аат. Бараһыайынан дьарыктанар, бараһыайдыыр идэлээх киһи. ☉ Человек, занимающийся ворожбой; ворожея
[Урут үгүс интэлэгиэннэр] ойууттартан, отоһуттартан, бараһыайдьыттартан көмөнү көрдүүллэрэ. СД ТАББИ
Сах суругун ааҕааччык, Сатаан бардахха бараһыайдьыт, Аптаах куһаҕан идэлээх, Абааһыны кытта иллээх, Таҥараны чахчы билбэт, Таҥара дьиэтигэр үктэммэт. П. Ершов (тылб.)

I
аат. Уҥуоҕа суох уһун синньигэс эттээх, сыыллан сыҕарыйар үөн. ☉ Червь
Ардах чиэрбэтэ мэлдьитин кэриэтэ сир кырсын анныгар буорга олорор. И. Сосин
Ордук элбэхтик хаппыыста силиһин сиир сахсырҕа чиэрбэтэ буулаабыта. ФНС ХО
Куобах тыҥатыгар бөкүнүк чиэрбэ икки көрүҥэ үөскүүр. ПМВ ССК
◊ Тиэрбэстээх чиэрбэлэр көр тиэрбэс
Моллюскалар тиэрбэстээх чиэрбэлэртэн үөскээбиттэрин эмбриология дааннайдара туоһулууллар. ББЕ З
II
1. аат., хаарты. Хаарты улууһа: уһуктаах төбөлөөх сүрэх курдук быһыылаах кыһыл харахтаах хаарты. ☉ Черви (карточная масть)
Муннуктарыгар чиэрбэ хараҕа ойуулаах сиэрэй сукуна чаппараахтаах. В. Протодьяконов
«Һа, туус куоһур бэйэтинэн кэллэ, сүүс биир», — диэт, Ипатий туус чиэрбэни нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
Никифоров кинээс хаана оонньоото, сирэйигэр чиэрбэ хаарты ойуутун курдук кыһыл мэҥнэр өтөн таҕыстылар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Уһуктаах төбөлөөх сүрэх курдук быһыылаах кыһыл харахтардаах (хаарты). ☉ Червонный, червовый (масть в картах)
Куочай саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар, онтон чиэрбэ тойонун Ууска ылан биэрэр. Суорун Омоллоон
[Кыыс] хараҕа хайдаҕа көстүбэт — чиэрбэ тууһугар маарынныыр хара таастаах ачыкылаах. Софр. Данилов
Буугунай дуу, чиэрбэ дуу тойонун талан ылан, торуонньа ууран баран, үс бырыыта бырыылыаҕыҥ. Дьолбут к. Тэҥн. буугунай, туора, эбиэн (эбиэннээх)

туохт.
1. Тугу эмэ (сүөһү, булт иһин-үөһүн) тус-туспа араартаан ыраастаа, сууй. ☉ Чистить (внутренности убитого скота, добытого животного), разбирая по частям, потрошить
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Били тыһаҕаһы бүгүн өлөрүөххэ. …… Эн сүлэн, иһин-үөһүн ырыта тураар. «ХС»
Истэн синньигэс оһоҕоһу арааран ылан, туспа ырыталлар. АНП ССХТ
Урут эмис куобах иһин кырдьаҕастар бырахпаттара. Ырытан, ыраастаан ас гынан астыыллара. ПАЕ КБАТ
2. Тугу эмэ (хол., кумааҕылары, докумуоннары) биир-биир ылан, көрөн бэрий, сыымайдаа. ☉ Разбирать, пересматривать, перебирать что-л. (напр., бумаги, документы)
Эрэһиэтинньикэп …… үс киһи бэркэ кичэйэн эркиннэри тоҥсуйалларын, кини кумааҕыларын ырыталларын көрө олордо. Е. Неймохов
Лена соҕотоҕун эргэ кумааҕылары ырыта олорбута. Г. Николаева (тылб.)
3. хаарты. Оонньуох иннинэ (хаартыны) холуодаҕа сытар бэрээдэктэрин уларытан, үчүгэйдик булкуй. ☉ Мешать, перемешивать (карты в колоде) перед новой игрой, тасовать
[Куочай] саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар. Суорун Омоллоон
Саһааннаах, хаартыларын ылан ырытан көрө-көрө, …… хаартыларын сэбэргэнэтин кыараҕаһыгар кыбытан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаартытын ырытан тыытырҕатта. М. Доҕордуурап
4. көсп. Тугу эмэ үчүгэйдик, дириҥник, сиһилии, саас-сааһынан үөрэт, ырыҥалаа. ☉ Тщательно, глубоко разбирать, рассматривать, анализировать что-л. Муударай муҥутаан, Ырытан, сылыктаан, Сүүс араас идэттэн Тыраахтар үлэтин талла. С. Данилов
Кырдьар сааскар олоххун эргиллэн, ырытан, сыымайдаан көрөҕүн. В. Титов
Лүөччүктэр сарсыҥҥы бойобуой көтүү хайдах буолуохтааҕын сиһилии ырытан барбыттара. И. Федосеев
△ Тугу эмэ наука ирдэбилинэн үөрэт, чинчий. ☉ Производить научный анализ, анализировать, исследовать что-л. Бу бырайыаккын ырыта барбаппын
Бытархайдары аахсыбатахха, барыта ситэ. Н. Лугинов
О.Н. Бётлингк үлэтин биллиилээх тюркологтар элбэхтик ырытан суруйан тураллар. СПА СТИ
Алампа поэтическай айымньыларын тылын-өһүн анаан филологическай наука дуоктара академик П.А. Слепцов сиһилии ырыппыта. «Чолбон»
5. көсп., кэпс. Ким, туох эмэ туһунан кэпсэт. ☉ Обсуждать, разбирать когочто-л.
Өр гымматылар, оҕонньордоох уол иирсээннэрин төрдүн-төбөтүн була оҕустулар, дьүүлүн-дьаабытын ырыппытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Кыыс туһунан саҥардахха — Кытар гынар үгэстээҕэ. Дьахталлары ырыттахха — Дьалты хаамар идэлээҕэ. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., кирг. арыт ‘разыскивать, обследовать’

аат.
1. Тарбахха кэтиллэр киэргэл. ☉ Кольцо
Кыһыл көмүс биһилэҕин устан иһэн төттөрү анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кини илинкэлин кэбиһэр үрүҥ көмүс симэҕин уонна кылдьыы көмүһүн, кыһыл көмүс харыйа ытарҕаны, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
Оҕолор …… дьиэлэригэр кэлэн сэлиэнэйдээх ууга биһилэҕи түһэрэн, олох маска бүргэһи сүүрдэн эҥин бараһыайдыы сатыыллар. Софр. Данилов
2. Киһи тарбаҕа батар гына кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут (хол., төлө тардарга) тиэрбэс. ☉ Предмет в форме круга, обода из твердого материала
Тимир биһилэҕин төлө тардарбын кытары парашютум тэнис гынан эрэрэ. «ХС»
[Гавриил] илиитигэр тутан иһэр лимонкатын биһилэҕин төлө тардар. А. Данилов
Рекламаларга биэс араас өҥнөөх биһилэхтэр — олимпийскай оонньуулар бэлиэлэрэ көстөллөр. Е. Неймохов
3. Бүүрүк, тиэрбэс курдук быһыылаах туох эмэ. ☉ То, что имеет форму круга, обода
Умнаска сэбирдэхтэр сыстыһар сирдэригэр биһилэхтэр (түмүктэр) икки ардыларынааҕы уста түмүктэр икки ардылара диэн ааттаналлар. ПФМ КО
Таммах түстэҕин аайы ууга төгүрүк биһилэхтэр эрилиҥнэстилэр. В. Арсеньев (тылб.)
4. көсп. Ким эмэ кими-тугу эмэ тулалааһына, төгүрүктээһин. ☉ Положение, когда кто-л. окружен кем-чем-л., замкнут круговой линией чего-л.
Бандьыыттар биһигини тохсунньуттан ыла биһилэх курдук төгүрүйэн хаайан кэбиспиттэрэ. ГСС
Түөрт уон сыллааҕыта, 1943 сыл тохсунньу уон аҕыс күнүгэр Ленинграды тула гитлеровскай сэриилэр биһилэхтэрин көҥү көтүү түмүктэммитэ. «Кыым»
◊ Биһилэх кутуһуу (кистээһин) — саха оонньуута — биһилэх кутааччы тула олорор оонньооччулар хайаларын эрэ ытыһыгар биллэрбэтинэн биһилэх түһэрэр. «Биһилэх кэл», — диэн ыҥырдаҕына, атыттар биһилэхтээх киһини тута сатыахтаахтар. Туттарбатах киһи биһилэх кутааччы буолар. ☉ Якутская национальная игра «Колечко»
Ведущий, у которого находится кольцо, ходит по ряду и делает вид, что в ладонь каждого опускает кольцо, и тем временем незаметно опускает его в чьи-л. ладони. Немного отойдя от играющих, вызывает: «Колечко, выходи!» Тот, у кого оказалось колечко, стараясь вырваться из своей пары, устремляется к ведущему, а его напарник должен его схватить. Если его не поймают, он становится обладателем кольца и ведущим. А первый ведущий садится на его место. Былыр өбүгүлэрбит саха балаҕанын сыҥаһатыгар иккилии буолан (8 паара) кэккэлэһэн олорон эрэ биһилэх кутуһан оонньууллара. ӨОо. Киэһээҥҥи хараҥа ыган кэллэҕинэ, биһилэх кутуһуутугар, харах симсиитигэр улахан да дьон кыттыһа түһэллэр. ЧМА ЭТНББ
Дьэ ол кэнниттэн үҥкүү, ырыа, харах симсиитэ, биһилэх кутуһуута, солоҥдолооһун, дьиэрэҥкэй тэбиитэ, хапсаҕай оонньуута буолар. «ХС». Сирэйдээх биһилэх — тарбах көхсүгэр түбэһэр өттүгэр арааһынай быһыылаах, ойуулаах эбэтэр ойуута суох хаптаҕай ньуурдаах биһилэх. ☉ Кольцо с небольшой нарезной печатью, печатка
Кини сирэйдээх биһилэххэ сакаас ылалларыгар көрдөспүтэ. «Кыым». Уот биһилэх байыан. • өстөөхтөргүн билиэн ылар эбэтэр суох оҥорор сыаллаах өстөөх атын сэриилэриттэн арааран төгүрүккэ ылыы, төгүрүктээһин. ☉ Окружение (букв. огненное кольцо)
Оттон уот биһилэххэ ыллардахха, дьэ бу олус кутталлаах, ыарахан. «ХС»
Куорат тула өттүнэн уот биһилэх буолан куораты төгүрүктээн сытара. Эрилик Эристиин
Кинилэри уонунан бүгүлүүр ахсааннаах, модун техникалаах өстөөх улахан сэриитэ уот биһилэххэ хаайбыта. «ХС»