даҕ. Улахан, хойуу, эҥээрийэр (саҥа туһунан). ☉ Громкий, басистый, протяжный (о голосе)
Көбдьөөркөй хойуу саҥалаах. С. Никифоров

даҕ. Хойуу, доргуйан иһиллэр (саҥа, куолас). ☉ Густой, басистый (голос)
— Ким баарый? Киһи баар дуу, суох дуу? Улахан көҥкөлөс саҥаттан Кыыча дьик гынна. Софр. Данилов
Зырянов Тоҕой Сэлэ тиһэх аҕабыытын ырайга атааран, көҥкөлөс куолаһынан ытыыр-ыллыыр икки ардынан мэлиибэннээбитэ. Л. Попов

туохт. Улахан, сөҥ дорҕоону, саҥаны таһаар. ☉ Издавать громкий, гулкий басистый звук
Тор курдук бытыктааҕа «Петро» диэн көҥкүнээбитэ. Н. Босиков
Уутугар аҥаарыйбыт биэлсэр кыракый түннүккэ көһүннэ. — «Суруттарарга чугаһааҥ!» — диэн көҥкүнээтэ кини. А. Чехов (тылб.)

даҕ. Дуораһыйан иһиллэр, суон, хойуу, сөҥ (куолас). ☉ Раскатистый, басистый (голос)
[Генерал] көҥкүнэс хойуу куолаһынан Гавриилы кытта кырдьык ити курдук кэпсэппит. А. Данилов
— «Дорообо, Григорий Николаевич!» — диэтэ көҥкүнэс сөҥ куолаһынан уонна баабый баппаҕайын уунна. В. Протодьяконов
Ыраахтан көрө-көрө, ити киһи, уһаат иһигэр саҥарар курдук, көҥкүнэс куоластаах буолуо дии санаабытым. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Бүтэн хаалбыт курдук кэһиэхтээх куоласкынан улаханнык хаһыытаа, ыллаа эбэтэр оннук саҥар. ☉ Хрипло басить, издавать густой, низкий, басистый звук
Киэһээҥҥи утуйар ырыатын ыллаан көөҕүнээтэ, — күөмэйин арыгыга сиэппит дьаахан курдук. Л. Попов
— Эн туох дииргинэн буоллун, — улахан убайа Үөдүгэн кэһиэхтээхтик көөҕүнээбитэ. Далан
Киил оҕонньор нүһэрдик көөҕүнээтэ: — Дьэ эн бэйэҥ, ускуустубаҕа чугас киһи, итини туох дии саныыгын?! Н. Лугинов

I
киҥкинээ диэнтэн холб. туһ. Им-дьим
Дөрүн-дөрүн мурун анныгар киҥкинэһэн кэпсэтии. Амма Аччыгыйа
II
даҕ. Ньиргийэн иһиллэр; хойуу (саҥа). ☉ Глухой, низкий, густой; басистый (о голосе)
Уһаат иһигэр саҥаран эрэрдии, …… киҥкинэс саҥалаах. Эрилик Эристиин
[Боссоойко] Киҥкинэс саҥалааҕа. «ХС»
III
даҕ. Халлааҥҥа харбаспыт курдук бөдөҥ мастаах (тыа туһунан); үрдүк туруору (очуос хайа туһунан). ☉ С очень высокими величественными деревьями (о лесе); высокий, отвесный (о скале)
Киҥкинэс хара тыа саҕаланна. — [Өлүөнэ] киҥкинэс таас хайа эркиннэнэн барбыт. Саха нар. ыр. I

I
көөҕүнээ диэнтэн холб. туһ. Өр буола-буола итирик бандьыыттар кэһиэхтээх куоластара көөҕүнэһэр, күлсэн алларастаһар саҥалара иһиллэр. А. Сыромятникова
[Барааннар:] Күөмэйбитин көйгөлөөмөҥ, Көөҕүнэһэн үтүктүмэҥ: Аны кэлэн, өстүбэһи, Чаҕаарбаппыт буолуо биһи. С. Васильев
II
даҕ. Бүтэн хаалбыт курдук кэһиэхтээх сөҥ куоластаах. ☉ Густой, низкий, басистый (о голосе)
Сүрдээх доруобай, сөҥ көөҕүнэс саҥалаах, кытаанах тыйыстыҥы сирэйдээх-харахтаах күрдьүөттээбит курдук киһи естествознание уруогун биэрэрэ. Н. Заболоцкай
Мин дьякон курдук көөҕүнэс куоластаах кыргыттары сөбүлээччибин. А. Фадеев (тылб.)

I
бааҕынаа диэнтэн холб. туһ. Кинилэр тыл тылларыгар киирсибэккэ устунан этиһэн бааҕынастылар
–Оспуоччуктар тэлиэгэлэрэ хачыгыраспыт тыастара, борохуоттар сорох ардыгар бэрт сытыы баҕайытык чускуйбуттара, сорох ардыгар бэрт хойуу баҕайытык бааҕынаспыттара – барыта мунньустан киһи дөйүөх курдук буолара. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ.
1. Сөҥ, көөҕүнэс (хол., саҥа, дорҕоон). ☉ Низкий, густой, басистый (напр., голос, звук)
Яков хойуу бааҕынас саҥата дьиэ иһин толорон кэбистэ, кини харахтарыгар өссаас уота күөдьүйтэлээн ылла. М. Доҕордуурап. Күндэлэй дьиэтин аанын тоҥсуйабын
Аан бүтэй кини бааҕынас, дэлэгэй саҥата иһиллэр. Н. Габышев
Олох дьонун долгуйбутун бааҕынас куолаһынан баргыытаан уоскутар, тохтотор кыаҕа суоҕуттан Магдьали эһэ тириитэ олбоҕор төбөтүн хам туттан кирийэн олорбута. «ХС»
2. көсп. Хойуу, лиҥкинэс (хол., тыа, мас). ☉ Густой, крупный, высокий (напр., о лесе, деревьях)
Батыгыраччы үүммүт бааҕынас мастар баттыы түһүөх курдук барыһан тураллар. А. Софронов

1. даҕ.
2. Иһэ аһаҕас, дьөлөҕөс (мас туһунан). ☉ Пустой, полый изнутри
   Көҥдөй тииттэн сыгынньах оҕолор сырсаллар үһү (тааб.: оһох кыыма). Чугас охто сытар көҥдөй мас баара. Ийэ куобах онно дьылыс гынна. П. Ламутскай (тылб.)
   △ Иһигэр туох да угуллубатах, иччитэх, кураанах. ☉ Пустой внутри, порожний, ничем незаполненный
   Көҥдөй уһааты көҥкүнэтэн эрэр курдук Көҕүс тыаһа көбүргээбитинэн барда. П. Ойуунускай
3. көсп. Туох да туһата суох. ☉ Бесполезный, напрасный, излишний
   Бостуой көҥдөй ороскуокка барыаҥ. Болот Боотур
   Баччааҥҥа диэри олорон кэлбит олоҕо адьас көҥдөй, кураанах, көрүнньүк, албын буоларга дылы. Н. Лугинов
   Аныгы оҕолор Хара үлэ чааһыгар Көҥдөй көлөөк дьон таҕыстылар. Баал Хабырыыс
4. көсп. Көҥкүнээн иһиллэр, аһаҕас, суон (киһи куолаһын туһунан). ☉ Басистый (о голосе, звуке)
   Хонооһой, саас ортотун эрэ ааспыт, бэйэтэ симмит курдук киппэ көрүҥнээх, көҥдөй куоластаах, нус-хас, дьоһуннаах киһи. У. Нуолур
   Көҥдөй көмүс күөмэйин Көҥкөҥнөтө оонньоотун! С. Васильев
   Намыын, көҥдөй, синньигэс куоластар холбостулар. Р. Гамзатов (тылб.)
5. көсп. Сатаҕай, быстар мөлтөх. ☉ Неслаженный, не доведенный до конца (напр., о работе), пустой
   Манна [хотоҥҥо] аан, иэччэх-тимир, оскуома, быа-туһах, иһит-хомуос тиий-бэтин эптэххэ кыстыкка бэлэм кэм даҕаны көҥдөйө дьэҥкэ буола түһэр. «Кыым»
6. аат суолт.
7. Туох эмэ аһаҕаһа, дьөлөҕөһө. ☉ Полость, пустота в чем-л., дупло
   Мас көҥдөйө. Тиис көҥдөйө. — Онтон көҥдөйгө илиитин дириҥник батары баттаан, былыргы бойобуой бинтиэпкэни хостоон ылла. С. Никифоров
   М, н, ҥ, нь дорҕооннору этэргэ салгын мурун көҥдөйүнэн ааһар. ПНЕ СТ
8. Ханнык эмэ тутуу холлоҕоһо. ☉ Сруб дома или другой какой-л. постройки, коробка здания
   Ыччаттар күүстэринэн икки эргэ дьиэни көтүрэн аҕалан, амбылатыарыйа көҥдөйүн тутан дьэндэтэн кэбистилэр. Айталын
   Кинилэр маҕаһыын көҥдөйүн Өктөөп бырааһынньыгын көрсө бүтэрбиттэрэ. «ХС». Саха сиригэр дьиэ көҥдөйө буолар ордук табыгастаах матырыйааллары булуу, кинилэри оҥорууну баһылааһын …… курдук научнай проблемалары быһаарыы уһулуччу суолталаах. «Ленин с.»
9. түөлбэ., харыс т. Саа. ☉ Ружье
   Чочумча, толкуйдуур быһыынан, Чуумпура дьиппиэрэн олордо. Онтон эр санаатын ылынан, Оччугуй көҥдөйүн иилиннэ. «ХС»
10. түөлбэ. Туу. ☉ Верша, морда рыболовная. Көҥдөйбүнэн балыктыы бардым
11. тех. Кутуу тимир иһигэр үөскээбит хабах эбэтэр хаспах. ☉ Выбоина в металле; раковина, пустота в отлитом металле; свищ.
    ♦ Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — сир үрдэ киэҥ (ханна баҕарар барыахпын, сылдьыахпын сөп диэн этии). ☉ Земля широка и открыта (говорят, когда терпят обиду и утешаются тем, что можно оставить, покинуть это место; букв. мир божий открыт, место под солнцем вместительно)
    Күн сирин көҥдөй дииллэр. Атын сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат?! Суорун Омоллоон
    Кэлтэй атаҕастанар ыарахана бэрт — Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов. Көҥдөй дүлүҥ кэпс., сөбүлээб. — өйүттэн булан кэпсиир киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, брехун
    [Сымыйа субуотканы биэрбитин иһин Акыым Уордаахап] «Сымыйаччы дьону норуот бу иһин “ампаар айах”, “көҥдөй дүлүҥ” диир эбит буоллахтара», — дии санаата. М. Доҕордуурап. Көҥдөй көҕүс көр көҕүс II. Көҥдөй көт кэпс. — туох да кыһалҕата, иҥнигэһэ суох көҥүл сырыт. ☉ Быть свободным, вольным, жить без забот и хлопот
    Бар дьон, үтүө ыччат хаанын тоҕон-тоҕон баран, көҥдөй көтүөҥ дуо? Эрилик Эристиин. Көҥдөй төбө кэпс. — тугу да толкуйдаабат, быһаарбат, акаары. ☉ Бестолковый, глупый, пустая голова
    Оо, эн көҥдөй төбөҥ тугу быһаарыаҕай! Холкуоска олохсуйа тахсар буоллахтара дии. М. Доҕордуурап
    монг. хөндий, п.-монг. көндей