үтүрүмсүй диэнтэн дьаһ
туһ. Ситиччэ ахсааннаах хаһыат нүөмэрин, хата биир сомоҕо тэрилтэ таһаарбыта эбитэ буоллар — биһиги сүүнэ элбэх күүһү үтүрүмсүтэри ааһан, өссө үлэбит кэмэ суох бөҕө туругун, эриэ-дэхси сибээһин хааччыйыа этибит. «ХС»

көр былаһыгар. Бүтүн күн былааныгар тугу да бултуйбатыбыт. Бачча киэҥ ойуур былааныгар биир да куобаҕы көрбөтүбүт
□ Байбаллаах Марба олорбуттарын былааныгар ситиччэ улаханнык иирсэ илик этилэр. Күндэ
Ханна сылдьарым былааныгар Хааннаах ыт курдук Көрүллүбүтүм иннигэр, Син Айыыттан Айылгылаах Киһи буолабын. Саха нар. ыр.

туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эриллэн, хатыһан хаал. ☉ Приходить в беспорядок, запутываться (напр., о нитках)
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
Кини хас да хонукка суумматах илиилэрэ, үүнэн-үүнэн баран иирсэн арбайан хаалбыт баттаҕа уол кэпсээнэ кырдьыгын туоһулууллара. И. Никифоров
Иирбэтаарба барыта сааһыланна, Иирсибит илим хараҕа ырытылынна. С. Васильев
2. Кими эмэ кытта этиһэн, айдаарсан өстөс. ☉ Поссориться с кем-л.
Уйбаан кинээһи кытта иирсэн бараммын, Сүөдэр Бэһиэлэйэп аҕата ыстаарыһа Өлөксөйгө олорбут сайыным этэ. Амма Аччыгыйа
Соторутааҕыта убайынаан иирсибиттэрэ. Н. Лугинов
Байбаллаах Марба олорбуттарын былааныгар ситиччэ улаханнык иирсэ илик этилэр. Күндэ
Дьэбдьиэлиин иирсибит, быраҕаары тииспит кэмнээҕэ. Н. Габышев

сыһ.
1. Кылгас кэм иһигэр. ☉ В короткий срок, быстро
Хайа дьоллоохтор ити курдук түргэнник байан эрэр буоллулар. Н. Неустроев
Түргэнник тиийэ охсубут киһи! Н. Лугинов
Дьыаланы уһатыма, табаарыс Балтарыков, түргэнник быһаар! Эрилик Эристиин
2. Дьулурҕатык, ыксаабыттыы, суһаллык. ☉ Споро, в спешке, торопливо
Атын түргэнник сүөрэ оҕуста, мииннэ уонна күүһэ баарынан кымньыылаан кус гыннарда. Суорун Омоллоон
Тиэтэйэн, өрүһүспүттүү түргэн-түргэнник саҥарара. Далан
Чуолкайдык уонна түргэнник хамсана сатыыллара. И. Федосеев
△ Сыыдамнык, быһыйдык (хол., сүүр, хамсан). ☉ Быстро, резво (напр., бежать, двигаться)
Түргэнник сылдьар гына чэпчэки таҥаста таҥнан бар. Саха фольк. Ситиччэ түргэнник барбытым үрдүнэн, бөрө ситиэхчэ буолла. Т. Сметанин
Чырып уу отун быыһынан устар, сиргэ таҕыстаҕына синньигэс атаҕынан түргэнник сүүрэр. Н. Павлов

туохт.
1. Иннигэр баран иһэр кимиэхэ-туохха эмэ тиий, кинини кытта тэҥнэс. ☉ Догонять, настигать
Биһиги тэлиэгэлээх аргыспыт дьэ ситэн тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Ситиччэ түргэнник барбытын үрдүнэн бөрө ситиэхчэ буолла. Т. Сметанин
Мин даҕаны Элик кыылы Эккирэтэн ситэр Элэс быһый этим. И. Чаҕылҕан
2. Муҥутаан көҕөр, тылын (от-мас, үүнээйи) эбэтэр сөп буола бус (үүнээйи аһа). ☉ Доходить до полного расцвета (о растениях); созревать, поспевать (напр., о ягодах)
Тыа мутукчата ситэн, хойдон, айылҕа күөх унаарынан киэркэйбит. Амма Аччыгыйа
Сир аһа ситиэ, оо, оччоҕо кинилэр төһө эрэ күннүүллэр! И. Федосеев
Сорох учаастактарга [сэлиэһинэйи] саҥардыыҥҥыта ыспыппыт, атыттарга ситэн бүтэн эрэллэр. Г. Угаров
Горуох түргэнник ситэр суортарын булуохха наада. П. Егоров
△ Толору сайын. ☉ Достигнуть полной зрелости, созревать
Толкуйдаан истэҕин аайы ити санаата улам ситэн, кытаатан истэ. Н. Лугинов
Мин тапталым — сиппит таптал. И. Гоголев
Өйө-санаата ситтэ, күүһэ-уоҕа модьураата. И. Бочкарёв
Былыргы түүрдэр тылларыгар туохтуур саҥа чааһын быһыытынан сайдан, ситэн эрэрэ көстөр. АНК БТТ
3. Туохха эмэ санаммыккын, туруммуккун эккирэтиһэн туран оҥор. ☉ Добиваться, достигать чего-л. целенаправленно
Кини, арай, бииргэ санаатын сиппэккэ өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Сыалгын сиппит буоллаххына сылааҥ кытта минньигэс. Д. Апросимов
Бу төһө эмэ наадаланан кэлбит киһи тугу да сиппэтигэр тиийдэ. Н. Заболоцкай
Соруктарын ситэ иликтэринэ арахсыбат дьоннор буолаллар. И. Данилов
4. Төһө эрэ сааска тиий, төһө эрэ сааскын толору туол. ☉ Достичь какого-л. возраста, быть в каком-л. возрасте
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Сэттэ уоммун Ситиэхпэр дылы Одурууннаах олоххо оҕустаран, …… Бар дьоммуттан матан, баранаак буола сылдьыбытым. А. Софронов
«Мин ойох ылар сааһым буолла, эн эргэ барар сааскын сиппиккин, онон эн биһикки холбоһуох», — диэтэ Байбал дьоһуннанан олорон. Күндэ
Уолчаан биллэрдик улаатта Уончатын ситтэҕэ буолуо. Н. Заболоцкай
5. Толору буол, туол. ☉ Быть полным, завершённым
Бу сэһэннэр хомуллуулара ситэн турар диэххэ сатаммат, ордук хотугу хоһуун эпоһа. Саха фольк. Халандаар бэрээдэктэнэр, бит-билгэ ситэр. Амма Аччыгыйа. Бүгүн хадьымал көтөҕүүтэ бүтүөхтээх — Эһиилги ыһыы тэрээһинэ ситиэхтээхэ А. Абаҕыыныскай
6. -ан сыһыат туохтуур форматыгар «муҥурун бул, муҥурун була оҥор, толор». ☉ В форме деепричастия на -ан имеет значение «достичь какого-л. предела в чём-л., дойти до конца, делать до конца, до завершения чего-л.»
Этэрин дьаабытын Икки атахтаах Ситэн истибэтэх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таптал ис кистэлин Барыы эппэттэр. Тыл силик киистэтин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
Хайалар, хонуулар ойууларын хас кыраасканан ситэн сотуомуй? С. Васильев
♦ Ааҕан сиппэккин — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Бесчисленный, не поддающийся исчислению
Скульптордар төһөлөөх үгүс табаны кыһан-чочуйан оҥорбуттарын ааҕан сиппэккин. Софр. Данилов
Кавказ хайаларын холлорооннорун ааҕан сиппэккин. В. Гаврильева
Кини [эдэр дьахтар] ыарыытын билиҥҥэттэн ааҕан сиппэт. Эгэ, кырыйдаҕына хайдах буолуой. В. Протодьяконов
Силигэ сиппит көр силик. Уруу силигэ ситэн, Утуйуу буолла. С. Зверев
Дьыала силигэ сиппитин эрэ кэннэ, икки бэрт утарыта көрсө түстүлэр. А. Сыромятникова
Дьэ бу силикпит ситэн аны художественнай салайааччыланныбыт. «ХС». Ситэн сиэ кэпс. — эккирэтиһэн, сойуолаһан туран ситэри кэһэт, дьакый. ☉ Доконать, погубить
Чэ, бэйи, ытаат да буут бэриллиэ, ситэн сиэтиннэр. Е. Неймохов
Сэт-сэлээн сиппит көр сэт-сэлээн. Э, дьэ, сэт-сэлээн ситтэҕэ буоллун, охсуһууөлүү бөҕө үлтүрүйдэҕэ буоллун, хааннаах хара дьай халбарыйдаҕа буоллун! Ньургун Боотур
Билигин кэлэн Сэбиэскэй былааска сэмэҕэ тиксэр сэтимсэлээним сиппит үһү дии? А. Софронов
◊ Ситэ барбыт — ситэн эрэр, ситэр сааһыгар барбыт. ☉ Достигающий зрелого возраста
Таһырдьаттан Хара Наһаар киирэр, сарыы таҥастаах, ситэ барбыт киһи. Күндэ
Татьяна Гаврильевна остуолга олордоҕуна олус сылайбыт, илистибит ситэ барбыт дьахтар көрүҥнээҕэ. Э. Соколов
[Маруся Ордонская] уон аҕыс сааһын туолан, ситэ барбыт кыыс этэ. Эрилик Эристиин. Ситэ баттаа (кэп) — кими-тугу эмэ эккирэтэргин өр гыммакка ситэн ыл. ☉ Быстро настичь преследуемого
Өр буолбата, эһэм субу ситэ баттаан ылла. Н. Заболоцкай
Мохсоҕоло ыйылыы түһээт кэнниттэн эккирэппитэ, ситэ баттаан ылан, илиитигэр түспүтэ. В. Гаврильева
Маппыр дьахтары ситэ кэбэн ылбыт уонна хаарга охторон түһэрбит. Л. Попов
Кэрэмэс [кыылы] ситэ кэбэн ылан, сиһиттэн туора хабан ылла. «ХС»
ср. тув. чэт ‘достигай, догони’, др.- тюрк., ‘доходить, настигать, достигать’