прил. холуннарар, холуннарыылаах, балыырдаах; клеветнические выпады холуннарыылаах киирэ сатааһыннар.

курдьаҕалаа 2 диэнтэн бэй
туһ. Тутан туран балыырдаахтар, Көрдөрбүтүнэн мэлдьэхтээхтэр, Ол-бу буолан курдьаҕаланымаҥ, Куотуна, ааһа сатаамаҥ! Баал Хабырыыс

дьуон-дьаҕаан (дьаҥаат) - олус ыарахан, ынырык. ☉ Страшный, чудовищный
Этэн туран балыырдаах, истэн туран мэлдьэхтээх, букур-сидьиҥ нэһилиэктээх Дьуон-дьаҕаан улуустаах буолабын. ПЭК ОНЛЯ I
Онтон Моһоллоох ойуун айгыстан туран кэллэ: «Куһаҕан Ньукулай уола кэллэ-кэлээт, бу туох дьуон-дьаҥаат тойугу туойда, бу туох табык иирээнин тарта?» - дьон сирэйдэрин кэриччи көрдө. М. Доҕордуурап; дьуон дьаҥыдый фольк. - киһи ытырыктатар, ыар-нүһэр тылларынан саҥар. ☉ Произносить слова, вызывающие дрожь, наводящие ужас
Ол, бу эн туох Модун соруктаах буолаҥҥын Дьуон дьаҥыдыйдыҥ? - диир буоллаххына, Икки кэрэ чуор кулгааххынан Истэ-болҕойо олорууй эрэ! С. Васильев
[Сырааннаах - Мэхээччэ оҕонньорго:] Олус даҕаны дьуон дьаҥыдыйдыҥ, өс тамалыйдыҥ. Болот Боотур

I
1.
тут I диэнтэн дьаһ. туһ. Куһа туттарыахча туттарбатаҕа, туой сиирэ-халты харбатан испитэ. Суорун Омоллоон
Практикам бүттэҕинэ, отчуотум оннугар маны туттаран кэбиһиэм. Софр. Данилов
[Ийэм] илиигин тэһэ анньыаҥ диэн иннэни туттарбат этэ. М. Доҕордуурап
Даарыйа саһархай өҥнөөх дьоҕус соҕус чымадааны кыыска илиитигэр туттаран кэбистэ. «ХС»
2. Тугу эмэ хамсаабат гына тугунан эмэ боҕус, иҥиннэр, хам саай. ☉ Укреплять, закреплять что-л. чем-л.. Дьиэ эркинин маһын хамсаабатын диэн сыыбынан туттараллар
□ Аан маҥнай алачуо киниэхэ супту хаамтаран кэлэн, атын көнтөһүн туомтуу тардан, туттаран кэбиһэрэ. Н. Лугинов
3. кэпс. Тугу эмэ биэр (хол., наҕарааданы). ☉ Вручать (напр., награду). Бүгүн киниэхэ кыраамата туттардылар
♦ Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах көр көрдөр
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Кутун туттарда — кими, тугу эмэ олус сөбүлээтэ, иһигэр киллэрдэ. ☉ букв. не чаять души в ком-л. [Эһэ оҕотугар] ордук Тыгырыана наһаа кутун туттарар, адьас төрөппүт оҕотун курдук көрөр-харайар. Болот Боотур. Күн быатын туттар көр күн. Былыр сут саҕана балыктаах күөл күн быатын туттарара. Мүччү туттар (ыһыгыннар) көр мүччү. Хотуурун мээнэ киһиэхэ туттарбат, нэһиилэ мүччү туттардаҕым үһү. Били оҕо мүччү туттаран куотан хаалбыт
□ Мунньахтан мүччү туттаран куотан кэллим. «ХС». Сыыһа туттар көр сыыһа. Тылынан сүүйэн элбэх үппүтүн сыыһа туттарда
□ — Ээ, ол дьуһуурустубаттан куотар албаһа, сыыһа туттарар — кини идэтэ. С. Никифоров
◊ Баттах туттарар — баттаҕы хомуйан баран туттаран кэбиһэргэ аналлаах оҥоһук (хол., сокуолка). ☉ Приспособление для зажима чего-л., заколка
Кыпкылбаҕар муос баттах туттарара мапмаҥан кылгас сиэхтээх былааччыйатын кытта олус ханыылаһар. «Кыым». Сыыһа туттар — кимиэхэ, туохха эмэ таба туттарыма, куот. ☉ Вырваться на волю откуда-л., не дав возможности схватить себя. Ааҥҥа турар киһи тохтотоору гыммытын сыыһа туттаран куоттум
□ [Тиэтэйбит] туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, таҥаһа-саба суох сыыһа туттаран таҕыста да, наахаралар диэки сүүрэн тэбэ турда. Эрилик Эристиин. Таҥас туттарар — таҥаһы ыйаан баран, түспэтин диэн быаҕа ыга туттарар кыра оҥоһук. ☉ Прищепка. Таҥас туттарар атыыластым. Эксээмэн (сочуот) туттар — билиигэ-көрүүгэ тургутан көрүүнү аас. ☉ Сдавать экзамен, зачёт. Бүгүн сочуотун туттаран үөрэ сылдьар
II
тут II диэнтэн дьаһ
туһ. Бу Дуугун кырдьаҕас күөгэйэр күнүгэр туттарбыт сайылык ампаара. М. Доҕордуурап
«Түксү, аны кэлэн ампаары көтүрэн туттараары гынаҕын дуо?» — диэн Бөлчүөк кыыһыран күүстээхтик саҥарталаата. КДМ ОККО. Өйдөөх киһи кыаҕырдаҕына дьиэ туттар, акаары киһи байдаҕына дьахтарын уларытар диэн өйдөбүл баар

1. көр диэнтэн дьаһ. туһ. Поликлиникаҕа көрдөрбүтүн, саһарардаабыккын диэн, дьиэтигэр ыыппакка, быһа балыыһаҕа илдьибиттэрэ. Софр. Данилов
   Хаста даҕаны олохтоохторго лиэксийэ аахтыбыт, кэнсиэр көрдөрдүбүт. Н. Лугинов
   Массыыналарга олордон куорат кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин көрдөрдүлэр. С. Никифоров
2. Туох буоларын биллэр, көстөр гын. ☉ Обнаруживать, выявлять, показывать, делать явными, видимыми предстоящие события
   Олох бэйэтэ ону көрдөрөн иһиэҕэ. Н. Якутскай
   [Варвара:] Күн-дьыл көрдөрөн иһээ ини. Туох-туох буолар. Бары даҕаны таҥара илиитин иһигэр сырыттахпыт. С. Ефремов
   Чаһы стрелката уон аҥаары көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
3. Туох буолбутун кэпсээн биэр, туоһулаа, кэрэһэлээ. ☉ Свидетельствовать, утверждать, показывать, излагать факты происшедшего
   Степанов көрдөрөрүнэн, үһүөн аһыы олордохторуна Сидоров кэлэн арыгы көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэригэр мастарынан сырайданан саһан кэлэн саба түспүт. Н. Лугинов
   ♦ Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах
   Аны миэхэ кэрэдэктээн абыраама! Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон. Бэйэҕин көрдөр — дьиҥнээх кыаххын (үчүгэйгин эбэтэр куһаҕаҥҥын) биллэр. ☉ Показать себя (свои способности, таланты, возможности)
   Барыта орун оннугар буолуоҕа, наукаҕа да бэйэбин көрдөрүөм, алҕастарбыттан да ыраастаныам диэн ыраланара. Е. Неймохов
   Орджоникидзе гражданскай сэрии бары фроннарыгар баартыйа бэриниилээх уолун, талааннаах политическай салайааччытын быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. ОТК. Иһин эриэнин көрдөрдө — куһаҕан кэмэлдьитин, майгытын дьоҥҥо биллэрдэ, таһыгар таһаарда. ☉ Показать свои дурные наклонности, проявить свои наихудшие качества
   Иркутскайга кэлээт иһин эриэнин эрдэ көрдөрбүтүнэн барбыта, солуута суох дьаһалымсык, ымсыы, кэдирги кэмэлдьилээх тойон буолара үгүстүк биллэн испитэ. П. Филиппов. Көрдөрөн (көрдөрбүтүнэн) туран — ким эмэ көрөн турдаҕына, ким эмэ баарыгар. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л.
   Көрдөрөн туран ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
   Көр эрэ, бу көрдөрбүтүнэн туран балыйан эрдэҕэ кыһыытын. Суорун Омоллоон. Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах — көстөн турарын үрдүнэн, балыһар, мэлдьэһэр; наһаа балыырдаах. ☉ Нахал, мошенник, отпирающийся от очевидного, будучи уличенным; врет в глаза
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уурдарбыт кини буолла... П. Ойуунускай
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ фольк. — саамай харыстыыр, таптыыр оҕото. ☉ Мое сокровище, мой ненаглядный (о детях)
   [Мэхээс оҕонньор:] Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, көтүрдэр тииһим миилэтиттэн, көрдөр хараҕым дьүккэтиттэн мата сыстым дии. П. Ойуунускай
   Ол тахсан көөртөрө: Көрдөр харахтарын дьүккэтэ, Көтүрдэр тиистэрин миилэтэ, Көмүс чыычаахтара Илэ бэйэтинэн Бу кэлэн турар эбит. С. Васильев
   Күнү көрдөр көр күн. Ийээ, мин кырдьа бардарбын даҕаны, Син биир эйигин ахтабын, Күнү көрдөрбүт ийэм барахсаны Күнтэн күндүтүк саныыбын. Эллэй
   Өйдүүбүн, бааспын нуучча Эмээхсинэ эмтээн, Өлөртөн өрүһүйэн, Күммүн көрдөрбүтэ. Эллэй
   Кырдьаҕаспыт Өксөкүлээх кинигэтин убай омукпут тылыгар дьэ күнү көрдөрбүт. СДТА
   Кэннигин көрдөр — көхсүгүн көрдөр диэн курдук (көр көҕүс II). Ньиэмэстэр тулуйбатахтара, кэннилэрин көрдөрбүттэрэ, сорохторо билиэн бэриммиттэрэ. И. Сосин
   Сөбүн көрдөр көр көр I. [Байбал:] Бэйи, тыыннаах ыт, тыынан эр, сөпкүн көрдөрүөм. А. Софронов
   [Дмитриев:] Бу оҕонньору эмиэ кэлгийиҥ! Бассабыыгы кистээбит оҕонньору сөбүн көрдөрүөхпүт. С. Ефремов. Тииһин-тыҥыраҕын көрдөрдө — куһаҕан майгытын биллэрдэ. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер
   Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа, уопсайынан ыллахха саҥас сирэйэ-хараҕа ыраас, тыла-өһө минньигэс этэ. Агидель к. Тиҥилэҕин көрдөрдө көр тиҥилэх
   Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөх-тэрэ. ИИФ УоУоО
   Тос мааһын (мааскатын) биэр (көрдөр) көр тос II. Аттаахтан кымньыытын ылаҥҥыт, Алыс байаҥҥыт, ахчаччы уойбуккутун, Сатыыттан тайаҕын ылаҥҥыт Сараччы үллүбүккүтүн, Тосту топпуккутун Тос мааскытын көрдөрөрүм буолуо. П. Ойуунускай
   Күүһүлээри гыммыты ньачаас тос мааскатын көрдөрүөх этилэр. П. Ойуунускай
   Уот диэки көрдөрдө көр уот. Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынан-чыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Утары көрдөрбөт — аҥаардастыы күөнтүүр, кими даҕаны утарылаһыннарбат, мөккүһүннэрбэт. ☉ Любящий властвовать единолично, совершенно не терпящий чужого мнения
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими да утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрүмэ — 1) самнары баттаа, атаҕастаа. ☉ Подавлять, притеснять, безжалостно угнетать кого-л. «Байар имэҥэр кэрээн сүтэр
   Кыра дьону үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөттөр», — диэтэ Александр, Сөдүөччүйэ диэки супту көрөн олорон. М. Доҕордуурап
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов; 2) адьас мөккүһүннэримэ, утарылаһыннарыма, саҥардыма. ☉ Не давать даже пикнуть, быть абсолютно нетерпимым, не допускать никаких возражений, пререканий
   Сааспар туруулаһан мөккүспүтү үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх урааҥхайбын. Эрилик Эристиин
   Абааһы, айыы аатын билбэккит, үөрү-сүүрүгү сатаан үөппэккит, тойуккут-силиккит мөкү диэн, Чээбий үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө сирэн, сэмэлээн бүтэрбит дьоно ойууттар буолаллара. «ХС»
   ◊ Көрдөрөн аҕытаассыйа — араас ойуулар, табылыыссалар, былакааттар көмөлөрүнэн аҕытаассыйа. ☉ Наглядная агитация
   Физкультураны уонна успуорду киэҥник пропагандалыыр сыалтан, манна көрдөрөн аҕытаассыйа күүскэ тэрилиннэ. «Кыым». Көрдөрөн аҕытаассыйаны тэнитиигэ көмөлөр оҥоһуллубуттара. «Ленин с.»

1. аат.
2. эргэр. Туох да туһата суох кыра үөн. ☉ Бесполезный червяк, козявка
   Күөх далай көлдьүнэ, сытыган ньамах үөнэ мин дуо? П. Ойуунускай
   Ким эйигин баҕа диэбитэй? Дьиҥнээх эн аатыҥ ким эбитэй? Эт, күөх ньамах көлдьүнэ. Таллан Бүрэ
   △ Туох эмэ кырата, туһата суоҕа. ☉ Всякая мелочь; бесполезная часть чего-л.. Балык көлдьүнэ
3. Албын-түөкүн киһи. ☉ Лукавый человек, плут, мошенник
   Бардамы бахтат, Дохсуну тохтот, Көлдьүнү күөй! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уордарбыт кини буолла. П. Ойуунускай
4. Сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй, лодырь
   Көрүҥ, көрүҥ, оҕолоор, Көлдьүн хайдах от охсор, — уонна дайбаат, сынньанар, Онтун-мантын тарбанар. Күннүк Уурастыырап
   Биир салаа оту охсубат, Биир хонук маһы мастаабат, Тугу да гыммат көлдьүн …… байар күнүстүүн. Ф. Софронов
   Бу көлдьүнү! Күөх сүрэҕи! Ынах маната ыыппыт киһим, хата, ырыа ыллыы олорор эбит! Пьесалар-1960.
5. даҕ. суолт.
6. Уопсастыбаҕа туһалааҕы оҥорбот, көрү-нары эрэ батыһар. ☉ Праздно проводящий время, не занимающийся полезным для общества трудом
   Бу мөлүйүөн аҥаара открытканы муспут киһи, онон тугу туһанарый, күн көлдьүн дьарыга буолбатах дуо? С. Тарасов
   Таах олорооччулар уонна букатын да көлдьүн дьон үгүс буолуохтара. С. Ефремов
7. Дьиҥнээх буолбатах, сымыйа. ☉ Не соответствующий истине, ложный
   Көлдьүн тыллаах киһи. Көлдьүн доҕоттор. — Көҥдөй албын киэргэлин, Көлдьүн дуйун килбиэнин Оттон-мастан суйдаан ылан, Ордорбокко хастыы ыһан, Киэмсийбитин кэмсиннэрэ, Кимин-тугун биллэр эрэ! Күннүк Уурастыырап
8. Киһини албынныыр, албын-түөкэй. ☉ Прибегающий к обману, различным уловкам, лживый, каверзный
   Ол атыыһыт бу кэлэн, Көлдьүн өйүнэн эргитэн Күөгү быраҕа олорор. С. Васильев
   Оо, көлдьүн доҕоттор, итини этэр буоллахтара, киһи эриэнэ иһигэр диэн. Н. Габышев
9. Аатыгар, көрүнньүккэ эрэ үлэлиир, үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох. ☉ Не желающий работать, ленивый, работающий для виду
   Сүрэҕэ суох сөллөҥнөөтөҕүнэ, Көлдьүн көлөөх Күҥҥэ көһүннэҕинэ, Күн күлэр, Сиилээн күлэр. С. Данилов
   Кинини көрө-көрө көлдьүн күтүрдэр, үлэҕэ ээл-дээл сыһыаннаһааччылар тардыналлар. А. Сыромятникова
   ♦ Көтөр (көһөр) былыт көлдьүнэ — албын-түөкэй киһи. ☉ Пройдоха, плут, мошенник
   Аан дойду норуоттара сомоҕолонон уокка даҕаны умайбат, ууга даҕаны тимирбэт, аар-саарга ааттаах Айыы бухатыыра буолан, ааһар былыт албына, көтөр былыт көлдьүнэ Гитлер …… үрүҥ сүнньүн олуйуо. Суорун Омоллоон
   ср. эвенк. кулин ‘змея’, куликан ‘червяк’

I
1. аат.
1. Өйдүүр-толкуйдуур, кэпсэтэр, үлэлиир-айар дьоҕурдаах, икки атахтаах, икки илиилээх тыынар тыыннаах (э. ахс. дьон, түөлбэ. киһилэр). ☉ Человек (мн
ч. люди). Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Н. Неустроев
Киһи кыылтан уратыта өйө уонна санаатын күүһэ. Софр. Данилов
Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар. Т. Сметанин
2. Бэйэҕэ чугас ким эмэ. ☉ Близкий, знакомый
Доҕоор, кэл эрэ манна. Киһибит бэргээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
Дайыыла дьиибэргээн киһитин сирэйин өрө көрө түстэ. Софр. Данилов
Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт. Күндэ
3. кэпс. Көссүү. ☉ Любовник
Арааһа, манна эн миигинэ суох киһи булуммуккун быһыылаах. Далан
4. кэпс. Кэргэн (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Муж. Киһим бэҕэһээ бултуу барбыта
2. с. солб. суолт.
1. Мин, кини. ☉ Я, он
Киһини сүгүн олордоллоруттан аастылар ээ. Н. Неустроев
— Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
2. Ким эрэ атын. ☉ Кто-то, некто
Киһи кэлэ сылдьыбыт. — Сатаатар, киһи ыытан билиһиннэрбэтэ. Р. Кулаковскай
Киһинэн киһини ускайдаатылар. С. Васильев
♦ Абааһы киһи (дьон) көр абааһы «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев. Айыы киһитэ миф. — Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэр айбыт уонна араҥаччылыыр, Орто дойдуга олорор үтүө санаалаах, сиэрдээх киһи. ☉ Человек светлого Среднего мира, сотворенный и покровительствуемый божествами Верхнего мира
Айыы киһитэ көрдө да, муҥур тиит саҕа киһи ойон тура эккирээтэ. Ньургун Боотур
Мин эрэйдээх иннибэр күн киһитэ көмүскүүрүн көрбөтүм, Айыы киһитэ аһынарын санаабатым. С. Зверев
Ийэм ньилбэгэр олорон Айыы киһитин аһыйан Харахпыт уута тохторо. Баал Хабырыыс. Бэйэ киһитэ (дьоно) көр бэйэ
1.
Бэйэ киһитэ диэн аатырыы ол тугуй? Р. Баҕатаайыскай
Семен Иванович артыал дьонугар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Т. Сметанин
Васильев оскуоланы кытта эмиэ доҕордоһоро. Кини онно бэйэ киһитэ этэ. АҮ
Киһи аатыттан аһар көр аһар. Бэйэбин, киһи аатыттан аһаран быһыта сынньан баран, үүрэн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин. «Семен, миигин үүрэн-үтүрүйэн киһи аатыттан аһардахтарына эн туох дии саныаҥый?» Р. Кулаковскай
Кырдьык даҕаны киһи аатыттан ааһар суолга үктэнним дуо, бу? П. Аввакумов
Киһи аахсыбат киһитэ көр ааҕыс. Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин. Киһи айаҕар киирэн барыах (киириэх) курдук кэпс. — олус болҕойон. ☉ Слушать очень внимательно, во все уши (букв. словно вот-вот войдет в рот человека)
Бары аппаһан олорон, киһи айаҕар киирэн барыах курдук иһиллииллэр. Р. Баҕатаайыскай
Киһи айаҕар (кулгааҕар) баппат көр айах I. Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай. Киһи аҥаара — 1) улахан ыарыһах, ыарыыга ылларбыт киһи. ☉ Инвалид (букв. полчеловека)
Баламаатап кэргэнэ баралыыстаан, киһи аҥаара буолан сытарын Очуурап бэркэ диэн билэрэ. Н. Якутскай
Атаҕым суох... аны дьону кытары тэҥҥэ хаампаппын-сиэлбэппин. Киһи аҥаара буолбутум. «ХС»; 2) улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит (киһи). ☉ Одни кости (о сильно исхудавшем человеке)
Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥаара. Н. Кондаков. Киһи баара холлуо дуо — кыаҕа кыра да буоллар син туһалыыр (оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр). ☉ Хоть и маленький, но уже приносит пользу (о ребенке)
Киһи баара холлуо дуо, билиҥҥиттэн бугул түгэҕин харбаан туһалыыр. — Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, үөрэннэҕэ буолан, онуманы билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэнкөрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ. Киһи билэр киһитэ сэнээн. — куһаҕан майгытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный своими недостатками человек, с ним все ясно (букв. известный
«Сараанап даҕаны киһи билэр киһитэ этэ, билигин киилдьийэлээх атыыһыт буолан төһө да наһаа киэбирбитин иһин,» — эҥин диэн Маача олохтоохторо кистии-саба үөхсэр этилэр. Н. Якутскай
Анучиннар диэн киһи билэр дьонноро, оннооҕор балта …… кыыһыран баран, хамначчытын кулгааҕын төрдүттэн туура ыстаан ылбыта буолбат дуо. «ХС». Тэҥн. билэр күөлүм балыга; биллэр киһи. Киһи буол <эбэтэр> кии буол — олох үчүгэй эбэтэр олох куһаҕан буол. ☉ соотв. быть или не быть; все или ничего; пан или пропал
Алдан ньууругар кэлэн, Хаппытыан: «Хайдах сиргэ кэллим буолла, мин манна эбэтэр киһи буолуом, эбэтэр кии буолуом,» — дии саныыр. Бэс Дьарааһын
Тапталбын, эрэлбин бэйэм киэр хаһыйдым, аны манна мин тардыстарым суох. Киһи буоллахпына киһи, кии буоллахпына кии буолуум. ТСА ХДь. Киһи гыммат (оҥорбот) — 1) чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Легко одолевать, побеждать кого-что-л., ему он не соперник. Кини күүстээх улахан тустуук, миигин киһи гыммат; 2) өлөрөр, өһөрөр. ☉ Привести к гибели, губить
Сааҕын төттөрү ыл, хааллардаргын эрэ эйигин үрүҥнэр киһи гыныахтара суоҕа. Бэс Дьарааһын
Далаһаны сыыһа үктээтэххинэ, өрүс эйигин киһи гыныа дуо? «ХС». Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) — дьоһуннаах, киһи аахсыах, билиниэх айылаах киһитэ (суох). ☉ Нет ни одного достойного (кто достоин внимания), не на кого смотреть
Хатарча ууһугар улахан баай, биир эмэ бастаах киһи үөскээн сылдьыбыта баар дуо? Билигин да киһи иилэн ылар киһитэ суох. А. Федоров. Үс киһиттэн киһи арыый иилэн ылара — аргыспыт Бүччүк Баһылай диэн, биллэр олоҥхоһут. Н. Заболоцкай. Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — олус быдьардык (үөҕүс, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойными словами (ругаться, браниться)
Туох да киһи иилэн ылбатынан үөхсэрэ, бу быдьара сүрүкэтин истиэ этиҥ. Н. Заболоцкай
[Аанчык] Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни үөхпүт-мөхпүт. Н. Босиков. Киһи иннин сарбыйар — киһи инники кэскилин алдьатар, киһи киһи буоларын сарбыйар. ☉ Лишающий человека будущего, перспективы
Бу күннэргэ диэри умсугуйан испит испиирэ киниэхэ сааттаах дьыалаҕа тириэрдэр, киһи иннин сарбыйар алдьархайдаах ас буолара дьэҥкэтик көһүннэ. Д. Токоосоп. Киһи иһинэн оҕо — киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар, ис киирбэх оҕо. ☉ Милый, симпатичный, располагающий к себе (молодой человек, ребенок)
Кириисэбит барахсан киһи иһинэн оҕо. Далан. Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) — киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, мөлтөх киһи. ☉ Одно название, что человек
Киһи итэҕэһигэр кэлбит дууһа быһыылаах. Софр. Данилов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Киһи киһитэ көр дьон. Мөрүөн Бүөтүр …… чахчы бааччы киһи киһитэ! Барахсанов дьэллэмин көрүө этигит! Э. Соколов
Эйэҕэс, сымнаҕас, кэпсэтимтиэ, туора киһи кыһалҕатын кыһалҕа оҥостор, холку киһи былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри киһи киһитэ диэн ааттанар. «Кыым»
[Рена] бырааһынньык аайы бириэмийэ ылар, хаартыската Бочуот дуоскатыттан түспэт. Уопсайынан да киһи киһитэ. А. Кривошапкин (тылб.). Киһи <киэнэ> киилэ — эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Человек-кремень
Сэнии, намтата көрбүппүт, Кыракый, хатыҥыр бэйэтин. Испитигэр сэмээр күүппүппүт Киһи толуутун, киһи киилин. М. Ефимов
[Доҕорум чучунаа] киһи киилэ, омук чулуута этэ. Н. Абыйчанин
Ол сылдьан эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов. Киһи киэнэ кил- биэннээҕэ — үтүө-мааны, чаҕылхай. ☉ Замечательный, достойный, выдающийся
[Амма Аччыгыйа] …… остуоруйа инибиилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу псевдоним символиката ордук кэҥиир, эҥсиллэнэр. ФЕВ УТУ
[Владик] бастаан [үлэлии] кэлэрин утаата …… холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ, киһи килбиэннээҕэ этэ эбээт. Э. Соколов
Бу Василий Протодьяконов — Дьэргэли диэн, киһи барыта ытыктыыр оҕонньоро. Киһи киэнэ килбиэннээҕэ. П. Филиппов. Киһи киэнэ киргиллээҕэ фольк. — бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Лучший из лучших. Карчаага диэн кыраҕы харахтаах ытааччы, кус быһый, ат бөҕө, киһи киэнэ киргиллээҕэ төрөөн үөскээн олорбута үһү. Уот ч. Тэҥн. киһи киэнэ кэрэмэһэ; уол оҕо одьунааһа. Киһи киэнэ кылааннааҕа көр кылааннаах. Киһи киэнэ кэрэмэһэ — кэрэттэн кэрэ киһи. ☉ Прекрасный во всех отношениях (человек)
Ону өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ... киһи киэнэ кэрэмэһэ... буолбут. Саха сэһ. I
Киһикиэнэүсуһуктааҕа (түөрт, аҕыс) кырыылааҕа көр аҕыс I. Аҕата даҕаны киһи киэнэ аҕыс кырыылааҕа этэ. Н. Лугинов
Алексей Елисеевич... «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, түөрт кырыылааҕа этэ» диэбитин... туттубут буолуохтаахпыт. Н. Заболоцкай
[Сүөдэр] дьоҥҥо сырыы бөҕөнү сылдьыбыт, өстөөх бөҕөнү өһөрүспүт, киһи киэнин үс кырыылааҕын тэҥэ көстөрө. П. Аввакумов. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол — кырдьан, буорайан эбэтэр дьадайан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек (его) не видит (не разговаривает), собака (на него) не лает). Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, оккомаска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор — кими эмэ дьадатан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ оҥор. ☉ Довести (себя, кого-л.) до такого состояния, что другие за человека не считают
Баайбын бараатым, бэйэбин киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт оҥордум. Далан. Киһи кулгааҕархараҕар баппат — олохсуйбут сиэргэ, майгыга сөп түбэспэт. ☉ Выходящий из ряда вон (о чем-л. необычном, ненормальном)
Ким да итэҕэйиэн баҕарбата, Ньукулааскыны, хайдах ыл да үүрүөххэ сөбүй, киһи кулгааҕар баппат суол дэһэллэр. У. Нуолур
Соруйан, иирсээниайдааны тардыы диэн — хайдах эрэ киһи кулгааҕар- хараҕар баппат суол. «ХС». Киһини билбэт буолбут I — өйүн сүтэрбит, өйө суох сытар (ыарыһах киһи туһунан). ☉ Без сознания (о больном)
Ася үс хонукка күүскэ ыалдьыбыта, киһини билбэт буола сыһаттаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Киһини билбэт буолбут — улаханнык сананан, улахамсыйан, кыра киһини ахсарбат буолбут, бэйэтин билиммит. ☉ Важничать, зазнаваться, задирать нос. Үчүгэй аҕай, Мэхээлэбит киһини билбэт буолбут дуу? Киһини билиэҕиттэн — олох кыратыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн. ☉ С детства, с малых лет
Киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа. «Чолбон». Киһини былдьаа харыс т. — алдьархайга (хол., уокка эбэтэр адьырҕа кыылга) түбэһэн өлбүт. ☉ Погибнуть трагически (напр., в пожаре)
Уот дьулаана да сүрдээҕэ. Киһини бэйэтин былдьыахха айылааҕа. Суорун Омоллоон. Киһи сирэйин <хараҕын> таба көрбөт — кыбыстар, саатар, дьулайар (тугу эмэ гыммытыттан, оҥорбутуттан). ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного) (букв. не смотрит в глаза (лицо)
Сарсыарда ойуун …… саатан киһи сирэйин таба көрбөт буолан турбута. Болот Боотур
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө [кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан]. Н. Босиков. Киһи сыгынньах илиитинэн туппат — куотунарга-ааһынарга сатабыллаах, кыраҕа киирэн биэрбэт. ☉ соотв. голыми руками не возьмешь
Кини кимэ, киһи сыгынньах илиитинэн туппат киһитэ буолара, улуус улахаттарыгар биллибитэ. Болот Боотур
Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. И. Бочкарев. Киһи сыгынньах илиитиинэн туппат кырдьаҕаһа буолуохтааҕа. «ХС». Киһи тахсыах оҕото — үчүгэй киһи буолуох оҕо. ☉ Из него получится хороший человек (о ребенке)
Киһи эрэ буоллар, уолчааны тыылга ыыттым ээ, — харса суоҕа бэрт, акаарытыттан таах өлүө... Кэлин киһи тахсыах оҕото. ӨӨККҮ. Киһи (дьон) тыла хонор — киһиэхэ куһаҕан тыл-өс олохсуйар, кини туһунан хоп-сип тарҕанар. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Хайа, айыыта-харата бэрт буолаарай, киһи тыла хоноорой, ааппыт-суолбут сууллаарай. «ХС»
Былыр кырдьаҕастар: «киһи тыла хоммут киһитэ өр барбат» диир буолаллара. «ХС»
Киһи тылын истибэт буол көр тыл. Дьэ ити кэннэ киһи тылын истибэт буол. Н. Неустроев. Киһи тылын уйбат — сэмэни-суҥханы сөбүлээбэт. ☉ Человек, болезненно реагирующий на замечания
Бу оҕо киһи тылын уйбат. Киһи тылыттан тахсыма көр тыл. Этэр хоту элэстэнэр, киһи тылыттан тахсыбат, …… уолчааны дьон сөбүлээбиттэрэ. Н. Босиков
Киһи (саха) тэҥэ суох көр саха. Оҕолорбун санаатахпына, киһиэхэ тэҥэ суохтук туттарым. «ХС»
Чукча, аһыы ууттан киһи тэҥэ суох буола үөрбүт-көппүт. «ХС». Киһи-хара буол — 1) улаатан сит, улахан киһи буол. ☉ Стать (взрослым) человеком, повзрослеть
Ийэлэрэ эрдэ өлөн …… бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Син, хата, киһи-хара буоллулар дии. Н. Лугинов
Дьон сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор улаатан киһи-хара буолалларын кэтэһэллэрэ. П. Аввакумов
Ол да буолларбын …… куйааска буһан, тымныыга тоҥон син улаатан киһихара буолан испитим. «Кыым»; 2) улаат, тыыннаах буол, тыыннаах хаал. ☉ Остаться в живых, выжить
Бэйэ бас билэр сүөһүтэ эстэн, ол аата үйэлэр тухары аһаан, киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт үүт, эт эстэ аҕыйаабыта [холбоһуктааһын түмүгэр]. Багдарыын Сүлбэ
Ол эрээри, киһи-хара буолуох дьолбор, эмчит кыһамньытынан, эмп-томп күүһүнэн сыыйа үтүөрэн барбытым. «ХС»; 3) үлэһит, үчүгэй киһи буол. ☉ Выйти в люди
Дьэ билигин Максим, дьон этэригэр дылы, киһи-хара буолла. Л. Попов
Оҕом, дойдугар-сиргэр тиийэн соргулаахтык сырыт, киһи-хара буол. И. Оконешников. Бу оҕолор ортолоругар сылдьан киһи-хара буоллум дии. П. Аввакумов; 4) кэргэннэн, ыал буол. ☉ Обзавестись семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Дашаны ылбатахпына быйыл кэргэн ылыам суоҕа. Мин киһи-хара буолаары гыммытым, ити буолан таҕыстаҕа. М. Доҕордуурап. Ээ, оттон сөптөөх түбэстэҕинэ, мин да тоҕо киһи-хара буолуохпун баҕарбат буолуомуй. Туокка, халыымы кыайыам суоҕа. И. Оконешников. Киһи-хара гын (оҥор) — аһатан, иитэн, улаатыннаран үлэһит киһи оҥор. ☉ Вывести в люди, взрастить
Икки оҕону сүһүөхтэригэр туруоран киһи-хара оҥортоотум. П. Аввакумов
Бырааттарбын ким иитиэй? Ким кинилэри киһихара гыныай? Ыал устун барыахтара. Г. Угаров
Эйигин Егор Егорович ииттэаһатта, киһи-хара оҥордо. С. Ефремов
Киһи хараҕа халтарыйар көр харах. Тадж-Махал, дьиҥэр даҕаны, киһи хараҕа халтарыйар баай, нарын, кэрэдьикти оҥоһуу эбит. С. Данилов
Киһи холун иһинэн көр хол. Соччо улахана суох, киһи холун иһинэн үлэ эбит. Болот Боотур. Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) — мөкү көрүҥнээх, сыппах санаалаах, кыра ычалаах эрээри. ☉ соотв. Только слава, что человек; одно название, что человек
Дьүһүннээх бүрэтэ, уҥуохтаах омнуота, санаалаах сыппаҕа, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй уу туҥуй уол буол — диэн түҥнэри төлкөлөөн, таҥнары таҥхалаан кэбиспиттэрэ, ол иһин киһи эрэ аатын ылан чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тэҥн. киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). <Киэҥ> халлаан киһитэ көр халлаан. О, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! — диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии! Амма Аччыгыйа
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран куотуулаах Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов
Дьиҥэр, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Н. Лугинов. Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла — сытар ыарыһах буолла. ☉ Быть прикованным к постели
Ньукуһуок оҕонньор үнүргү сындалҕаннаах, быһылааннаах сырыытын кэнниттэн, тымныйан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ыт охсор (охсуох) киһи суох көр ыт. Ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Ньургун Боотур
Бөһүөлэк иһигэр ыт охсуох киһи суох. С. Руфов
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох. С. Ефремов
◊ Айан киһитэ көр айан
Кэлэр-кэлбэт тылгын эн биллэр бэрт түргэнник! Айан киһитин сааратыма, сырыы киһитин тутума. Ньургун Боотур
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Дойду киһитэ көр дойду. [Уоһук:] Бу эн, дойду киһитэ, дьиэлээх сөбүлээбэт буолтун кэннэ, тоҕо күүскүнэн мэһэмээннэнэҕин? Н. Неустроев. Киһи аймах — сир үрдүгэр олорор киһи барыта. ☉ Человечество
Киһи аймах кэскилин айхаллаан Биһиги сулуспут кыыста. П. Тулааһынап
Киһи аймахха Кэхтиитүһүү суох буоллун. С. Ефремов
[Алмаас] киһи аймаҕы оонньуур өҥүнэн умсугутар, кэрэтинэн кэрэхсэтэр, кытаанаҕынан кыайар дьикти таас! И. Данилов. Киһи күнэ — үлэни бириэмэнэн кэмнээһин: биир киһи биир күн үлэлээһинэ. ☉ Человеко-день
Аҥаардас ааспыт сылга борогууллааһынтан, боростуойдар тахсыыларыттан 2504 киһи күнүн сүтэрдибит. «Кыым»
Таах туруу суотугар үлэ бириэмэтин сүтэрии сүүрбэ тыһыынча кэриҥэ киһи күнэ буолла. «Кыым». Киһи уҥуоҕа — өлбүт киһини көмөр сир; киһи көмүллүбүт сирин үрдүгэр туруоруллубут өйдөбүнньүк. ☉ Надмогильный памятник; могила; кладбище
Бу кырдал үрдэ барыта бачымах курдук киһи уҥуоҕа. Н. Якутскай
Кини киһи уҥуохтаах үрдүк тумулга чугаһаан иһэн, дьэ куттана санаата. Болот Боотур. Уолан киһи — кэргэннэнэ илик сиппит эр киһи. ☉ Молодой зрелый неженатый мужчина
Кини [Марба] аттыгар кырыылаах харылаах, ньамаххай харахтаах уолан киһи …… күөх окко тиэрэ түһэн сытар. Күндэ
Икки эдэр чэгиэн уолан киһи …… аһыыр ыһыктарын сүгэн, куоракка сатыы түһүнэн кэбиспиттэрэ. Болот Боотур. Хаар киһи — сыстаҥнас саҥа түспүт сыа хаары мөчөхтөөн киһини үтүгүннэрэн оҥорбут хаар оҥоһук. ☉ Снежная баба. Оҕолор дьиэлэрин таһыгар хаар киһи оҥорбуттар. — Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан, Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонов. Эдэр киһи — оҕо сааһа ааспыт, сиппитхоппут киһи. ☉ Молодой человек
Эдэр киһи. Кыһаннаххына, оҕону булуоҥ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
[Ааныска:] Тоойуом, ытаама. Мин баран Сахаарга өйдөтөн биэриэм, эдэр киһи уолҕамчы буоллаҕа дии. С. Ефремов
Эдэр киһи, бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
Эр киһи көр эр. Эр да киһи, дьахтар даҕаны үктэлэ-тохтоло суох сөбүлэстилэр, бары төгүрүччү тураннар сылластылар. Ньургун Боотур
Оҕотуттан эр киһитигэр, оҕонньотторугар, кыыһыттан дьахтарыгар, эмээхсинигэр диэри бары дэлби киэргэммиттэр. Эрилик Эристиин
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап. Тэҥн. икки атах, иэҕэйэр икки атахтаах, инчэҕэй эттээх, урааҥхай
тюрк. кижи, киши
II
аат эб.
1. Болдьох киэбин суолтатын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает значение условного наклонения с оттенком желания
Аны сааска диэри өлбөккө тиийбит киһи, кустаан көрүө этэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Сынньана түспүт киһи, арыычча сэргэхсийиэ эбит. Күндэ
2. Кэпсиирэ буолбут ааспыт бириэмэлээх -быт аат туохтууру уонна -лаах сыһыарыылаах даҕааһыны кытта ситимнэһэн туохха эмэ баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего времени на -быт и прилагательными на -лаах, выступающими в качестве сказуемого предложения, выражает желание
Оо, хайыһардаах киһи. Амма Аччыгыйа
Аны биирдэ кинини көрсүбүт киһи! Суорун Омоллоон
Оо, өрүһүйбүт киһи. Софр. Данилов