхтик тобохтоо, ходуул таһаар. ☉ Есть, оставляя много объедков, оставлять труху (о скоте)
Ходууну ынах сүөһүгэ аҥаардастыы биэрдэххэ ходууллуур, ол аата ситэ сиэбэт, элбэхтик тобохтуур. ПАЕ ЭАБ
Ыһан-тоҕон, ходууллаан аһыыр сүөһү, төһө да тото аһаатар уойбат, көммөт, мөлтөх туруктаах сыл тахсар. АЭ ӨӨКХ
[Бааллан турар кэмигэр аты] кураанах отунан тарда соҕус, ходууллаабат гына аһатыллар. АНП ССХТ

1. хаҕылаа диэнтэн атын. туһ. Сирэйим тириитэ күн уота быһа сиэн, хатыран, хараара-хараара хаҕыланан түһэн баран, саҥа тириинэн бүрүллэрэ. С. Маисов
   Хаҕыламмыт кольраби хаппыыстаны оҕолор сиикэйдии сииллэрин сөбүлүүллэр. ЛПМ ХХ
   Кулуннары хаҕыламмыт эбиэһинэн аҥаардастыы эбэтэр куруппаны булкуйан …… аһатыллар. КПЫ
2. Хаҕынан бүрүлүн, хахтаах буол. ☉ Покрываться коркой, твёрдой оболочкой, струпом
   От саҕата тоҥон, мууһунан хаҕыланан эрэрэ туртайан көстөр. Улдьаа Харалы
   Хапкааны ыраас уунан сууйан баран тымныыга тоҥордоххо, чараас мууһунан хаҕыланар. ТСКБ

I
көр кирээдэ
2
Дьиэлээх Бадиевскай сиргэ бырахпыт куллукатын ылан, уот үрдүгэр баар кыраадаҕа ыйаата. Болот Боотур
Уокка арыы, кыл быраҕыллар, Кыаһаан, дүҥүр куурдулланнар Кыраадаттан ылыллаллар. Дьуон Дьаҥылы
Саллааттартан биирдэстэрэ кыраадаҕа кыстанан турар тыырыллыбыт тымтыктартан харбаан ылан умата охсон баран, …… Баһылайга биэрдэ. «ХС»
II
аат. Сүөһү өртүгэ, хааччах. ☉ Загон для скота, ограда
[Көстөкүүн:] Дьиэ тулатынааҕы Мөлөгөр кулуба кыбыыта, кыраадата бары сопхуос кыбыыта, кыраадата буолар. Күндэ
Дьиэтин уҥа өттүнээҕи уһун синньигэс кыраадаҕа киирэн, ойуур быыһыгар баар көлүкэ кытыытыгар дүлүҥ үөһэ олордо. Н. Түгүнүүрэп
Муус устар ыйтан уулаах биэлэри төрөтөр кыраадаларга мунньан отунан аһатыллар. ПНИ ИС

I
хатар I диэнтэн атын
туһ. Арсения …… хатарыллыбыт балыгы аҕалан, чэй бэлэмнээбитинэн барда. Эрилик Эристиин
Боҕуруоскай сатаан хатарылыннаҕына эрэ үчүгэй сыттанар уратылаах от. Ойуку
Тириини сүлэн баран тиирэ тардан хатарыллар. ДьСИи
Хотуур угар анаан эрдэ өрүс талаҕа эбэтэр сигэ талаҕа быһыллан хатарыллар. СБХА
II
хатар II диэнтэн атын
туһ. Тимир ууга хатарыллар, киһи эрэйгэ эрчиллэр (өс хоһ.). Айан ата эрдэттэн тутуллан хатарыллыахтаах, икки-үс хонукка сөрүүн сиргэ баайыыга туран, быыкаатык аһатыллыахтаах (ытырбахтатан), кэмчитик уулуохтаах. Н. Заболоцкай
Үлэ буолар киһи уһаарыллар оскуолата, хатарыллар кыһата, эриллэр, эрдийэр туоната. В. Протодьяконов
Сылгы айааһамматаҕына сылгы буолбат, быһах хатарыллыбатаҕына быһах аатырбат. «ХС»

аат. Биир – икки сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, уһун кэлин атахтарын уонна кынаттарын көмөлөрүнэн ыстаҥалаан сыҕарыйар, сүнньүнэн от аһылыктаах буортулааччы үөн-көйүүр. ☉ Кобылка (саранчовые насекомые), кузнечик
Кураан буолан, аһыҥа кыната кууран, ыраах баҕайы сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа
Тараҕай курдук чүөччэрдии кытарбыт тэлгэһэҕэ аһыҥа кыыбыргыыр. А. Федоров. Хааһы баҕанан, чохунан, аһыҥанан, онтон даҕаны атын үөнүнэн-көйүүрүнэн итиэннэ ардах чиэрбэтинэн аһатыллыахтаах. ДьСИи
ср. тюрк. акса, аска ‘хромать’
◊ Тооппоор (тойон) аһыҥа — көтөрүгэр кыыбырҕас тыастаах күөх эбэтэр бороҥ дьүһүннээх улахан аһыҥа. ☉ Крупная кобылка
Халтай кубалай хонуу Хаппыт буорунан хаамтахха, Топпуттуолбут Тооппоор аһыҥа Толон курдук Тообугуруу тохтор. К. Туйаарыскай
Чуочас Бөтөстүүн хайыы-үйэ кэлэн, сарай күлүгэр умса түһэн сытан эрэн тооппоор аһыҥаларынан оонньууллар. Н. Лугинов
Чыычаахтар, тооппоор аһыҥалар миигин кытары тэҥҥэ көтөр курдуктар, кынаттара «ситсит-сит» диэн сырдыргыырга дылы. В. Гольдеров

даҕ. Уулаах, иһигэр (киэлитигэр) оҕолоох (үксүгэр кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Уолларыллыбыт буос ынаҕы минеральнай туустардаах, битэмииннээх эбиискэлэринэн толору, былааннаммыт рационунан аһатыллар. ТВН ФБНь
Саас хаар халыҥыыр, буос сылгы күөлэһийээри көлөттүөн да сөп. ДьСИи
Буос тайах лаглаҕар талах синньигэс лабаатын ылҕаан сиэн уоһа обугулдьуйар. И. Гоголев
Үүтүнэн иитээччилэртэн барыларыттан индийскэй слоннар саамай уһуннук, ортотунан 21–23 ый устатыгар буос сылдьаллар. ДьДьДь
тюрк. боос, боҕаз
◊ Буос ырҕай кэпс., үөхс. — буос бээгэй. ☉ Толстопузый, толстобрюхий (о богачах)
[Маарыйа:] Ол буос ырҕай [Чоочо] баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов
Халлаан да хабырыта ыстаннын, сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай [Америка полицейскайа]? Эрчимэн
Аҥала тойон буос ырҕай Адьас ыххай да ыххай. Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

даҕ.
1. Намыһах тулалаах, чычаас түгэхтээх (хол., иһити этэргэ). ☉ Неглубокий, с низкими широкими краями (напр., о тарелке)
Нэлэгэр тэриэлкэ.  Оҕонньорбут улахан, н э л эгэр миискэҕэ балыгын хоторор. С. Никифоров
Чоппуусканы маҥнайгы уон хонугар нэлэгэр иһиттэн аһатыллар. ЛЕВ ССКИиС
2. Киэҥник нэлэйэн көстөр (үүнээйитэ суох сири-дойдуну этэргэ). ☉ Без возвышенностей, углублений, плоский, ровный, широкий (о местности)
Нэлэгэр алаас. Нэлэгэр сыһыы.  [Чепаловтар] сөмөлүөтүнэн тайҕаны, сис хайалары, нэлэгэр туундараны быһа түһэн, анаммыт сирдэригэр кэлбиттэрэ. Н. Габышев
3. Киэҥник аһыллыбыт, аһаҕас. ☉ Ш ироко открытый, распахнутый (напр., о две ри). Нэлэгэр аанынан аастыбыт
△ Туох эмэ (хол., сон, ырбаахы) түөһүн өттө аһаҕас, нэлэркэй. ☉ Широко открытый на груди, распахнутый, расстёгнутый (об одежде)
Киниэхэ туундара оҕотун таҥаһа туох да суох. Москва оҕолорунуу нэлэгэр, тойтоҕор хара цигейка сонноох, …… хап-хара котик бэргэһэлээх. Н. Габышев
[ Кеша] сотору нэлэгэр саҕалаах кылгас сиэхтээх маҥан ырбаахылаах, өтүүктээх сиэрэй бүрүүкэлээх …… тахсан кэллэ. «ХС»
Кини уҥуо ҕунан саар тэгилэ, нэлэгэр түөстээҕэ, куппут курдук эттээҕэ-сииннээҕэ. «ХС»
ср. монг. нэлгэр ‘широкий, обширный, просторный (о чём-л.)’