I 1. 1) голова || головной; бас былаата головной платок; баһым ыарыйда у меня заболела голова; баһыттан атаҕар диэри с головы до ног; баскыттан атаххар диэри баһыыба большое тебе спасибо (букв. | спасибо с головы до ног); бил баһыттан сытыйар посл. таймень портится с головы; 2) глава, раздел; сэһэн маҥнайгы баһа первая глава повести; 3) сторона, край; күөл арҕаа баһыттан с западной стороны озера; 4) начало, исток; өрүс баһа начало, исток реки; үрэх баһа а) исток реки; верховье; б) перен. дикое, глухое, ненаселённое или малонаселённое место; 5) передняя или верхняя сторона, часть чего-л.; тыа баһа верхушка дерева; тыы баһа нос лодки; өттүк баһа анат. головка бедра; бүлгүн баһа анат. головка плечевой кости; 2. головной, передовой; бас орон головная нарта # аҕа баһын тосту олор = превосходить славой, богатством своего отца; бас билии собственность; бас быата недоуздок; оброть; бас бэрин = подчиняться; покоряться; биһиги министерствоҕа бас бэринэбит мы подчиняемся министерству; өҥүс бас часть шеи, где проходит сонная артерия; таас бас а) ёрш; б) бычок (рыба); чаал бас разг. а) налимчик; б) шутл. большеголовый; эҥил бас а) верхняя часть плеча ближе к шее; б) загривок.
II в разн. знач. бас || басовый; бас струна басовая струна.

собственность

объект права собственности

субъект права собственности

отношение собственности

I 1) часть суши между двумя водоёмами; 2) перехват; икки күөл билиитэ перехват на озере; 3) перекрёсток; распутье; суол билиитэ перекрёсток дорог.
II знание, познание; үөрэнээччилэр билиилэрэ үрдээтэ знания учащихся повысились.
III компь. данные; билии олоҕо база данных (database)

частная собственность

муниципальная собственность

хозяйственная самостоятельность муниципалитета

правовые основы местного самоуправления

государственная собственность

федеральная государственная собственность

управление государственной и муниципальнай собственностью

объект недвижимости

объект капитального строительства

имущественные права

предмет (барымта аата - название предмета) Афанасьев П.С. Саха билиҥҥи тыла: Лексикология

уст. кольчуга.

бас-атах бар= перевернуться, упасть вниз головой; баһа-атаҕа биллибэт без начала и конца; баһа-атаҕа биллибэт таҥас не поймёшь, как эту одежду надевать; сыл (или ый ) баһыгар-атаҕар редко.

нареч. I) бестолково, беспорядочно; бас-баттах санарыма не говори бестолково; 2) бесцельно, напрасно, зря; бас-баттах сылдьыма напрасно не ходи; бас-баттах баран истим я шёл, куда глаза глядят; я брёл без цели.

разг. главный, руководящий; нэһилиэк бас-көс киһитэ глава наслега.

черпать (жидкость, сыпучие вещества); уута бас= черпать воду; буорда бас= черпать землю # хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа со слезами на глазах.

таймень.

1) знать, узнавать, познавать; распознавать, различать; үс омук тылын билэр он знает три иностранных языка; илини арҕааны билбэт он не различает, где восток, где запад; 2) чувствовать, слышать; сыты бил = слышать запах; 3) предвидеть; урутунан бил= предвидеть # билэҕин дуо знаешь (ли), понимаешь (ли); билэҕин дуо, мин онно барыахпын оччо баҕарбаппын ээ знаешь, мне не очень хочется туда идти.

всеобщее избирательное право

право || правовой; үлэһиттэр сынньанар бырааптара право трудящихся на отдых; сельсоветтар бырааптара уонна эбээһинэстэрэ права и обязанности сельсоветов; юридическай быраап юридическое право.

право

пассивное избирательное право

активное избирательное право

избирательное право

муниципальное право

муниципальная система правовых актов

система муниципальных правовых актов

муниципальный правовой акт

объект налогообложения

право на местное самоуправление

субъект права на местное самоуправление

правовой надзор за местным самоуправлением

право на участие в местном референдуме

право на участие в референдуме

объект регистрации

пользование (право пользования)

степенный, рассудительно-серьёзный; түс-бас киһи степенный человек; түс-бас кэпсэтии рассудительно-серьёзный разговор.

м. бас (1. эр киһи саамай суон куолаһа; 2. оннук куоластаах ырыаһыт; 3. духовой музыкальной инструмент биир көрүҥэ).

n. head, beginning; бастаан adv. from the beginning, at first; бастыҥ a. first, best; бастаа= v. to become first; бастакы a. first

n. data; билии олоҕо n. database

v. to fetch (water)

n. Siberian salmon (Onchorhynchus sp.)

v. to know; билис= v. to become acquainted with; билигэс a. curious, inquisitive

I
баас
II
туохт.
1. Убаҕаһы эбэтэр туох эмэ бытархайдары тугунан эмэ сомсон ыл. ☉ Набирать, черпать что-л. жидкое или единичное чем-л.
Хамыйаҕынан бас. Күрдьэҕинэн бас.—Аргыый аҕай болтуотун кэтэн, хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Саламаатын буһаран хонууга таһааран уурда уонна хамыйаҕынан баһан кыһыл чааскыга кутта. М. Доҕордуурап
Петухов оҥочотун уутун баһыар, ыраах айаҥҥа оҥостуор диэри, туораан иһээччи чугаһыыр. Н. Якутскай
2. Тугу эмэ тугунан эмэ иилэн өрө көтөҕөн ыл. ☉ Поднимать вверх что-л., зацепив чем-л.
Уус Мандар эмиэ тэбиэһиргээн, ытыһыгар силлии-силлии кыдама сотото өҕүллүөр диэри оту баһан ылан, үөһэ элит да элит буолла. И. Гоголев
Сииҥэстиир уола [оҕус аата] муоһунан тоҕо баһан кэбиһэн баран, өстөөҕүн иннигэр тахсан өҥүс баһын кынчаччы таттаран турбута. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үүнүүнү, быйаҥы дэлэйдик хомуй, мунньун. ☉ Собирать в изобилии урожай
Уолба алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө Балаһанан долгулдьуйан Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Сүрүн улахан ходуһалары отторо ситэрин кэтээн сылдьан, кылгас кэм иһигэр баһан ыларга кыһаллаллар. «Кыым»
△ Элбэхтик, өлгөмнүк бултуй (хол., балыкка). ☉ Добывать в большом количестве, иметь хорошую добычу (напр., на рыбалке)
Сынньалаҥ, чуумпу күнүнэн туһанан, балыгы баһан ыла кэлбит дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай
Кини сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэҕэ үлэлиир. А. Сыромятникова
4. көсп. Тугу эмэ олус үлүннэрэн, дарбатан, омуннаан эт, кэпсээ. ☉ Слишком, чересчур преувеличивать, раздувать что-л. Дьэ, онон, наһаа баһан этии айыы-саат буолар. М. Доҕордуурап
Өллө эрэ диэҥҥит үрдэтэн Ааһан арбаамаарыҥ, Эбэтэр түһэрэн, киртитэн Баһан этэр буолумаарыҥ. Баал Хабырыыс
Этэрин эт да, баһыма! С. Тимофеев
♦ Бас да арыы, быс да сыа (быс да сыа, бас да арыы) – олус дэлэй, өҥ-тот (хол., олох). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, бас да арыы, быс да сыа буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Бастар бараммат – бүттэр бүппэт, олус элбэх. ☉ Неиссякаемый, неисчерпаемый (букв. сколько ни черпай, все не кончается)
Уулаатар бараммат, уостан сүппэт уйгу быйаҥ улаатыах этэ, бастар бараммат, кэстэр кэхтибэт кэтит кэскил дэри-дэлэгэй тэлгэниэх этэ. П. Ойуунускай
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна, Тохтор хороммот тоттонно, Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Онтон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Баһан эт – туох эмэ итэҕэһи-быһаҕаһы олус үлүннэрэн, дарбатан эт, кэпсээ. ☉ Говорить, преувеличивая недостатки, сгущать краски
Баһан эппиттэрин иһин кириитикэни тулуйан иһиттэҕим дуу? Г. Колесов. Хараҕыттан (хараҕа) уу-хаар баһа-баһа (баһан) – ытамньыйа-ытамньыйа. ☉ Со слезами на глазах
Балайда гынан баран, хааһын кыратык түрдэс гыннарбыта уонна хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа: «Бэрэкилээтэй, бассыыс!» – диэбитэ. Суорун Омоллоон
«Кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии», – Лука, бэйэтин сэмэлэммиттии хом түһэн сытан хараҕыттан уухаар баһа-баһа [кэргэнигэр] эттэ. М. Доҕордуурап
«Эбээ, эбээ! – диэбитинэн Элээрэн киирдэ кыысчаан. – Хайдах буоллуҥ, эбээ, эн? Хайа... Тоҕо...» – диэн иһэн Хараҕа уу-хаар баһан, Хап-сабар тураат, быһа Таһырдьа диэки тэбиннэ. «ХС»
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл, харамай биир тутаах миэстэтэ, төбөтө. ☉ Голова (человека или животного)
Сыана кэтэҕэр баһа кэлгиэлээх бүтүннүү хаан-сиин буолбут бартыһаан көстөр. П. Ойуунускай
Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа бүтүннүү үрэллэҥнээн харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сипсинньигэс тарбахтарынан, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Андриан оҕонньор баһын бүк түһэрэн, балачча олордо. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ үөһэ эбэтэр илин уһуга. ☉ Верхняя или передняя часть чего-л.
Күн тиит баһыгар түһэн эрэрэ. Амма Аччыгыйа
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
Бурхалей тыытын баһын көстөр арыы диэки туһаайан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ саллаҕар эбэтэр кэтит сүрүн өттө эбэтэр оннук уһуга, төбөтө. ☉ Утолщенная, расширенная часть или конец чего-л.. Ньуоска баһа. Кыраабыл баһа. Күрдьэх баһа
△ Атах таҥаһын илин төбө өттө. ☉ Передняя часть (носок) обуви
Уҥа саппыкытын баһа бүтүннүү балай хаан буолбут. КГР СЛ-8
4. Туох эмэ бүтэр уһук өттө, бараныыта. ☉ Удаленная часть или конец чего-л.
Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
Күөл икки баһа уонна куулата хара маһын саҕаттан сөкү уонна дулҕа этэ. Далан
Ньукуус оҕонньордоох Баарда диэн сайылык илин баһыгар олохтоохторо. ТГС ЫА
5. көсп. Туох эмэ саҕаланар сирэ (хол., өрүс, үрэх). ☉ Место, где что-л. берет начало (напр., река, ручей); верховье, исток, устье реки
Өлүөнэ баһын диэки бара сылдьан биир эмэ атыыһыты кытта билсэн, табаар үлүгэри иэс хоторон аҕалан нэһилиэкпэр лааппы аһыам. Күндэ
Үс үөстээх Өлүөнэ өрүс бастара Өргөн өтүүнү сыыйа тарпыт курдук Субуллан, сыыйыллан көстүбүттэрин Өҥөйөн көрөн ааста [сөмөлүөт]. Нор. ырыаһ.
6. көсп. Атыттары салайааччы, баскөс киһи, баһылык. ☉ Руководитель, глава чего-л.
Иван Иванович – нэһилиэк баһа. —Мин бэйэбэр бэйэм баспын. Күндэ
7. көсп. Кинигэ, айымньы улахан чааһа, үллэһигэ. ☉ Раздел книги, произведения, глава
Роман бастакы баһын тылбааһа аан бастаан 1948 сыллаахха «Хотугу сулус» альманахха бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
тюрк. баш, бас
♦ Баайы баһынан – олоҕо суохтук, олус дэлэйдик (кэпсээ-ипсээ, саҥар-иҥэр). ☉ С увлечением, прибавляя много лишнего (говорить, рассказывать)
Баайы баһынан тыллаһар (өс хоһ.). Дьаакып отутуттан тахсыбыт, сытыы сирэйдээх-харахтаах, этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, «салыҥнаах балык курдук» киһи. А. Софронов. Бас баттах – 1) мээнэ, иннин-кэннин өйдөөбөккө, билбэккэ эрэ (саҥар). ☉ Необдуманно, бестолково, легкомысленно (говорить)
«Василий Егорович, эн сэрэн, бас баттах тыллаһаргын мантан антах уураттаххына сатанара буолуо», – диэтэ Кылбанов. С. Данилов
Георгий ветфельдшер Третьякованы сыыһа бас баттах саҥарарбытын өйдөөтө. С. Дадаскинов
Ардыгар бас баттах тыллаһан, урукку идеалларын барытын киргэ-буорга тэпсэн барар. «ХС»; 2) үлүбээй, түбэһиэх, туох да сыала-соруга суох (сүүр, бар). ☉ Бесцельно, куда глаза глядят, напрасно (идти, бежать)
Хамаандаҕа бокуой биэрбэккэ, бас баттах сырсан иһэн, табыллыбыт кус курдук, салгыҥҥа даллахтыы сытар этилэр. Эрилик Эристиин
Мишка үүрүллүбүт сириттэн тэйдэр тэйэн, бас баттах сэлии, хаамыы икки ардынан анньан, быһа мөкүнүҥнүү, лэппэрэҥнии истэ. Н. Заболоцкай; 3) сиэри, бэрээдэги аахсыбакка, санаабыккынан көҥүл (бар, сырыт). ☉ Никому не подчиняясь, самовольно, без удержу
Бу оҕолор, аҕалара суох буолан, олус бас баттах барбыттар. ГНС АаК
Бас баттах бардахтарына киһини-сүөһүнү былдьыахтара, аан дойдуну аймыахтара. И. Никифоров
Бас баттах барар хаһан да аанньаҕа тириэрдибэт. ФЕВ УТУ. Бас быстар кэпс. – туох да иһин, отой (сөбүлэспэт, буолуммат). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться). Биригэдьиирдээ диирбитин бас быстар буолуммат. Бас быстар сыаната кэпс. – олус ыарахан сыана, иирбит сыана. ☉ Очень высокая, бешеная цена. Ханнык да маҕаһыыҥҥа киир – барытыгар бас быстар сыаната. «Саха с.». Бас быстарынан кэпс. – туох да улахан толкуйа суох, мээнэ. ☉ Не думая, безрассудно, очертя голову
Бас быстарынан айаннаабыппыт ити баар. Ким да хостообот гына батыллан хааллыбыт. «ХС». Баскар дылы иэскэ бар кэпс. – төлөрүйбэт курдук гына иэскэ киир. ☉ Увязнуть в долгах по уши
Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо? А. Софронов. Баскар (төбөҕөр) ытыар – бэйэҕиттэн алын киһини көҥүл ыытан, тугу этэрин барытын толоро үөрэтэн, кини эрэ этэринэн сылдьарга тиий, баһылат. ☉ Своей мягкотелостью, попустительством дать повод кому-л. сесть себе на голову
Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, билиҥҥиттэн мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ. Далан. Баскын (төбөҕүн) абырахтан көр абырахтан. Баскынан тур, атаххынан тур – 1) бэйэҥ билэргинэн сырыт, гын, хайдах да буол. ☉ Поступай по своему разумению, делай что хочешь
Баскынан тур, атаххынан тур – бэйэҥ дьыалаҥ. —Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ; 2) хайдах да буолтун иһин, хайаан да. ☉ Как бы то ни было; во что бы то ни стало
Баскынан тур, атаххынан тур, сарсыарда культиваторда бэлэмнээ. С. Ефремов
Испирдиэн Эристиин киэһэ аайы Дьиэтигэр Тэмтээкэйдээн киирэр, Сарсыарда …… Барарыгар бастаан баһын абырахтанар. А. Софронов. Баскын биэр – 1) ким-туох эмэ иһин олоххун толук биэр, өл. ☉ Погибнуть, быть убитым, сложить голову (букв. отдать голову)
Сэрии толоонугар баһын биэрдэ. А. Олбинскай; 2) кэпс. ким эмэ былааһыгар, дьаһалтатыгар киир. ☉ Попасть под чью-л. власть, подчиниться кому-л.
Баҕа өттүбүнэн Баспын биэрэн Барар суолум маҥхайда. Көҥүл өттүбүнэн Күүспүн күөттэрэн Көтөр сирим көҕөрдө. А. Софронов. Баскын кырбана олор кэпс. – тугунан да дьарыктаммакка мэнээк олор. ☉ Бездельничать, бить баклуши (букв. сидеть, колотя свою голову)
Күнү быһа баһын кырбана олорор киһи баар дии. «ХС». Баскын (төбөҕүн) өндөт – кирийэ сылдьан баран аһаҕастык турун. ☉ Поднимать голову, начинать действовать, активно проявлять себя
Кини ээр-сэмээр Россияҕа контрреволюция эмиэ баһын өндөтөрүн кэтэһэ сылдыбыта. «ХС». Баскын салан – бэйэҕин бэйэҥ дьаһанан атын киһиттэн тутулуга суох сырыт. ☉ Быть независимым, полновластным хозяином себе самому (букв. головой своей управлять)
Сыл – хонук, өтөрдөөҕүтэ бэйэлэрин да бастарын сатаан саламмат тойооскулар этилэр. «ХС». Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) – өр толкуйдуу сатаа. ☉ Ломать голову над чем-л. [Атыыһыттар] хайдах эргинэллэрин толкуйдаан бастарын сынньа-сынньа, сыыйа-баайа тарҕаспытынан бардылар. «ХС»
Аата, эн солуута суохха баскын сыстардаҕыҥ. «ХС»
Онон мээнэ, туһата суохха баскын сынньар сатаммат. А. Сыромятникова. Бас тутун – кими-эмэ бас-көс, баһылык тутун, аптарытыаттаа. ☉ Признать кого-л. главой, старшим, лидером, авторитетом
Баар-суох бас туттар киһилэрэ – кини. НАГ ЯРФС I. (Моойдоох) баскын уур – туох эмэ туһугар өлөргүн да кэрэйимэ, бэйэҕин сиэртибэ биэр. ☉ Не жалеть свою жизнь, жертвовать собою (букв. сложить свою голову во имя чего-л.)
Төрөөбүт дойдубут, тапталлаах норуоппут иннигэр эдэркээн сааспытын, баспытын даҕаны ууруохпут. А. Абаҕыыныскай
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ. Эллэй. Баскын холбоон – кимниин эмэ өйгүн-санааҕын түмэн, сүбэлэһэн (тугу эмэ гын). ☉ В согласии, вместе, дружно (делать что-л.)
Норуот баһын холбоон, уһун дьоллоох олоҕу уруйдаан, оҥорон олохтоото. Н. Түгүнүүрэп. Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) – 1) ыраах сирдэринэн тэлэһийэн айаннаа, сырыт. ☉ Скитаться, бродяжничать по странам и весям
Барбыппыт иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Баспыт байҕал, кутурукпут куйаар. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС»; 2) олус сатабыллаах, булугас-талыгас. ☉ Весьма предприимчивый, удачливый. Мытаха баһа байҕал, кутуруга куйаар киһи ээ. А. Федоров. Баһа барар – улаханнык эппиэттиир, буруйга-сэмэҕэ тиксэр. ☉ Совать голову в петлю
– Онон Пластинов олох уларыйыа диир дуу? – диэн учуутал ыйытар. – Инньэ диир. Ити мин эйиэхэ эрэнэн эттим. Киһи баһа барар дьыалата. Д. Очинскай. Баһа батарынан – түбэһиэх, үлүбээй, сыала-соруга суох. ☉ Куда глаза глядят (букв. насколько пролезет голова)
Оттон билигин араас биричиинэнэн сопхуостарыттан барбыт ыччаттар тоҕо төннүбэттэрий? Кинилэр дьиҥэр, этэргэ дылы, бастара батарынан ханна баҕарар бара тураллара баар. «ХС». Баһа биллибэт – 1) чуолкайдык биллибэт. ☉ Точно неизвестно, неясно
Маннык буолар буоллаххына, аны эйиэхэ сылдьар да баһа биллибэт. А. Софронов
Күн диэки үстэ да көрөрбүт баһа биллибэт. М. Доҕордуурап. Эн урут суруйбутуҥ курдук суруй бу аадырыска. Ыларым баһа биллибэт, сотору уларыйарым буолуо. Саллааттар с.; 2) ахсаана биллибэт, элбэх. ☉ Бесчисленное множество
Баһа биллибэт элбэх кур даҕаны, саҥа даҕаны оттор тураллар. МНН. Баһа биллэр – ол диэн биллэр дьыала. ☉ Это же всем известно
Биһиги чой оройбут толкуйа диэхтээн баһа биллэр ини. «ХС». Баһа дэлби барда – төбөтө дэлби барыах курдук олус ыарыйда. ☉ Голова раскалывается (трещит) у кого-л.
Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым – баһым дэлби барда, ону абырахтыам этэ. А. Софронов. Баһа саллайар – 1) улаатан, элбээн ис. ☉ Увеличиваться, возрастать, становиться больше
Кур иэс диэн оннук. Сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай; 2) туох эмэ бөрүкүтэ суох балаһыанньаҕа киир, түбэс. ☉ Попасть в неприятную ситуацию
Аны сууттанан баһым саллайара кэллэҕэ. М. Доҕордуурап. Баһа суох арбаа кэпс. – кими эмэ кэмэ суох арбаа, олус хайҕаа. ☉ Хвалить, превозносить когол
безмерно, чересчур. Сэдииһэп тойон бэйэтин кытта биир олоҥхоһуту илдьэ сылдьар. Кинини туох да баһа суох арбыыр да, ханнык эрэ олоҥхоһут эбит. Эрилик Эристиин. Баһа хатта кур. – өллө, суох буолла. ☉ Умереть, дать дуба
«Хаһан эрэ бу уол көнөтүгэр баһа хатыа», – диэн баран, эмиэ күлэн арсайда. Н. Заболоцкай. Баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> – ким эмэ төбөтө күүскэ ыалдьар (үксүгэр хамсаатаҕына). ☉ У кого-л. сильно болит голова (в основном при движении – букв. в голове плещется, как в берестяном ведре)
Миитэрэй туран, сүгэтин булан, маһын кэрдэн көрөөрү гыммыта – баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Амма Аччыгыйа. Баһыгар батаран өйдөөбөт кэпс. – тугу да өйдөөбөт, өйдүүрүгэр кыаҕа да тиийбэт. ☉ Совершенно не понимать что-л. в силу слабых умственных способностей (букв. не укладывается в голове)
Төһөлөөх баҕабын мин хаайан сытарбын баһыгар батаран өйдөөбөт. С. Данилов. Баһыгар быта да суох – туох да баайадуола, харчыта суох. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, богатства, денег (соотв. голь перекатная). Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Баһым хас буолуой – кэһэтиэхтэрэ, буруйга тардыахтара диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В значении «строго наказать, покарать»
[Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһар-көрдөһөр. Киһитэ ол көрдөһүүнү ылыммат, дьулайар.] «Баһым хас буолуой? – диир Дьөгүөрдээн. – Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа. Баһын батар кэпс. – наадата суоҕу, эбэтэр абааһы көрөргүн бэйэҕиттэн араар, кимиэхэ эмэ биэр. ☉ Избавляться от ненужного, отдавать, сдавать кого-что-л. кому-л.
Эргэ миэбэлбин баһын батардым. НАГ ЯРФС I
Ытым ытырыыгынан батымаары гыммытын иһин баһын батардым. СГФ СКТ. Баһын булкуй кэпс. – кими эмэ булкуйан, санаатын уларыт, өйүттэн таһаар. ☉ Морочить кому-л. голову, сбивать с толку кого-л.
Эдэрдэри бастарын булкуйан быыбарга ыытымаары гынар. НАГ ЯРФС I. Баһын (төбөтүн) быһа илгистэр – 1) мас-таас курдук аккаастанан сөбүлэспэтин биллэрэр. ☉ Выражать решительное несогласие, отказ
Люся, сыал ытыаххын баҕараҕын дуо? Кыыс баһын быһа илгиһиннэ. Эрилик Эристиин
Шура күлүүс тылын ылбата, саҥата суох баһын быһа илгиһиннэ. Н. Якутскай
Куһаҕан сыананы ыллыҥ дуо? Суох! Өндөрүүс баһын быһа илгистибитэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ сонньуйбуккун, сөхпүккүн, дьиибэргээбиккин биллэр. ☉ Выражать удивление, поражаться чему-л. [Сэмэнчик:] «Киһи күлэ да саныыр ээ, мин оҕонньорго “Моисей таҥара” буолан көстүбүт үһүбүн!» – диэн баһын быһа илгиһиннэ. «ХС»; 3) туохтан эмэ наһаа абаран, кэлэйбиккин, хомойбуккун биллэр. ☉ Выражать разочарование
Мэхээлэ оҕонньор баһын быһа илгистэр: «Һэ, дьэ бу үһүөйэх арсыын өрбөххө бүтүн сүөһү баран хаалара дьэ кытаанах суол... Киһи истибэтэҕин истэр». Күндэ. Баһын быһа эт – туох эмэ куһаҕаны туой, түөс. ☉ Накликать беду, напророчить кому-л. неприятное (букв. сказать так, чтоб (его) голова отсеклась). – Күн ыраахтааҕы илиитэ уһун... Уһун илии быстар күнэ кэлиэҕэ!.. – Эн олустаатыҥ ээ. Баспытын быһа эттиҥ. А. Федоров. Баһын иһэ бап-баллыгырас – тохтоло суох элбэх саҥалаах. ☉ Болтливый, любящий много говорить
Кинилэр ити иккиэйэҕин сылдьар кэмнэригэр бастарын иһэ бап-баллыгырас, тугу эрэ элбэҕи бэрт уһуннук кэпсэтэллэр. И. Никифоров. Баһын (төбөтүн) сыс кэпс. – 1) ким эмэ өйүн-санаатын иирт, булкуй. ☉ Запутывать, сбивать с толку кого-л.
Дордууска бастаахтара дьокутааттары барыларын бастарын сыстылар, өйдөрүн сүүйдүлэр быһыылаах. «ХС»; 2) тугу эмэ тобула сатаан кими эмэ толкуйга түһэр. ☉ Заставить кого-л. поломать голову над чем-л.. Баһын хатар кур. – өлөр, суох оҥор. ☉ Убить, прикончить кого-л. (букв. высушить голову ему)
Түөкүн, буруйдаах туран, мөккүһэ оонньообуккун баскын хатарыам. Эрилик Эристиин
Сарсыныгар, сэрии кэмигэр түөкүнү баһын хатарбытым. Р. Кулаковскай. Баһыҥ барыа – улахан буруйга-сэмэҕэ тиксиэҥ. ☉ Станешь предметом обвинения, осуждения (букв. не сносить головы)
Биһиги ити дьыаланы бүгүҥҥү мунньахха кыайан быһаарыахпыт суоҕа да баспыт барар. Амма Аччыгыйа
Ол сыыһа буоллаҕына баһыҥ барар. А. Федоров. [Кулуба:] Эн, Сэмэн, итини кэпсээн оҥосто сылдьар буолаайаҕын. Итинник сымыйа кэпсээн үрдүк тойот кулгааҕар киирдэҕинэ киһи баһа барыа. Н. Неустроев. Баһыҥ батарынан бар – төһө сатанарынан быысарыт булан бар. ☉ Идти, продвигаться, пользуясь любой возможностью
Дьэ онон эн, дыгаар, бу дойдуга икки харахтаахха көстүө суохтааххын. Ханна барар сиргэр баһыҥ батарынан бар. Д. Очинскай
Умнаһыт муҥнаахпын. Бу эмиэ баһым батарынан баран эрэбин. В. Протодьяконов. Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун – бара тур, түргэнник суох буол, мантан букатын тэй. ☉ Убирайся вон (букв. пусть твоя голова увеличится, а хвост сузится)
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ – мутугуҥ биллин. Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун. Ньургун Боотур. Кыычыкын оҕуһун баһа буол – уһуннук буһан, оргуйан биэримэ (үксүгэр кэччэгэй дьон көҥөнөн өр кэмҥэ астара буспатах аатырбытын этэргэ). ☉ Долго вариться, не доходя до готовности (обычно о скупых людях, к-рые долго готовят еду, испытывая терпение гостя)
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕай, күөһү хотор! Баал Хабырыыс
«Аата эн, Кыычыкын оҕуһун баһа буолан буһан биэрбэтэҕэр дылы, сааһыҥ ситэн биэрбэтэҕин?» – Иван уус түргэн-түргэнник саҥаран барда. М. Доҕордуурап
Хой баһын туой (тыллас) көр хой. Ээ, бу да киһи, олох хой баһын туойда. Н. Лугинов
Мин үнүрүүн кэпсэтэн көрбүтүм кыыһым, онус кылаас оҕотун курдук, хой баһын тыллаһар. Софр. Данилов
◊ Бас бил – тугу эмэ бэйэҥ туһанар, дьаһайар бырааптаах буол. ☉ Иметь личную собственность, владеть чем-л. [Ыстапаан] уҥуоҕа босхо барыар дылы үөрээхтээтэ …… сааһын тухары бачча харчыны бас билэн, бэйэм киэнэ диэн тута илигэ. А. Софронов
Бу манан Дьаакыбылап кулуба бас билэр сирэ бүтэрэ. Н. Якутскай. Бу Чоочо баай былыр чугастааҕы нэһилиэгин сириндойдутун олоччу бэйэтэ күүһүнэн, сэпсэбиргэл туттан бас билэн олоорто үһү. Саха фольк.
△ Кимиэхэ эмэ муҥур тойон, баһылык буол. ☉ Возглавлять, подчинять кого-л.
Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун хаҥатан биэрбитэ. С. Зверев
Маннааҕы баайдар дьадаҥылары, нуучча помещиктара бас билэр бааһынайдарын сирэйэхараҕа суох ыгалларын-түүрэллэрин курдук баттаабаттара диэн этиэххэ сөп. С. Курилов (тылб.). Бас билии – ким, туох эмэ тус бэйэтэ туттар, дьаһайар мала-сала, баайа-дуола. ☉ Материальные ценности, имущество, принадлежащие кому-л. или находящиеся в полном распоряжении кого-чего-л., личная собственность
Төһөлөөх эмэ киһи көлөһүнэ аҕыйах мүнүүтэ иһигэр мэлийэн, ханнык эрэ түбэспиччэ киһи бас билиитэ буола охсон хааллаҕа. Д. Таас
Холкуос уопсай бас билиитигэр сүүсчэкэ ынах сүөһүлээх. «ХС»
Онтон ыла бары көмүстээх сирдэр государство бас билиитигэр киирбиттэр. «Кыым». Бас билээччи – тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец какого-л. состояния, собственник
Билигин да ходуһа уруккутунан дэбиличчи үүнэн муоралыы долгуйар. Арай маны барытын бас билээччи уларыйбыт. Амма Аччыгыйа
Сирэй бас билээччи ким даҕаны итиччэ харчыны бэйэтэ илдьэ сылдьыбат. Д. Таас
Кыбартыыраҕа баар малы-салы кыбартыыраны бас билээччи бэйэтэ сыаналыыр. «Кыым». Бас быата – көлөнү быалыырга баһыгар кэтэрдиллэр тэһииннээх, үксүгэр кэтит, хаптаҕай быа. ☉ Часть сбруи – ремни с поводками, надеваемые на голову упряжного животного
Уҥа оһох чанчыгар хамначчыт уол бас быатын абырахтыыр. Эрилик Эристиин
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым уонна бас быа оҥорон кэтэртим, онтум кэтэҕэр сөп түбэһэр – бөрө өсөһөн быаны тартаҕына «имнэнэн» биэрэр гына мутукпун баайдым. Т. Сметанин
Аан бастаан сылгы хонууттан үүрүллэн аҕалыллан кыбычыыҥҥа эбэтэр кыараҕас далга быанан оҕуурданан бас быа кэтэрдиллэр. АНП ССХТ. Бас бэрин – 1) өстөөххөр хотторон, киниэхэ эбэтэр ким эмэ былааһыгар бэрин. ☉ Потерпеть поражение, покориться чьей-л. воле, власти
Барон Тизенгаузен бөтөн бара-бара, норуокка баһын бэринэрин, былааһы норуот илиитигэр туттарарын туһунан этэн бобуллаҥнаан баран, иилинэ сылдьар ыспаагатын устан Орджоникидзеҕа уунна. Амма Аччыгыйа
Греция, суох, баһын бэриммэт талаанньыт аймаҕар, Бастаанньа батталы билиммэт Уотунан кытыастар. С. Данилов
Колчак 1-гы Сибиирискэй аармыйатын командующайынан А.Н. Пепеляев анаммыта, киниэхэ барыта уон биэс тыһыынча кэриҥэ киһи бас бэриммитэ. «ХС»; 2) кимиэхэ-туохха эмэ баһыйтар, иннигин биэр. ☉ Чувствовать превосходство над собой, подчиниться кому-л. в чем-л. [Лариса:] Хайдах ол кини ити үлүгэр хаалынньаҥ оҕонньорго баһын бэринэн, эргэҕэ билиэн баран, эйэлэһэн олороруй? Суорун Омоллоон
Үчүгэйин! Бу маннык, бу курдук ити эрчимнээх илиилэргэ бас бэринэн кэбиспит киһи. Н. Лугинов
Дьукаахпыт Хобороос барыныбары билэр, сатыыр. Дьиэлээх эмээхситтэр киниэхэ бүгүттэрдии бас бэринэллэр, хаһан даҕаны мөккүспэттэр. «ХС». Бас сыгынньах – бэргэһэтэ, былаата суох. ☉ Без головного убора, с непокрытой головой
Бу олордохторуна өтөх ортотунан биир киһи бас сыгынньах, ырбаахынан, кэннин хайыһа-хайыһа сүүрэн тэбэн иһэр. Н. Түгүнүүрэп
Үөдэн үнүгэһэ куруук мин таҥаспын таҥнар буоллаҕа. Иирээки киһи курдук, бас сыгынньаҕын барарбар тиийдэҕим. И. Гоголев. Бас уҥуоҕа – мэйиини хаххалыыр, хамсаабат гына силбэспит бөҕө хаптаҕай уҥуохтартан турар төбө уҥуоҕа, дьардьама сүрүн чааһа. ☉ Череп
Куобах баһын уҥуоҕунан оҕус гына оонньуурум, Аны көтөр моделынан оонньотобун оҕобун. П. Тобуруокап
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар, илии, атах уҥуохтарын араартыыллар. КЗА АҮө
Бас уҥуоҕа хамсаабат гына силбэспит хаптаҕай уҥуохтардаах. СИиТ. Киһи баһыгар – киһи аайы. ☉ Каждому, всем без исключения
[Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ иннинэ] сүүс биэс уон тыһыынча саха баһыгар сыл устатыгар биир эрэ киһи эбиллиилээх эбит. И. Алексеев
Киһи баһыгар отуттуу сигэриэтэни, биирдии суу табааҕы, түөртүү киһиэхэ биирдии бытыылка арыгыны түҥэппиттэр. ДАЛ УуУоО. Үрэх баһа <сир, дойду> – түҥкэтэх, ыраах, киһи-сүөһү олохсуйбатах сирэ. ☉ Необжитая, дикая, отдаленная местность
Мин куоппутум үрэх баһа – Дьон тиийбэт сиригэр, Киһи саҥата, сүгэ тыаһа, иһиллибэтэх сиригэр. С. Данилов
Бу үрэх баһа дойдуга мэнээк тыллаһар сэттээх-сэлээннээх. Далан
Микииппэрэп кинээс дьонноро, буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэтиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. Үрэх бастарыгар олорор булчуттары түөкэйдии бараллар. М. Доҕордуурап. Үрэх (үрүйэ) ыһыытыыр баһа – хайа эмэ үрэх, үрүйэ саамай саҕаланар сирэ, баһа. ☉ Начало, исток какой-л. реки
Арай, дьол быатыгар, ынахтарын бу иннинээҕи чугас толоонтон буллун, оччоҕо Туруйалаах үрүйэ ыһыытыыр баһыттан тахсан булуталаатым диэн этиэ этэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр Лампара үрэх ыһыытыыр баһыгар ньиэби көрдүүр эспэдииссийэ түһэн олорор сиригэр тиийэн бөртөлүөккэ олорон барбыттара. П. Аввакумов
Сэниэ-сээбэс эстэн, сыра-сылба баранан, итиннэ тиийэн сынньанан, манна кэлэн олорон түүн үөһүн саҕана бэйэтин үрэҕэр түһэр салаа үрүйэ ыһыытыыр баһыгар кэллэ. «ХС». Эҥил (өҥүс) бас – киһи-сүөһү, кыыл санныттан үөһээ моойугар сыстар сирэ. ☉ Верхняя часть плеча человека, ближе к шее
[Тускаев Абылановы] харытыттан харбаан ылла уонна өҥүс баска саайда. Эрилик Эристиин
Ньургун киһитин эҥил баһыттан лаппа ылан уонна хонноҕун анныттан тутан туора-маары илгиэлээн тэмтэритэн иһэн умса садьыйан түһэрэр. Н. Лугинов
Сатыров оҕонньор оронугар эҥил баһыттан тардыстан, тиэрэ түһэн сытара. И. Федосеев
Кытыан сатана уола ытыыр-күлэр ыккардынан, ыгыста-ыгыста, өҥүс баһын туппахтанар. «ХС»

I
аат.
1. Туох эмэ дьайыытын, сабыдыалын этинэн-хаанынан арааран өйдөөһүн. ☉ Ощущение, осязание, чувствование
Көрүү, истии, сыты, амтаны билии, бигээһин көмөлөрүнэн киһи тас объектар тустарынан сибидиэнньэлэри ылар. ДИМ
2. Тулалаан турар эйгэни, олоххо баар чахчылары өйгө-санааҕа иҥэринии, өйдөөһүн. ☉ Познание, приобретение знаний, постижение закономерностей объективного мира. Аан дойдуну билии
□ Олоҕу билии диэн, дьиҥ иһигэр, дьону билии, кинилэр өйдөрүн-санааларын, үөрүүлэрин-хомолтолорун, дьулуурдарын-баҕаларын билии. Софр. Данилов
Медицинскэй билиилэри өссө төрүт былыргы дьон мунньуммуттара. КФП БАаДИ
3. Тугу эмэ үөрэтэн, чинчийэн баһылааһын, онно үөрүйэҕи, сатабылы иҥэринии. ☉ Приобретение знаний, опыта, сведений о чем-л.. Кини техникаҕа олус сыстыгас, онно да билиитэ киэҥ
□ Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов
4. Үөрэх, наука эйгэтигэр киирэн, ханнык эмэ уобалас туһунан өйдөбүллээх буолуу. ☉ Овладение знаниями в какой-л. области
Болугур оҕонньор онно өйдөөбүтэ: кинигэ киһи өйүгэр, билиитигэр элбэҕи биэрэрин. Н. Якутскай
Дипломнай үлэ — бу биэс сыл устата мунньуммут билиигин түмэн оҥорор аан бастакы научнай үлэҥ. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ тылы үчүгэйдик баһылааһын. ☉ Владение каким-л. языком
Икки тылы билии туох да куһаҕаны аҕалбат. Далан
Элбэх тылы билии — биир күлүүскэ элбэх тыллаах буолуу (Вольтер). ЭБЭДьА
◊ Бас билии көр бас II
Соппуруон баай урукку хамначчыттара кини бас билиититтэн тахсан өрөпкүөм тэринэн олохторун уларытан барбыттара. Н. Якутскай
II
1. аат.
1. Икки үрэҕи, күөлү, сыһыыны быыһыыр кыра ойуур, томтор. ☉ Узкая полоса леса или возвышенность, находящаяся между двумя водоемами, полянами
Бу толоон уҥуоргу өттүнээҕи тыа чараас соҕус үрдүк билии буолуохтаах. Амма Аччыгыйа
Биирдэ икки алаас билиитинэн тумустаан киирбит тыаны быһа түһэн иһэн, тоһуурга түбэстибит. И. Федосеев
2. Чугас-чугас сытар күөллэри араарар хонуу эбэтэр күөл уута быстыах курдук синньиир сирэ. ☉ Полоса суши, разделяющая близлежащие озера или неглубокое узкое место озера, перешеек
Билигин оҕонньор киэҥ харахтардаах үс хоппуруон илими күөлү билиитинэн туора үтэ сытар. Л. Попов
Ол тумуһаҕынан күөл билиитэ дьара, хоту эҥээргэ олорор ыаллар арыыга бу билиинэн сылдьаллар. У. Нуолур
3. Тугу эмэ арыттыыр, араарар быыс. ☉ То, что разделяет на части какое-л. помещение, строение, перегородка
Кинилэри ортотунан билиилээх ампаар дьиэ хаҥас хоһугар киллэрэн, хаайталаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор дьиэ уонна хотон икки ардынааҕы билиинэн биир муннукка тиийэн, эркин маһын халбарыччы аста уонна Кириһээни киир диэн ыйда. Д. Таас
Икки оҕонньор олбуордарын билиитигэр этиһэ хааллылар. Амма Аччыгыйа
4. Суол арахсар сирэ. ☉ Место разветвления дорог
Сэттэ суол билиитигэр тиийэн күүтүөм. Ньургун Боотур
5. Туох эмэ буолар быыһа-арда (бириэмэ, кэм ыккардыгар). ☉ Промежуток между чем-л. (во времени)
Итиитымныы былдьаһар билиитигэр сымнаһыар соҕус күн буолла. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ араарар; быыс буолар. ☉ Разделяющий на части что-л.; отделяющий одно от другого; служащий межой
Сотору кини билии тыаны туораан, киэҥ от үрэххэ өҥөс гына түһэн тохтоон турда. Амма Аччыгыйа
Ньукуу дьиэ билии истиэнэтин аттынааҕы хараҥа муннук ороҥҥо дьылыйан сытта. С. Никифоров
Лоҥкууда үрэх ыбыллар билии тумуһугар киирэн, Ананий көҥүһү мээрэйдии сырытта. М. Доҕордуурап

аат., эргэр. Тимир тиһиликтэртэн тиһиллэн оҥоһуллубут былыргы сэрииһит кэтэр таҥаһа. ☉ Кольчуга. [Бухатыыр] Бэлэмнэммит барымтатыгар Баччыр оҕо Баттаан ылбытын курдук, Бар дьаҕыллаах эбит. Саха фольк.

1. аат. Эт-сиин үөһээ уонна аллараа өттө. ☉ Верхние и нижние конечности человека
   Анараа киһи чыыр-чаар силлээтэ, тыыр-таар сыыҥ-таата, баһын-атаҕын хамнатан кэбис-тэ. Ньургун Боотур
2. сыһ. суолт. Туох эмэ ис хоһоонун онон-манан, одоҥ-додоҥ көтүмэхтик (өйдөө, кэпсээ). ☉ Не вникая в суть дела, в общих чертах (понимать, рассказывать)
   Дакылааты бас-атах өйдөөтүм. Сонунун бас-атах кэпсээтэ. — Айыкабыын! – Бары барыта эмиэ иктэ киһи буолан Бас-атах баллырҕаатаҕын эни. П. Ойуунускай
   ♦ Бас-атах бар түөлбэ. – инниҥ хоту мээнэ, бэйдиэ бар. ☉ Идти вперед, куда ноги несут
   «Күтүр өстөөх, аҕаҕын, миигин сиэтэн баран, бас-атах барыаҥ», – диэн ийэм өһүөннээхтик сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай. Бас-атах буол (түс) – арыт атаххынан, арыт төбөҕүнэн өрө буолуталаа, өрө-таҥнары кулахачый. ☉ Переваливаться через голову, покатиться кувырком. Ньургун Боотур Байҕалга Бас-атах түһэн истэҕинэ, Аҕаһа Айыы Умсуур обургу, Аҕыс халлаан арчыһыта …… Дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
   Адамов эмпэҕэ ыстанар да, бас-атах буолан, аллара кулахачыйан иһэн, саа тыаһын истэр. Н. Босиков. Баһа-атаҕа биллибэт – 1) олус элбэх, муҥура суох. ☉ Очень много, неисчислимое, бесчисленное множество
   Саха Саарын тойон, Сабыйа баай хотун диэн Баһа-атаҕа биллибэт барҕа баайданан, Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай; 2) хаһан быһаарыллара биллибэт, олус булкуллубут. ☉ Очень затянутый, сильно запутанный (о каком-л. деле)
   Баһа-атаҕа биллибэт дьыала. — Аны төһө-хачча кэмҥэ дьиэтиттэн тэйитиэхтэрэ баһа-атаҕа биллибэт. Н. Борисов. Баһа-атаҕа биллэр – оннук наһаа элбэҕэ суох. ☉ Не так уж много
   Мин да баайым баһа-атаҕа биллэр эбээт! Н. Якутскай
   Кини да сүөһүтүн баһаатаҕа биллэр ини. «ХС». Баһа-атаҕа көстүбэт – уһуга, муҥура биллибэт, харах ылбат. ☉ Не имеющий видимых пределов, бескрайний
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ бааһынаҕа буспут бурдук көстөр. Күндэ
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ туундара үрдүнэн тыал хаары кырса кутуругун курдук субурута соһор. Н. Якутскай. Баһа-атаҕа суох – кэрээнэ, саата суох. ☉ Дерзкий, бесстыдный, наглый
   Баһа-атаҕа суох баттабыл, үүтэ-аана суох үктэбил (өс хоһ.). Онон күн судаары утары турбут баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. А. Софронов
   Баһа-атаҕа суох байымсыйыы, кэтэҕэ-кэмэ суох киһиргэһии, суолтата-суобаһа суох суугунаһыы …… арыллан аҕай барда. «ХС». Баһын-атаҕын – тугу эмэ быстах-остох, одоҥ-додоҥ (кэпсээ, иһит). ☉ Весьма отрывочно, кратко, урывками (рассказывать, говорить, слушать)
   Кыыс баһын-атаҕын эрэ кэпсээтэ. Болот Боотур
   Сиһилии билбэппин эрээри баһынатаҕын райкомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) – 1) бүтүннүү, тилэри. ☉ Во всех подробностях, от начала до конца
   Көстөрүн курдук, поэма баһыттан атаҕар диэри өрө күүрүүлээхтик, көтөҕүллүүлээхтик биир тыынынан этиллибит. Н. Туобулаахап
   Табаарыстар, эһиэхэ холкуос бочуот биэрэн, оройуон бастыҥнарын мунньаҕар ыытабыт. Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын да саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
   Эн, ааҕааччы, сахаҥ литературатын баһыттан атаҕар диэри сыныйан ааҕан, кинилэри кытта аргыстаспыт буоллаххына, судургутук хаһан даҕаны саныаҥ суоҕа. «ХС»; 2) үөһэттэн алларааҥҥа диэри. ☉ Полностью, совершенно, с головы до ног. Доҕорум ырбаахыны кыайан булан кэппэт буолан, тырыттыбыт ырбаахылаах кэлбитин, баһыттан атаҕар дылы саҥа таҥыннарбытым. Эрилик Эристиин
   Сотору соҕус баһыттан атаҕар диэри бадараан буолбут таҥастаах эдэр уол буута быстарынан сүүрэн мэҥийэн кэлэн, Табаарыстыба тойотторо олорор дьиэлэригэр ааһар. Н. Якутскай
   Дьэ, халлаан! Баспыттан атахпар диэри бадараан буоллум. «ХС»; 3) биир уһугуттан атын уһугар диэри. ☉ С одного конца до другого
   Күрүс-күрүс тыал түһэн уулусса буорун өрө ытыйан, уулуссалары баһыттан атаҕар диэри сыыйталаан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Сайын уу сэбинэн куораттан өрүһү баһыттан атаҕар диэри сыыйаллар. Далан; 4) улаханнык, ис сүрэхтэн (махтан, баһыыбалаа). ☉ Сердечно, от всей души (благодарить)
   Ийэ Хотун Микиитэ толбонноох ньуурун көрөөрү, баһыттан атаҕар диэри махтал-баһыыба этээри эргиллэ хайыспыта, Микиитэ ханна да суох. Амма Аччыгыйа
   [Баай Баһылай нуучча эписиэригэр:] Дьэ, доҕоор, күн тойонуом, Эн сахаҕа иэҕиллэн, саха көрүлүүр сиригэр киирэ сылдьыбыккар баскыттан атаххар диэри баһыыба. Күндэ. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) сэбилэммит – туох баар бары сэрии сэбинэн хааччыммыт, сэбилэммит. ☉ Вооруженный до зубов, обеспеченный всеми средствами для ведения войны, боя
   Бүтүн бастарыттан атахтарыгар дылы сэбилэммит сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
   Брест кириэппэһин бастарыттан атахтарыгар диэри сэбилэммит өстөөх сэриилэрэ төгүрүктээбиттэрэ. «ХС». Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар – биирдэ эмэ, хам-хаадьаа, олус сэдэхтик. ☉ Очень редко, через большие промежутки времени
   Кини урут дойдутун сыл баһыгар-атаҕар санаан ааһар бэйэтэ, кэнники сылларга тоҕо эрэ төрөөбүт сирин-уотун, дьонун-сэргэтин соторусотору ахтан кэлэр, көрүөн баҕарар буолбута. Софр. Данилов
   Ый баһыгар-атаҕар арыт бөртөлүөт кэлэн үөрдүөн сөп. Н. Габышев
   Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев

1. даҕ., кэпс. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо улахан сабыдыаллаах, ытыктанар. ☉ Имеющий авторитет, уважаемый кем-л. [Эписиэр:] Бас-көс дьоммутун барыларын хаайталаан кэбиспиттэр
   Сааны, сэби-сэбиргэли бука-барытын былдьаабыттар. Күндэ
   «Саатар биир да бас-көс киһибит суох буоллаҕа», – Мытаха абаккаран төбөтүн тарбанар. А. Федоров. Туундара дьоно, бэл диэтэр, бу үс бас-көс киһи, ыраахтааҕы итиэннэ таҥара туох уратылаахтарын соччо-бачча арааран өйдөөбөттөр этэ. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах киһи, салайааччы, баһылык (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Тот, кто снискал уважение, авторитет, лидер
   Биһиги улууспут баһа-көһө, ытык кырдьаҕаспыт Харитон Киприянович суорума суолламмытыгар эйиэхэ, ылгын оҕотугар, дириҥ кутурҕаммын биллэрэрбин көҥүллээ. Л. Попов
   Туох ханнык иннинэ, салайааччыларын, чөмчөкөлөрүн бултаһаллара сөп. Атыттара диэн, баһа-көһө суох тугу даҕаны гыныахтара, ханна даҕаны барыахтара суоҕа. Н. Якутскай
   Үрүҥ сэриитин ыстааба үлтүрүтүллүбүтүн туһунан олохтоохтортон истибиппит. Колчак тирэх пууннара баһа-көһө суох хаалбыттара. ӨӨККҮ
   ♦ Бас-көс буол – кимиэхэ эбэтэр ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах салайааччы, баһылык буол. ☉ Стать лидером, руководителем кого-чего-л. [Дьонум] эчи мунньахтара хойуутун сөҕөрүм
   Ону таһынан, сотору-сотору утуу-субуу командировкаҕа бараллара. Онон бэйэм-бэйэбэр бас-көс буолан хааларым. Г. Колесов
   Дыгынтан ордук хараамынай санаалаах оччотооҕу сахаҕа бас-көс буолбут сурахтаах баай-тот үөскээбитэ биллибэт. Саха сэһ. I. Баскөс тутун – кими эмэ баһылык, салайааччы быһыытынан билин, киниэхэ бас бэрин (көҥүл өттүгүнэн). ☉ Признавать кого-л. руководителем, лидером, подчиняться ему (добровольно)
   Бас-көс туттар икки-үс аҕамсыйбыт холкуостааҕы кытта ону-маны, үксүн булт, от үлэтин туһунан кэпсэтэн баран утуйдум. Н. Габышев
   Саамай бухатыырбыт, бас-көс туттар уолбут – Гена, эр бэрдэ, нуучча. «ХС»

I
туохт.
1. Туох эмэ дьайыытын, аттыгар буоларын эккинэн-хааҥҥынан арааран өйдөө. ☉ Чувствовать, ощущать, осязать
Ыттар тордох чугаһаабытын билэн, эбии түһүнэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
Мин, хап-сабар тиийдим да – үрүүмкэлээх арыгыны соҕотохто түһэрэн кэбистим, омуммар арыгым да амтанын хотон билбэккэ хааллым. Н. Неустроев
Атаҕын ыарыытын дьэ билэн, тобугун харбаммытынан, Фокин диэки дьүккүйүөҕүнэн дьүккүйэн баран, оҕонньор ыараханнык эҥсэлитэн саҥарда. Амма Аччыгыйа
2. Ким, туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Иметь представление, знать о ком-чем-л.
Эһэтиттэн үөрэнэн кыыл майгытын бэрт үчүгэйдик билэр. Н. Якутскай
Дьахтар түөрт уон түөрт эрэй-илбис үөрэҕин билэр. П. Ойуунускай
Киэһээ аһылык кэнниттэн, улахан хоско ким туох үчүгэй сэһэни, кэпсээни, остуоруйаны билэрин кэпсэтэллэр. Н. Якутскай
3. Урут билсибит, көрбүт, истибит буолан, ким-туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Будучи знакомым с кем-л., узнавать, опознавать его
— Тыый, эн мин аҕабын билэҕин дуо? — Ээ, билэбин. Күндэ
Н.Г. Чернышевскайы биһиги бары истэбит, билэбит. Суорун Омоллоон
Кыыс убайын саҥатын биллэ, аргыый чугаһаан кэллэ. Болот Боотур
4. Туох эрэ дьиҥин быһаарар суолталаах буол (кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Выяснять что-л. для определения истинности чего-л. (в ф. буд
вр.). Күүс билиэ — үлэһит кыайыа да, биһиги дьаһайыахпыт. Эрилик Эристиин
Эдэрдэр сөбүлэһэргит билиэ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Киһи көрүҥэ билбэт. С. Ефремов
[Егор Егорович:] Ээ, дьэ тугу мөккүстэххитий: доппуруос түмүгэ итиэннэ хамандыыр илии баттыыра билиэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
5. Туох эмэ буолбутун тургутан, санаан өйдөө. ☉ Испытывать, переживать случившееся, произошедшее ранее
Үгүс үтүөлээҕим үрдүнэн элбэх атаҕастабылы-баттабылы эппинэн — хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап
Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов
6. Болҕомтоҕор уур, ыл. ☉ Вникать, внимательно рассматривать; обращать внимание
Кини [Кууһума] көрдөҕүнэ, барылара ып-ыраас мааны таҥастаахтар, барыларын иннигэр төһө эмэ кумааҕы тэлгэммит, онон хайалара улаханын, хайалара кыратын арааран билбэтэ. А. Софронов
Кинилэр ити сэһэннэригэр күн ыраатан эрэрин билиминэ хаалаллар. М. Доҕордуурап
Булка үлүһүйэн мааҕын тайаҕы кыҥыы сылдьан саам сомуоҕун туруоран кэбиспиппин билбэккэбин, саам ыарҕаттан тардыллан эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
7. Туох эмэ буолтун сэрэй, тугу эмэ таайа санаа. ☉ Предчувствовать, почуять; догадываться (обычно о чем-л. недобром)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолбутун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон
Митя! Эн төһө да кистээ, төһө да онон-манан сирэйдэн, мин син биир билэ сылдьабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
8. Туохха эмэ сатабыллаах, үөрүйэхтээх буол. ☉ Иметь навык; быть способным что-л. делать
Биһиги эрэдээксийэбит үлэһиттэрэ сүнньүнэн бэйэлэрин үлэлэрин билэр дьоннор диэххэ сөп. С. Никифоров
тюрк. бил
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов. Билэр күөлүм балыга сэнээн. — киһиргиэҕэ туох да суох, мин кинини бэркэ билэбин. ☉ Очень хорошо знать кого-л. со всеми его недостатками; знать всю подноготную кого-л. (букв. рыба из известного мне озера)
Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ. «ХС». Тэҥн. биллэр киһи; киһи билэр киһитэ
◊ Билэн да көрбөт — туох эмэ уларыйыы буолбутун өйдөөбөт, кыһаллыбат. ☉ И не замечает, что произошло; не чувствует
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан …… ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
II
аат., зоол. Өрүскэ үөскүүр, лосуостар бөлөхтөрүгэр киирсэр, кыра хатырыктаах, күрүҥ дьүһүннээх дүлүҥ курдук улахан балык. ☉ Таймень (рыба семейства лососевых)
Бил баһыттан сытыйбытыгар дылы (өс ном.) Өрүс балыктарыттан бил, сыалыһар, сордоҥ уобараска үгүстүк туһаныллаллар. КНЗ СПДьНь
Арыт хас да тойон балык — бил, тууччах түбэһэр. Болот Боотур
тюрк. бил, пил

туохт. Ким-туох эмэ туһунан бэйэҥ туспа санаалаах, миниэнньэлээх буолар курдук өйдөбүллэн, бил. ☉ Знать о ком-чем-л. достаточно подробно, иметь свое мнение о ком-чем-л.
Сээркээн сэһэн, Тугу билэн-көрөн, Тугу ыйанкэрдэн Олорор оҕонньоруй? П. Ойуунускай
Киэҥ сиринэн тэлэһийэн сылдьыбыт киһи билбитиҥ-көбүтүҥ элбэх буолуо. Софр. Данилов

аат. Элбэҕи өйдүүр буолуу, элбэҕи билэн уопуттаах буолуу. ☉ Совокупность, запас знаний, познаний
Хайа, мин тугу билиэмий, икки хараҕа суох киһи? Онтон эһиэхэ буол-лаҕа дии билии-көрүү. Күндэ. Кини олох-хо дьулуурун, билиигэ-көрүүгэ тарды-һыытын сөҕөн кэбиспитим. И. Дани-лов

аат.
1. Дьон уопсастыбаннай сыһыаннаһыыларын бэрээдэктииргэ судаарыстыба былааһа олохтообут уонна көмүскүүр нуормалар уонна майгы-сигили быраабылаларан бүтүннүүтэ. ☉ Право (совокупность законов и постановлений государства: гражданское право, трудовое право и т. п.). Быыбардыыр быраап. Буржуазнай быраап
□ Экономика өттүнэн хаалан иһэр, политическай бырааба быстыбыт оччотооҕу Саха сирэ ыраахтааҕы эрэһиэҥкэтэ суох түрмэтинэн буолан олорбута. П. Филиппов
Крепостной быраап тухары бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
2. Судаарыстыбаннай эбэтэр атын ханнык эмэ сокуоннарынан, уураахтарынан о. д. а. хааччыллар көҥүл эбэтэр тугу эмэ оҥорор (дьайар) кыах. ☉ Право (охраняемая государством узаконенная возможность делать что-л.)
Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
Биһиги политикабыт норуоттар бырааптарын эрэ тэҥнээһининэн муҥурдаммакка, кинилэр суруктара, литературалара бэйэлэрин тылларынан барҕара сайдарыгар дьулуһар. Суорун Омоллоон
3. Тугу эмэ оҥорор, дьайар көҥүл, кыах. ☉ Право (возможность действовать, поступать каким-л. образом)
Дьэҥдьийэр быраапкытын көрдөрүҥ. Амма Аччыгыйа
Ааспыт үөрэх дьылыгар элбэх оҕоҕо тырахтарыыс, суоппар бырааптарын биэрбиппит. Софр. Данилов
[Аайта:] Тугу да толкуйдаабаппыт. Уопсайынан, Алик биһикки личнэй дьыалабытыгар Ким да орооһор бырааба суох. И. Гоголев
4. көсп. Олоҕуруу, тирэҕирии, төрүөт. ☉ Право (основание, причина)
Ат буоллаҕына: «Эн Атен кинээс буолбатаххын, миигин тыытар быраабыҥ суох», — диэбиттии Бурхалей үрдүгэр түһэ сыспытын сүөрэн ылан, олбуор айаҕар холоруктатан илтэ. Эрилик Эристиин
Эһиги куһаҕаннык үлэлиир быраапкыт суох. Софр. Данилов

туохт. Кими, тугу эмэ умнума, санаа. ☉ Помнить, не забывать
Өйдүүр-билэр, өрүү ахтар сирим! И. Чаҕылҕан

1. көр түс-бааччы. Үлэ туһунан түс-бас быһаарсар наада. А. Сыромятникова
   Николай Аммосович хара бастакыттан түс-бас туттубута. В. Титов
   Бэйэтэ да чэйдии-чэйдии, да саас-сааһынан түс-бас сүбэлиирин олус сөбүлүүр. «Чолбон»
   2
   түспэ диэн курдук. Билигин өссө сааһыламмыт, түс-бас тыла-өһө бэлиэтик иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Кыргыттар миигиттэн истиҥ сыһыаны, түс-бас, көрсүө тылы күүтэллэр эбит. В. Титов
   Билигин кинилэр түс-бас ыал буоллулар, үс оҕолоро улаатан эрэллэр. «Кыым»
   ♦ Түс-бас киһи — оттомноох, дуоспуруннаах киһи. ☉ Степенный, основательный, серьёзный человек
   Самойлович, кырдьык, астык кэпсэллээх түс-бас киһи эбит. «Кыым»
   Кыырыктыйбыт баттахтаах, ортону аннынан уҥуохтаах, түс-бас сэбэрэлээх киһи киирэн кэлэр. «Сахаада»
   Түс-бас киһитэ булан, мин аҕабар суорумньулата ыыт. КНО

аат. Үөрэхтэнии, үөрэнэн киэҥ билиилээх буолуу. ☉ Знания, образованность, просвещение
Сыыйа кэпсиир учуутал саҥата Үөрэнээччи ыччаппыт өйүгэр Үөрэх-билии буолан чиҥник иҥэр. А. Абаҕыыныскай
Сибииргэ көҥүл иһин охсуһуу кутаатын умата, үөрэҕи-билиини тарҕата баран иһэрэ. П. Филиппов