даҕ. Олоҕор көнөтүнэн, кырдьыгынан олорор, албынныыры, түөкүннүүрү ылыммат. ☉ Проникнутый искренностью и прямотой, добросовестный, честный
Нина чиэһинэйигэр саарбаҕалыыр этим. Далан
[Чокуурап:] Ити аата, биһиги атыыһыппыт чиэһинэйэ суох киһи буоллаҕа дии. С. Ефремов
Арай аҕам Маайака астаабыт арыытын уопсайга туттарбытыгар: «Тоҕо элбэҕэй, баатыгарын, бэйэтиттэн эптэҕэ дуу», — дэспиттэр. Хор, ол курдук чиэһинэй эбиттэр оччотооҕу дьон. КНЗ ОО
◊ Чиэһинэй тыл калька. — кырдьыгынан этэри эрэннэрии. ☉ Честное слово
Дьиибэлиэм суоҕа. Чиэһинэй тылбын биэрэбин. Амма Аччыгыйа
«Чиэһинэй тылыҥ дуо?» — диэн, Чүөчээски аһына биэрэн ыйытта. Суорун Омоллоон
Барыта кырдьыгы этэбин диэн пионердыы чиэһинэй тылбын биэрэбин. БТТ

I
сыһ.
1. Алҕас, сыыһа. ☉ По ошибке, ошибочно, напрасно, зря
Бар дьоннор ол иһин этэллэр: «Баар суол - таммах тааһы үүттүүрэ». Кыраны дьоҕойон сэнииллэр, Кыраттан улахан үөскүүр ээ! Л. Попов
Дьон холдьоҕуллар мунньаҕар Дьоҕойон да кэлиллибит. С. Васильев
Сөпкө этэҕин, Сүөдэр, эн олус ыраас санаалааххын, ол гынан баран, ити куһаҕан дьоҥҥо дьоҕойон сөрүөстэҕит. А. Сыромятникова
2. Мээнэ, мээнэҕэ, солуута суох, солуута суохха. ☉ Попусту, бесполезно, напрасно, зря
Ас суоҕун чахчы өйдүүр киһи быһыытынан дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанаат, түҥнэри эргийэн олордо. Болот Боотур
Быйыл эмиэ дьоҕойон, таах олоруохтааҕар кэллим. С. Никифоров
Дьоҕойон долгуннар Өрүтэ түллэҕит, Дархан очуоска Күүскүтүн эһэҕит. М. Ефимов
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдүүтүн, чорботуутун көрдөрөр (мэктиэтигэр, оннооҕор). ☉ Служит для подчеркивания, усиления высказываемой мысли (даже)
Дьоҕойон куртахтыын тоҥмут курдук буолла. П. Ойуунускай
Дьоҕойон куйахата күүрбэхтээтэ. П. Ойуунускай
Хортуоскалара дьоҕойон бүтүн киилэлээхтэр. С. Данилов
2. Ыйытыылаах этии састаабыгар саарбахтыыр, дьиксинэр уо. д. а. дэгэттээх сэрэйиини көрдөрөр (арааһа, баатыгарын). ☉ В составе вопросительного предложения выражает предположение говорящего с оттенком сомнения, опасения и т. п. (видать)
Бу туох ааттаах бултаах сирэй, дьоҕойон өлөөрү гыннаҕым дуу? П. Ойуунускай
Дьоҕойон, биһиги женихтэрбит барбыттарыгар үөрбүккүн дуу, хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Марыына, оҕо тоҕо эрэ бүтүн санаатын таптарбатах, дьоҕойон, тумуулаабыт дуу, тугуй? «ХС»
3. Этиллэр хайааһын санааны алы гынан, баҕар, туох эмэ түмүктээх буолаарай диэн оҥоһулларын көрдөрөр (санааҕа, санаабар). ☉ Служит для выражения того, что действие, о котором говорится в высказывании, совершается лишь для очистки совести, без особой надежды на его положительный результат (в утешение себе)
Корея өҥ быйаҥ сириттэн Кыйдаммыт кырдьаҕас эрэйдээх, Дьоҕойон, далай уу иэниттэн Дьол-соргу көрдөһө кэлбитэ. Эллэй
Санаабытыгар, дьоҕойон, дьиэ туттан, эрээхтээтэхпит. М. Доҕордуурап
◊ Дьоҕойон гынан эрдэҕэ буолуо - мээнэҕэ, туһата суохха эрэйдэнэн эрдэҕэ буолуо. ☉ Видимо, зря (напрасно, впустую) старается
[Баһылай:] Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. Бэйи, тукаам, үөрэнэн, сыһыйан иһиэҥ. Дьоҕойон гынан эрдэҕиҥ буолуо. Манна ийэҥ, аҕаҥ биэбэйдиирэ суох. А. Софронов

I
туохт.
1. Бэйэҕиттэн, бэйэҥ таскыттан киэр бырах, киэр гын. ☉ Отбрасывать, откидывать, отодвигать что-л. от себя
Тимир күрдьэҕинэн сири хаһыйбахтаан туора эспитинэн барда. П. Филиппов
Мотуруона эмээхсин, бүрүнэн сыппыт сонун атаҕар эһэн кэбиһээт, өрө күөдэллэнэн турда. А. Фёдоров
[Көстөкүүн] Харчытын Мэхээлэ Доромооноп диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ
△ Бырах, сүөкээ (хол., ууну оҥочоттон). ☉ Слить, вычерпать (напр., воду из лодки)
Оҥочоттон ууну эһэн, чалымнатар. Амма Аччыгыйа
2. Бүтэр, барат, суох гын. ☉ Израсходовать, исчерпать, истратить что-л. Мин ыалдьан наһаа буорайбытым, Эспитим биир эмтиэкэ эмин. М. Джалиль (тылб.)
△ Суох гын, урусхаллаа, өлөр. ☉ Уничтожать, стирать с лица земли
Хара ыт буоламмын эккирэтэ сылдьан Эһиги аймаҕы барыгытын эһиэм. И. Гоголев
Аҕабыт ийэбитигэр: «Ынахтаргын эрэ эһимэ, оҕолоруҥ аһыырдарын быһыма», — диэн суруйбута. И. Федосеев
Түөрт сыл биһиги күүппүппүт, Кыайыы күнэ кэлэргин, Бары күүһү түммүппүт Фашист бииһин эһэргэ. П. Тулааһынап
Биэс уон сылларга сибирскэй язва курдук ыарахан ыарыы туран тайах, таба бөҕөтүн эспитэ. Дылбаны
△ Бэйэҕин кытта илдьэ бар, бэйэҕэр холбоо. ☉ Уводить с собой, растворять в себе (напр., домашних оленей дикими)
Кыыл табалар халҕаһалыы анньан кэлэн …… иитиэх табалары ньылбы эһэн бараллара. И. Данилов
3. Туруоруллубут булт тэриллэрин хомуй, хомуйан ыл. ☉ Собирать расставленные рыболовные, охотничьи снасти
Аҕам тиһэх илимин эһээтин кытта, илин диэки сарсыардааҥҥы саһарҕа тыкта. И. Данилов
Кыайтарбатаҕына туһахтаргын эһэн, сылдьар ыырдаргын кыпчый. Н. Борисов
△ Иитиллэн турар булт сэбин төлөрүтэн эстибэт гын. ☉ Разряжать охотничьи снасти
Тахсарыгар чаархааны ыраахтан туран тарбаан эһэр да, ороҕун түгэҕэр соҕотохто дьылыс гынан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара, оччоҕо сохсо кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. Эһэ итинтэн эрдийэн, сохсону ирдээн сылдьан эһэр дьаллыкка ылларбыта. И. Федосеев
Эспэтэх айам, тиийбэтэх ыырым Элбэх даҕаны хаалбыта буолуо. И. Егоров
4. көсп. Батталы, атаҕастабылы суох гынарга турун. ☉ Стремиться уничтожить гнёт, несправедливость
Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ тэрийиэҕиҥ [дииллэр Дьобуруопа дьоно]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааттаах кулуттуу олоҕу эһиэҕиҥ! Саргылаах киһилии олоххо тиийиэҕиҥ. Эллэй
Бар дьону умсары баттыыр баай кылааһын эһэн, саҥа уопсастыбаны туппуппутун хараххынан көрөҕүн, эккинэн-хааҥҥынан билэҕин. М. Доҕордуурап
Эн кырдьык иннигэр, — Эрэйи эһэргэ, кырыыһы кыайарга Эр сүрэх, күүс санаа Муоратын туруордуҥ. «Кыым»
5. Эстэр сэби ытан иитиитин суох гын. ☉ Разрядить оружие
Дьон кэлэн тоһуурга түбэһиэхтэрин иннинэ саатын мүччү тутан эһэн кэбиспит. Эрилик Эристиин
Имэҥнээх-илбистээх тыллары эппитиҥ, Эрчимнээх тэбиилээх тэргэни эспитиҥ. Күннүк Уурастыырап
Мин сааны эспэккэ эрэ кустааҕар буолуох эһэни да өлөрүөхпүн сөп. И. Федосеев
6. Тиэхиньикэ мотуорун собуоттаа. ☉ Заводить мотор
Биһиги тыраахтарбытын эһэрбитигэр ыарырҕатар этибит, икки буолан нэһиилэ мотуор уруучукатын эрийэн собуоттуур этибит. Далан. Тыраахтардара, бүтэй аанын тахсаат, умуллан хаалбыт, төрүт эстибэт үһү. К. Чааскын
♦ Эһэн таһаар — саҥата суох ыыт, кыай-хот. ☉ Морально уничтожить, убить словом
Бүттүм. Олох эһэн таһаарда дии. Н. Лугинов
Сүллэһин Сүөдэри эмээхсин ити тыллара букатын эһэн таһаарбыттара. «ХС»
◊ Саах эһэр түннүк эргэр. — урукку саха хотонугар ынах сааҕын таһырдьа таһаарар кыракый түннүк. ☉ Окошко в старом коровнике, через которое выкидывали коровий навоз
Саах эһэр түннүккэ тиийэн, тыын быһаҕаһынан тыынан, иһиллии-иһиллии, уоран өҥөйөн көрдө [дьахтар — чолбону]. П. Ойуунускай. Эһэр балык (собо) — муҥхаҕа киирбит олус элбэх, киһи кыайан бүтүннүүтүн тардан таһаарбат балыга, ону күрдьэҕинэн баһан эһэн таһаараллар. ☉ Огромное, неподъёмное количество рыбы в неводе, которую выгребают, выбрасывают из снастей лопатой
Кини эһэр балыга бэрт элбэх ыалы уот кытыытыгар олордон, дьону хоргуйууттан, быстарыыттан өрүһүйбүтэ чахчы. «Чолбон»
Собо эһэр майдаан аһылла түһэр. «ХС»
ср. др.-тюрк. чач ‘рассеиваться, распространяться’, еш ‘грести, разгребать’, кирг. эш ‘разорвать’
II
саҥа алл.
1. Этиллибити ылыммат, утарар, «суох, оннук буолбатах» диэн суолтаҕа туттуллар (үксүгэр кэпсэтиигэ этиллэр). ☉ Употребляется говорящим для выражения отрицания, решительного отказа от предложенного (обычно употр. в диалоге)
Эс, суох, доҕор, оннук буолуо суоҕа. Н. Неустроев
Эс, доҕор, бу аныгы булчуттар, дьиэлэриттэн тэйбэт дьоннор. Амма Аччыгыйа
Эс, суох-суох. Мин испэппин (арыгыны). Н. Лугинов
2. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Эс, бу баҕас таһаҕас буоллаҕай», — Максим үөрэ-көтө оҕонньор биэрбит малын суумкатыгар уктуталаан кэбистэ. Л. Попов
«Эс, бу туох эстибит муҥнааҕый, ама да мин ыалдьытым буолуох баатыгарын!» — диэн сөҕөн, эмиэ да толло, эмиэ да аһына санаатым. Н. Заболоцкай
3. Бэйэ санаатын саарбахтыыр, итэҕэйбэт буолууну көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие или неуверенность в правильности своих мыслей, колебание
Эс, араас да санаа киирэр ээ. С. Ефремов
«Эсэс», — диэмэхтии-диэмэхтии, баттаҕын үөрэнэн хаалбытынан өрүтэ анньыммахтыыр. В. Протодьяконов
♦ Эс диэбэт — туохтан да аккаастаммат, төттөрү эппэт. ☉ Согласный на всё, не отказывающийся ни от чего
Тихон доҕотторо бары даҕаны, иһигэр иччилээх бытыылканы эс диэбэтэх дьон. Н. Босиков

даҕ., сөбүлээб. Биэрэрин сөбүлээбэт, кичээҥи. ☉ Скупой, жадный; бережливый
[Уол] эдьиийэ олус харам, ымсыы, куһаҕан майгылаах. Н. Якутскай
Үгүс түбэлтэҕэ, иҥсэҕэ, харам санааҕа салайтаран, сиргэ-дойдуга, кыылга-сүөлгэ толоостук быһыыланабыт. Н. Босиков
Уйбаан дьэ кичээҥи, харам киһи диэтэҕиҥ. Р. Кулаковскай
Хата, кини баатыгар ойоҕо харам дьахтар түбэһэн, үүтүн-хайаҕаһын булан, батаран, дьаһайан иһэр. В. Титов
◊ Харам харах уулаах — хараҕын уутун кыанар, ытыы сылдьыбат. ☉ Не плаксивый, воздержанный
Дойдуунускайга кыра оҕо да сылдьан харам харах уулааҕа, хам-түм адьас улахан аһыыны көрүстэҕинэ эрэ ытыыр буолара. Далан
тюрк.-монг. карам, харам