бараналаа диэнтэн дьаһ
туһ. Күн бүгүн манна биир тыраахтары аҕалан, бараналата оҕустахха сатаныыһы. П. Егоров

гл
тарыыр (сири), бараналыыр

бараналаа диэнтэн хай
аата. Кини [Людмила Ивановна] быйыл саас Катя Бэстиинэбэни кытары сири хорутуу, бараналааһын, диискэлээһин хаачыстыбатын бэрэбиэркэлээн, элбэх айдааны тардыбыта. С. Никифоров
Хортуоппуй ыһыытыгар бараналааһыны, культивациялааһыны уонна минеральнай уоҕурдуунан эбии аһатыыны туттубаттар. «Кыым»
Ньургуһуттар өссө тахса иликтэрэ, сири бараналааһын саҕаланан эрэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)

кэлимсэлээ диэнтэн холб. туһ. Хаары бүрүммүт титириктэр бииргэ кэлимсэлэһэн хаалбыт курдуктар. Амма Аччыгыйа
Ардах кэнниттэн бааһына сирин үрдэ кэлимсэлэстэҕинэ, бараналыыллар. СОТ
[Сиилэс] бүтүннүү дьапталҕа-дьапталҕа солох буола кэлимсэлэһэн хаалбыт этэ. «ХС»

быһ. солб. аат. Оруобуна этиллибитин, кэпсэммитин, ыйыллыбытын саҕа; оруобуна этиллибитин курдук. ☉ Ровно столько; настолько же, в такой же степени
Байбаллаах Марба олорбуттарын былааныгар ситиччэ улаханнык иирсэ илик этилэр. Күндэ
Ситиччэ түргэнник барбытым үрдүнэн бөрө ситиэхчэ буолла. Т. Сметанин
1136 гектаартан сүүһү кыайбаты культивациялаатыгыт. Тыһыынча гектаар оннугар эмиэ ситиччэни эрэ бараналаатыгыт. П. Егоров

сап I диэнтэн дьаһ
туһ. Ойууннар кыырар аан хосторун түннүгүн-үөлэһин саптардылар. Н. Якутскай
Ньалҕарытан ыраас хаалаары, буруйгун саптараары гынаҕын дуо? Р. Баҕатаайыскай
Калинин аатынан холкуос атыырынан уон биэни саптарбытым онуон төрөөтүлэр. Эрилик Эристиин
♦ Кырдьыккын саптар — кырдьыккын балыйтар, мэлдьэххэ түбэс. ☉ Встречать с чьей-л. стороны сомнение в своей правоте, быть напрасно обвинённым в чём-л.
Киһи кырдьыгын саптардаҕына, сороҕор бөтө бэрдэрэн, саҥарбакка хаалааччы. Т. Сметанин
◊ Сииги саптар — сиигэ хатан хаалбатын диэн бааһына буорун хорутан, бараналаан оҥор. ☉ Обрабатывать пашню вспашкой и боронованием для задержания влаги в почве (букв. покрывать влагу)
Тыраахтар бааһынаҕа батыллыбат буолла да, сииги саптарбытынан бараллар. ЧНН СОИСК

1. суоттаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Кини ахсаанын [дифференциальнай оонньуулар түөрүйэлэрин] уонча сыллааҕыта Америка учуонайа туруорбута, билиҥҥэ диэри суоттана илик. Н. Лугинов
   Өр эрэйдээн баран дьэ Суоттаммыт садаачалыы Үөрэх уон сыла бүттэ, Онус кылаас, бырастыы! «ХС»
2. Кыаллыа, табыллыа диэн санаан эрэн, туохха эмэ санан. ☉ Надеяться, рассчитывать на кого-что-л.
   Уораан: «Нам-нум буолан баран, атым сураҕынсадьыгын истэ улуус киинигэр киириэм», — диэн суоттана сылдьыбыта. И. Федосеев
   Кини саньытаарынай чаас ситэн кэлиэ диэн суоттаммыта, хата ким да суох. А. Данилов
   Куоракка сатыы тиийиэм диэн суоттанан иһэр кырдьаҕас буолуохтааххын. И. Сосин
   Быйыл саас …… өссө киэҥ сири бараналыырга суоттаналлар. Ходуһа х.

I
туохт. Хах курдук кытаат (хол., сир үрүт араҥатын этэргэ), хахтаах буол. ☉ Становиться твёрдым (напр., о верхнем слое почвы), иметь корку, струп
[Сүөдэр] халтаһаларын, уоһун хам ньимиппит, хаҕырбыт бааһы хастыы сатыыр курдук туттубут. Амма Аччыгыйа
Ыһыы кэнниттэн үүнээйи быган тахсарын мэһэйдиир гына почва хаҕырдаҕына, бааһынаны бараналыахха наада. ХКА
Сүөһү тириитигэр ириҥэлээх хабахтар тэһитэ бараллар уонна хаҕыра хатан хаалаллар. СИиТ
II
аат., түөлбэ. Үөлүллүбүт мунду хатарыллыбыта. ☉ Сушёный после жарки на рожне озёрный гольян
Кааччыыр кэргэнэ Чэккээ диэн эдэр дьахтар остуолга сулуруо хаҕырын, арыыны уурда, үүттээх чэйи кутта. ВС ХД