кыыкырдаа диэнтэн холб. туһ. Сотору ыарахан таһаҕастаах аттар дугалара кыыкырдаһан субу барыҥнаһан кэллилэр. Софр. Данилов
Көлүөһэлэр кыыкырдаһар тыастарын кытта тэҥҥэ тыһыынчанан киһи ыллаан ньиргитэрэ кый ыраахха тиийэ дуорайда. «ХС»

I
аат.
1. Үөһэнэн тардыллыбыт быа устун сүүрдэн тугу эмэ (хол., орону, сценаны) хаххалатар кэлим таҥас. ☉ Занавес
Быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна, үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаан мылаллан турда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саха сирин сааскытын уруйдуур муусукаҕа — уйдаран, Кремль тыйаатырын быыһа оргууй аҕай аһыллыытын москвичтар дохсун ытыс таһыныытынан көрсүбүттэрэ. АҮ
△ Хаптаһыннары саайан дьиэ эбэтэр хос сорох өттүн (хол., хаҥас орону) араарыы, быыһааһын. ☉ Перегородка
Сиидэрэп быыс хаҥас өттүгэр барда. Баран, быһыыта, сытта. Сэмэн оргууй аҕай үөмэн баран, хаптаһын быыска мутук ойдубута баарынан көрөр. Күндэ
Ону-маны кэпсэтэн эрэрбит, хаптаһын быыс кэннигэр биэсалта кураанах орон турарын дьиибэргээн ыйыталаһан эрэрим, көхсүбүн уот сылааһа сүрдээх эйэҕэстик угуттаан эрэрэ... Амма Аччыгыйа. Тэҥн. соҕоруокка
2. Туох эмэ икки ардынааҕы хайаҕас эбэтэр туох эмэ ортото. ☉ Интервал, зазор, просвет, щель, промежуток между какими-л. предметами
Дөрүн-дөрүн дириҥник үөһэ тыыммахтыыр уонна тоҕо эрэ аҥаардыы илиитинэн хардарыта ньилбэгиттэн тайанан баран, иккис илиитинэн тарбахтарынан ыыраахтарын быыстарын сууралаамахтаан ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Мин ахтыбат да буолуохпун сатаммат: хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Иирэлээххэ алмаас көстүөҕүттэн ыла мас быыһа барыҥнас киһи буолла. Л. Попов
Силиэдэбэтэл салалтатынан дьэҥдьиир оҥорон хотоҥҥо тахсан долбуурун, эркиннэрин бары быыһын барытын хастылар. М. Попов
3. Ханнык эмэ дойдулары, кэлим сирдэри араарар кыраныысса, сурааһын. ☉ Граница, рубеж
Араас омук алаһатын ыспыт Алдьатыылаах фашист сэриилэрэ, Кинилэр Арсан Дуолай тэҥэ атамааннара Гитлер, Алгыстаах арҕаа быыспытын Аан курдук алдьатан киирдилэр... Эллэй
Ийэ сирбит барахсаны Илин быыһын харыстыырга Эрэл биэрэр, эрчим эбэр, Эрдээх ырыа ньиргийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Босфор силбэһиитэ — икки сүҥкэн улахан материктар арахсар быыстара. Н. Якутскай
△ Ким эмэ бас билэр сирин, учаастагын кыраныыссалара. ☉ Межа
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын, Дьоһун дьол үйэтин сырдыгар сыстаммын, Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Терентьевтэр муҥур быыстан хаҥас өттүн бас билэллэр. М. Доҕордуурап
Оттуу сылдьан бииргэ быыстаах ыаллыы дьонуттан оту уорар эбит. Саха сэһ. II
△ Ким эмэ бас билэр сирин, учаастагын араартыыр бэлиэ мас. ☉ Межевой знак
Чугастааҕы быыстарын тууран ылан быраҕаттыы, Дьаакып алтыс тоһоҕону тардыалаһа турдаҕына,— хайдах эрэ, эмискэ, хараҕар сирин үрдэ хаан тараанньык буолбахтаата, халлаан иҥнэл-таҥнал барда. Күннүк Уурастыырап
Бэҕэһээттэн дьокутааттар укпут дойдуларын быыс туруортаан, тутта-ра таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Кэлтээки Сабыйа сирин кэрийэн, быыс анньар. Саха сэһ. I
4. Туох эмэ буолуута мөлтөөн, аҕырымнаан ылар бириэмэтэ. ☉ Момент временного ослабления, спада, уменьшения, убывания чего-л.
Баччаҕа тиийиэххэ, хата, үлэ-хамнас үгэнэ, кэлии-барыы быыһа буолан абыраата. А. Софронов
Маҕаһыыҥҥа атыылаһааччы быыһа этэ. Софр. Данилов
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
♦ Быыс биэрбэт — тохтобула суох, кыра да иллэҥ кэми ордорор кыах биэрбэт. ☉ Непрерывно, не оставляя ни одной свободной минуты
Дьоммут уруокпутун үөрэтэрбитигэр кыһамматтар. Маста тиэйсиҥ, уута баһыҥ, торбостору уулатыҥ, акка отто биэриҥ, мууста тиэйиҥ, ону аҕалыҥ, итини илдьиҥ буолан иһэллэр. Күҥҥэ быыс биэрбэттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саалар бокуойа суох эстэн тибигирэһэллэр. Бүлүмүөттэр быыс биэрбэккэ бачыгыраталлар. П. Филиппов
Былыргы хараҥа үйэҕэ абааһы диэн, куһаҕан тыын диэн быыс биэрбэт гына «үгүс» этэ буоллаҕа дии. Багдарыын Сүлбэ. Быыс бул — тугу эрэ гынарга быстах кэми бул. ☉ Улучить время для чего-л.
Мин, онон-манан быыс булан сылдьыбытым курдук, сылдьыам, олорбутум курдук, олоруом. Куттаныахха сатаммат. С. Ефремов
Үс күн тухары «Муҥур» [бөрө] ыстаадаҕа кыайан быыс булан киирбэтэ, сиэбит табатыгар хаста да эргиллэн, дураһыйан көрөн баран, төнүннэ. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыыһын, Маайаны, «Хамначчыттарын балаҕаннарыгар сылдьыма», — диэн буруйа сатыыра да, оҕо аата оҕо, быыс буллар эрэ бара турара. Н. Якутскай. Быыс буол — бэрт кылгас кэмҥэ иллэҥсий, сололон. ☉ Иметь короткий перерыв, найти свободное время
Хайдах эмэ быыс буолан, баран оҥорон биэриэх баар этэ. Н. Заболоцкай
— Хата, эдьиийим дьиэни тутарыҥ ырааһа бэрт эбит. Ыраас буолан. Бу бириэмэҕэ түүҥҥү симиэнэҕэ үлэлиибин; күнүһүн быыс буолан, аанньа көрбөппүн. М. Доҕордуурап
[Уоҕурдууну] кута иликтэр быһыылаах. Быыс буолбакка сырыттахтара дуу? В. Гаврильева
◊ Быыс күрүө эргэр. — ким эмэ бас билэр сирин (хол., ходуһатын, бааһынатын) атыттартан араарар күрүө. ☉ Изгородь, разделяющая чьи-л. земельные владения (луга, пашни и т. д.). Эргэ быыс күрүөлэр туралларын көрөн күлэн кэбистэ: «Аны биһиэхэ эһиги наадаҕыт суох... Аны эн-мин сирим диэн быыстаһар суох буолуо...» П. Ойуунускай
Быыс мас — 1) соҕуруокка диэн курдук. Ол да буоллар, хаһан эрэ бу да балаҕаҥҥа сырдык санаа киириэ диэххэ айылаах, таас түннүгүнэн күн уота сып-сырдыктык тыган, быыс маска чаҕылыйбыт. Бэс Дьарааһын; 2) ким эмэ бас билэр сирин учаастагын кыраныыссаларын бэлиэтиир мас. ☉ Межевой знак, колышек, столбик. Оттон оҕото, Ньукуус, баайдартан быһыллыбыт сирдэргэ быыс мас анньааччы буолбута. А. Федоров. Ый быыһа хараҥа — халлааҥҥа ый көстүбэт олус хараҥа кэм (ордук күһүн). ☉ Тьма кромешная (в безлунную ночь, особенно осенью)
Күһүҥҥү ый быыһа хараҥаҕа отууланар дьиэбитигэр — иччитэх сайылыкка тахсарбытыгар бэйэ-бэйэбитин сүтэрсэн кэбиһэ-кэбиһэ булсабыт. Амма Аччыгыйа
Брусневтаах эмиэ ый быыһа ыас хараҥаҕа Араҥас сулуһунан ыйдаран айанныыллар. «ХС»
II
аат. Булт саатын ботуруонугар буораҕы доруобунньуктан араарар эбэтэр доруобунньугу сабар, боолдьохтон, хордуонтан, кумааҕыттан оҥоһуллубут кыбытык, бүө. ☉ Пыж (войлочная, картонная, кожаная и т. п. прокладка внутри охотничьего патрона)
Саам быыһа лейтенант иилэ быраҕыммыт плащ-палаткатыгар түһэн сиэн эрдэҕинэ, били кинини кытта кэккэлэһэн испит биригэдьиир кыыс умуруорда. Т. Сметанин
Сааны сатаан иитэбин. Бэҕэһээ аҕабар көмөлөһөн, быыс уган, саайдым. Н. Габышев

туохт.
1. Харах далыгар баар буол. ☉ Стать доступным взору, показаться, виднеться
Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт, оломо суох улуу муораҕа тиийэн, ата хорус гына түстэ. Ньургун Боотур
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Түүҥҥү барык быыһынан Элбэх уоттар көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
△ Эмискэ баар буол, хантан эрэ кэл (үксүгэр сөбүлүүр, сөбүлээбэт дэгэттээх). ☉ Появляться, возникать, показываться (обычно — вдруг, неожиданно; имеет эмоц.-экспр. оттенок)
Сайын устата Сыллай дьиэтигэр аҕыйахта көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Хайа, бу ханна сүтэн баран көһүннүҥ? Н. Заболоцкай
[Варвара:] Тугун сүрэй, оҕонньор, бэйэлээх бэйэм оҕом миэхэ саатар көстөн барара баҕалаах. С. Ефремов
Хойутаан көстүбүт таптал Күлүмэҕэ сүрдээҕин! Баал Хабырыыс
2. Булулун (сүтүк эбэтэр туох эмэ олус наадалаах баар буолуутун туһунан.). ☉ Найтись, обнаружиться, отыскаться (о чем-л. ранее утерянном или редком и необходимом)
Ат көһүннэҕинэ ыҥыыр көстүө, быһах көһүннэҕинэ, кыын көстүө (өс хоһ.). Үөрэхтээх үгүс ээ! Хайдах биир учуутал кыайан көстүбэт? Амма Аччыгыйа
[Аптаах баҕаны] көрдүүрү баҕас көрдөөбүтүм да көстүбэтэҕэ. Н. Павлов
△ Көрдөөн булан, туһаҕа таһаарылын (сиртэн хостонор туһалаах баайдар тустарынан). ☉ Обнаружиться, стать объектом добычи (о полезных ископаемых)
Иирэлээххэ алмаас көстүөҕүттэн ыла мас быыһа барыҥнас киһи буолла. Л. Попов
Бу бухатыыр таас — алмаас Саха сиригэр көстүбүтүнэн мин улаханнык киэн туттабын. Суорун Омоллоон
3. Туохха эрэ бокуойдан, түгэни бул (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Найти (удобное) время, улучить момент, удосужиться (обычно употр. в отриц. ф.)
Быйыл күһүн Айаан хаста да Никиитэлиин аһаҕастык кэпсэтиэн санаталаабыта да, тоҕоостоох түгэн көстүбэтэҕэ. Н. Лугинов
4. көсп. Биллэн таҕыс, чуолкайдан (ким, туох эмэ туга-ханныга, чахчыта, дьиҥ иһэ). ☉ Выступать наружу, проявляться, обнаруживаться (о подлинной сущности кого-чего-л.)
Кинээс маарыын түөкэйдээн хайдах курдук кубулуммутуй? Кини сымыйата көһүннэҕэ ити. М. Доҕордуурап
[Ипатийдаах, Лука] ситэ үчүгэйдик үөрэммиттэрэ көстүбэт. М. Доҕордуурап
△ Хайа эрэ өттүгүнэн билин, арылын (атыттарга эбэтэр бэйэҕэ). ☉ Представляться, открываться какой-л. стороной
Мичик гыммыта хайдах эрэ ис киирбэхтик көһүннэ, тоҕо эрэ Байбааскы сылаастык көһүннэ. П. Ойуунускай
Бороҥ күн анныгар туох баар барыта биир кэрим кинини [Марбаны] өһөөбүттүү дуу, кинини кытта бииргэ ытаспыттыы дуу буолан көһүннэ. Күндэ
5. Ким, туох эрэ туһунан ханнык эрэ өйдөбүлү ыл, ханнык эрэ санааны үөскэт (сыыһа да, сөптөөх да). ☉ Получить, составить собственное представление о комчем-л. (ошибочное или верное); стараться произвести благоприятное впечатление на кого-л.
Ол мунньахха кэрэтик көстөөрү, онтон-мантан лыах удьуора Тэлбик-элбик көтөн кэлбит. П. Ойуунускай
[Мишаҕа] бүгүҥҥү киэһэ бүтүннүүтэ даҕаны хайдах эрэ дьиҥэ суох оонньуу курдук көһүннэ. Н. Лугинов
Эмиэ куолуһут барахсан көстүбүккүн. М. Доҕордуурап
Туора дьон хараҕар бу адьас туох да тупсаҕайа суох таҥас көлөһүнэ иҥмит киһитэ күндүтүйэн көстөн эрдэҕэ. Ф. Софронов
6. Санааҕар, хараҕыҥ далыгар баар курдук буол, хараххар баарга дылы буол. ☉ Воображать, представлять что-л. как бы стоящим перед глазами
Силээн үрэхтэрим, Сиэркилэ мичик күөллэрим харахпар көстөн кэлэллэр, Хамсыы түһэллэр! П. Тобуруокап
Элбэх баҕайы кинигэ, харандаас, кумааҕы Таня хараҕар көстөн ааһарга дылылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Икки хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) — ыга кыыһырда, ыксаата, долгуйда. ☉ Выходить из себя (от злости, от волнения), приходить в бешенство, быть вне себя
Баанньыскаҕа иирэн икки хараҕыҥ үүтэ көстүбэт буолан киирбиккин быһыылаах. А. Софронов
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна, …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Ыксал, харах үүтэ көстүбэт. Эрилик Эристиин. Икки харахпар көстүмэ! — киэр бар (буол) көрүөхпүн баҕарбаппын! ☉ Пошел прочь, прочь с моих глаз (уйди, чтобы глаза мои тебя не видели)! Маныаха Дыгын тойон: «Харахпар даҕаны көстүмэҥ!» — диэбит
Саха фольк. Бу кимий? Киэр буол! Икки харахпар көстүмэҥ! А. Софронов
Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Көстөн турар — 1) олус чугас, бу турар (сир). ☉ соотв. рукой подать. Ол алаас мантан чугас, көстөн турар сир; 2) кимиэхэ барытыгар биллэр, дакаастабылга наадыйбат (суол). ☉ Очевидный, явный, не вызывающий сомнений
[Хара норуот] көстөн турар Күөмчүлэппиттээх буолан күүстээхтик күрэстэһэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уйбаача көстөн турар балыыртан соһуйан, кэлэйэн, саҥата суох барда. Амма Аччыгыйа. Көстөр дьүһүнүнэн — тас көрүҥүнэн. ☉ По внешнему виду (такой-то)
Бэйэтэ көстөр дьүһүнүнэн бэрт эдэр, бэрт хоһуун киһи. А. Софронов
[Настя] көстөр дьүһүнүнэн дэриэбинэ бастыҥ үчүгэй кыыһа, кырасаабыссата этэ. Эрилик Эристиин. Көстөрүн курдук — туохтан эрэ, ханнык эрэ дакаастабылтан биллэн тахсар, биллэрин курдук (кыбытык тыл). ☉ Как видно (из каких-л. аргументов — вводное слово)
Итинтэн көстөрүн курдук, олоҥхо уустук. Эрчимэн
Көстө сытар көр көстөн турар. Районо үлэһиттэрэ эдэр табаарыһы олус көстө сытар алҕаһын иһин администрацияҕа быһаарыы биэрэригэр сорудахтаабыттара. Н. Лугинов. Күннээх таҥараҕа (күннээххэ) көстүмүнэ (былыттаах таҥараҕа быгымына) фольк. — кими да кытта билсибэккэ-көрсүбэккэ, ийэ-аҕа тылыттан тахсыбакка, олус көрсүөтүк (иитиллибит туҥуй кыыс оҕону этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Эпическая формула, описывающая непорочность, чистоту девушки, воспитанной в патриархально-домостроевских нравах (букв. ясному небу не показываясь, облачному небу не высовываясь). Күҥҥэ көстүбэтэх (көстүбүт) — дэҥҥэ көстөр, олус күндү, баар-суох соҕотох. ☉ Удивительный, единственный, драгоценный, ранее не виданный, редкостный
Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, көрү көрдөрүөм. А. Софронов
[Испирдиэн:] Мин сүрэхпин, мин күҥҥэ көстүбүт дьолбун сиэтилэр... С. Ефремов
Күҥҥэ көстүбэтэх үрүҥ субалаах, дьикти-кэрэ тоҥус кыыһа баара үһү ээ. А. Сыромятникова. Өтө көстөр — чуолкайдык, туох да мунааҕа суох биллэр (ханнык эрэ бэлиэнэн, бэлиэлэринэн). ☉ Очевидно, вполне понятно (по явным признакам)
Кини бэҕэһээ улаханнык итириктээбитэ сирэйиттэн-хараҕыттан өтө көстөр. Н. Якутскай. Сиртэн көстүбэккэ сылдьан — кыратыттан, улаата илигиттэн (кыйаханан, сэнээн оҕону этиигэ). ☉ соотв. от горшка два вершка — и туда же (выражает раздражение, неодобрение, вызванное поведением детей, подростков)
Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
Көр, Быттааны уола, хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. (Сөбө) көстөн иһиэ (иһээ ини) — мантан инньэ орун-оннугар буолуо, сөп буолан иһиэ. ☉ Со временем все образуется, наладится, все встанет на свои места
Ээ, кырдьык, биһиэхэ туох саҥа эрэ барыта абааһы көрүллүбүт бэйэтэ. Олорон истэххэ, син сөбө көстөн иһиэ. Амма Аччыгыйа
Түгэҕэ биллибэт биэс сыллаах үөрэх ортолоото да, көстөн иһиэ диэн бириинсип туолумаары гынна. Н. Лугинов
Көстөн иһээ ини. Софр. Данилов. Сөбө (сөпкүт) көстүө — тоһун ылыаҕа, кэһэйиэҕэ (кэһэйиэххит). ☉ Он получит должный урок, получит по заслугам (будет поделом наказан)
Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
«Хара ыт, сөбүҥ көстүө буоллар көһүннүн», — диэн Татьяна эмээхсин дьэ эбии өрө хабыллан турда. Эрилик Эристиин
ср. уйг. көзүн ‘виднеться’