көр күрүлгэн
[Байҕал] Ыытаҕын уон иккис бааллаах нүһүргэннэрин Дириҥ далайдаргар тимирдэрдии. Таллан Бүрэ
Үрдүк Өлүөнэ очуостарын анныгар нүһүргэн бааллар түллэ сыналыһаллар. «ЭК»

бултаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Бары биирдии бултанан Бааллаах үөрүү билиннэ, Кыра Таня үөрүүттэн Кыһыл дьэдьэн имнэннэ. Т. Сметанин
Хатыыс, тууччах курдук сыаналаах балыктар бэрт аҕыйахтык бултаналлар. Айылҕаны х.

дьалкый диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Ойуунускай] икки өттүнэн киэҥ-киэҥник дьалкыйбахтаан, иннин диэки өндөҥнүү дьүккүйбэхтээн кэбиһэ-кэбиһэ, улам уоҕуран-күүһүрэн, уот курбуу тыллары дэхси-дэгэт түһэртээт, этэн-эҥсэн барда эбээт, кини диэтэх уол оҕо барахсан! Амма Аччыгыйа
Үчүгэй үрэх мууһа арыллан, мотуоктаан, хаатын таһынан тахсан дьалкыйбахтаан баран, аҕырымнаабыта. Н. Заболоцкай
Будулуйбут бааллаах муора Боруҥуйга дьалкыйбахтыыр. В. Барабанскай

туохт.
1. Күүскэ дьалкыҥна биэрэги таһый (хол., өрүс долгуна). ☉ Биться о берег (о волне)
Өрүс уута дьалкыйан, кытыл буорун суурайыахтаах, долгун балкыйан, кумаҕы таһыйыахтаах. П. Ойуунускай
Байҕал уута баарыстанан, Балкыйан, баалланан тахсан... Эрчимэн
Балкыйар, дьалкыйар бааллааҕын иһин дуу Балкыырдаах Балтика диэбиттэр. И. Эртюков
2. көсп., сөбүлээб. Солуута суоҕу элбэхтик саҥар, тылга тиис. ☉ Нести вздор, болтать глупости
Итирик киһи айдаарарын, мээнэ балкыйарын истиэхпин абааһы көрөн тахсан, барбытым. Н. Якутскай
[Аллаах Алааппыйа:] Бэйи, тугутугу балкыйаҕын? Мин эйигин сатаан өйдөөбөтүм, тугу этээри гынаҕын? Н. Неустроев
Тугу балкыйаҕын, хара лахсыыр. М. Шолохов. (тылб.)

I
тох диэнтэн холб. туһ. Бөхтө тоҕус
♦ Хаанна тоҕус — кими эмэ кытта эт-сиин эчэйиэр диэри улаханнык охсус. ☉ Биться с кем-л. до крови, проливать кровь
Туох иһин кыа хааммытын тохсобут. Амма Аччыгыйа
Быһатын эттэххэ, киһи суоҕа буоллар, хааннарын да тохсуох, эттэрин да сэймэктэһиэх эбиттэр быһыылаах. И. Никифоров
II
1. төһө ахс. аат.
1. 9 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Девять
Куонньай Бытыктан тоҕус уол оҕо, аҕыс кыыс төрөөбүтэ үһү. Н. Неустроев
Буурҕа тоҕус хонук устата түһүө. Н. Якутскай
2. Тоҕус сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — девять лет
Икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолла. Эрилик Эристиин
Ырыа Ылдьаана тоҕуһуттан ыла тулаайах хаалбыт. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн «үгүс», «элбэх» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределённого множества
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым. П. Ойуунускай
4. Хаарты хараҕа. ☉ Девятка (масть игральных карт)
Туора тоҕуһа баар. Г. Угаров
2. даҕ. суолт. Олус улахан, сүүнэ. ☉ Очень большой, огромный
Хаардаах бугул саҕа Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
♦ Аҕыс (тоҕус) дойду көр дойду
Тоҕус дойду үрдүнэн Чуураадыйар сурахтаах Чулуу тустуук, луохтуур дьонноох. Күннүк Уурастыырап
Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I. Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта аптаах тааһы. Эллэй
Тоҕус дьуларыйар дьулусхан- наах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дыылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
<Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола көр айан. Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан Аан дойдубуттан ааттаспытым. С. Зверев
Тоҕус муҥунан — тоҕус сорунан диэн курдук. Бу манна нэһиилэ атах уларытан, тоҕус муҥунан кэллим. «ХС»
Тоҕус сорунан көр сор. Рома быйыл уон кылааһы тоҕус сорунан бүтэрбитэ. В. Быков (тылб.). Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан фольк. — олус ыраахтан. ☉ Из бесконечной дали (букв. из глубины девятого небесного свода (моря)). Тоҕус үүккүнэн толору болҕой — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ)
◊ Тоҕус бааллаах көр бааллаах
Сарсын күн ортотуттан киэһэ тоҕус бааллаах буурҕа түһүөхтээх. Н. Якутскай
др.-тюрк. тохуз, тюрк. тогус, тугыз, токкуз, тоҕыз

I
а а т.
1. Муораҕа, өрүскэ улахан, күүстээх балкыыр, долгун. ☉ Очень высокая, сильная волна, вал
Бар дьон күүһэ байҕал баалын курдук (өс ном.). Баараҕай баалынан баргыйбыт улуу муора киэҥ куйаара дьалкылдьыйан көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Билэҕиэн, сүүсчэкэ сыллаахха Ол поэт [Пушкин] эйигин туойбутун, Будуллар долгуйар бааллаахха Муораҕын өҥөйөн турбутун? Күннүк Уурастыырап
2. көсп., поэт. Туох эмэ күүрээнэ, түллүүтэ. ☉ Приподнятость, пафос чего-л.
Халаан ууга маарыннаах, Хааччахтарын бурайан, Халыҥ мууһун уһааран, Олох баала уһунна. Эллэй
Аламай күн далбар баалыгар Аан бастаан сүрэхпэр имнэммит Эн ити кистэлэҥ тапталгын Эппитэ миэхэ биир хахыйах. Күннүк Уурастыырап
Дорҕоон айан суолугар, Доҕоор, бардым ыраата. Үөрэх, үлэ баалыгар Үйэм миигин ыҥырда. «ХС»
Сүрэҕи уот маннык кууһарын Урут билбэтэх баҕайым: Мин бэйэм кинини быыһаары Тимирдим таптал баалыгар. М. Джалиль (тылб.). Тэҥн. балхаан
II
аат. Туох эмэ ситиһии сыыппаранан сыаната (хол., үөрэх). ☉ Цифровая оценка каких-л. успехов, балл (напр., в школьном обучении)
1969 сыл түмүгүнэн сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ, бөһүөлэги култуурунай көрүҥнээһиҥҥэ, кинигэни атыылааһыҥҥа Баайаҕа сэбиэтэ сэттэ баалынан кыайыылаах таҕыста. ПДН ТБКЭ
Бастакы мүнүүтэҕэ Виктор Михайлов өҥүс бастан ылсыһа сылдьан, киһитин булгу эрийэн түһэрэн икки баалы ылла. Хапсаҕай
Быйыл университекка баала хапсымына киирбэккэ төннүбүт да, санаммытын ситиһэр оҕо буолуо. Софр. Данилов
III
аат. Үҥкүүлээх, көрдөөхнардаах оонньуу киэһэтэ. ☉ Большой танцевальный вечер, бал
Уулусса устун ат туйаҕын тыаһа быстыбакка, ким эрэ саппыкылаах атаҕынан атыыһыт баалыгар үҥкүүлээн эрэрин курдук, батыгырыыр. Эрилик Эристиин
Оһуохайбыт баалыгар Оҕонньордуун кэллиннэр, Эһиэхэйбит эҥээригэр Эмээхсинниин киирдиннэр! С. Васильев
IV
аат., тех. Массыына эргитэн хамсатар сүрүн чааһа. ☉ Стержень, вращающийся в опорах и передающий движение другим частям механизма, вал
Эргэрбит, элэйбит хайа эмэ гаайканы эбэтэр биинтэни, алдьаммыт баалы уларытарга омук сириттэн саппаас чаастары суруйан аҕаллахха, оччоҕо эрэ сатанара. БИД
Кыһыл төлөн саба кууһар Тааҥка тимир баалын. Баал Хабырыыс