сырбат диэнтэн төхт
көрүҥ. Микиитэ остуолу сырбаталыан баҕарталаан ылар. Амма Аччыгыйа
Ньоҕорук …… дэйбиирин сулбу тардан ылан, …… Уйбаан Дууһаны угунан сырбаталаата. Эрилик Эристиин

даҕ. Үллэн, иһэн тахсыбыт курдук халыҥ (хол., уос, сирэй). ☉ Пухлый, толстый, словно распухший (о лице, губах)
Ванька сатаан булан эппэккэ иһэлийбит курдук дарбаҕар муннун туора-маары анньыалаан туллаҥнатта. Болот Боотур
Дьэбдьиэ Сомоҕоллойу суон моонньуттан кууһан туран, дарбаҕар уоһуттан уураан ылыан баҕарталаата. Болот Боотур

аат., кэпс. Элбэх иитимньи (үксүгэр оҕо-уруу, кыамматтүгэммэт аймах туһунан этэргэ). ☉ Большая семья, многочисленные иждивенцы (обычно о детях, немощных родственниках)
Эрэйэ-хоргута барыа диэн, Эдэр анах энньэлээтилэр; Тыынньа иитимньитэ гыннын диэн, Тыһы тыһаҕастаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сорох ардыгар тарбахтарбын быһыталаан кэбиһиэхпин баҕарталыыбын. Оччоҕо мин тыынньаларбын ким иитэлиэй диэн туттунабын. «Чолбон»
Ярмолаттан аккаастанар туһунан санаталаан барбытым... Ону, кини тыынньата олус элбэҕэ бэрдиттэн, аһынан сылдьыбытым. А. Куприн (тылб.)

1. абалаа диэнтэн бэй. туһ. «Мин арааһа букатын акаарыбар түһэн иһэбин эбээт», — диэн Тогойкин бэйэтигэр абалана санаабытынан, киһитин кэтэһэн турда. Амма Аччыгыйа
   «Ама мин иҥсэлээҕим иһин, кини [Никифоров кинээс] чолоҕор уолугар кыыспын умса анньан биэрэ да турбутум баар ээт!» — диэн Андриан бэйэтигэр бэйэтэ абаланна. М. Доҕордуурап
2. Кыһый, кыйахан. ☉ Досадовать, сожалеть
   Уйбаан уҥуоҕа кус босхо барыар, хаана чабырҕайыгар ыгыллан тахсыар дылы кыыһырда дуу, абаланна дуу, бэйэтэ да быһаарбакка, саҥата суох туран хаалла. А. Софронов
   Харытыана эрэйдээх сүрэҕэ нүөлүйбэхтээтэ, бэркэ абаланна, сарылыы-сарылыы сэптэрин-сэбиргэллэрин үлтү сынньыан баҕарталаата. П. Ойуунускай
   Витя ынахха улаханнык абалана санаата, ол эрээри, ийэтигэр утары этэр кэлиэ дуо, сонно барарга тиийдэ. Н. Заболоцкай

сыһ.
1. Ичигэстик, тоҥмот гына (хол., таҥын); итиигинэн угуттуу (хол., тык). ☉ Тепло (напр., одеваться), в тепле (напр., спать), теплом (напр., согревать). Сылаастык таҥын
□ [Сүбэлиирэп] аан дойду кыргыһыытын-кыһалҕатын барытын умнан кэбиһэн баран, хаарга батары түһэн, сылаастык, сымнаҕастык утуйан хаалыан баҕарталыыр. Амма Аччыгыйа
Ол онно, бырааҥҥа Күн ордук сылаастык ититэр, Кэҕэ да дьиктитик онно этэр. Т. Сметанин
Олус сылаастык тутууттан, ууну дэлэйдик кутууттан, арассаада наһаа уһун уонна синньигэс уктаах буола үүнэр. ФНС ОС
2. көсп. Эйэҕэстик, аламаҕайдык; олус истиҥник. ☉ Ласково, радушно; искренне
Ити сылаастык көрөр, киһилии кэпсэтэр Байбааскы курдук хамначчыт да киһиэхэ эргэ табыллан олорбутум буоллар. П. Ойуунускай
Кырыарбыт кыламанын быыһынан хара харахтар сылаастык мичээрдээтилэр. И. Гоголев
«Мин кэлтэччи кэпсэнэрим сатаммат», — диир оҕонньор эмээхсинин диэки бэрт сылаастык көрөн олорон. С. Никифоров
3. көсп. Туох да кыһалҕата суох; тоттук. ☉ Без забот; сытно, в достатке
Хара көлөһүнүм тохтон, хаҥкыйа-хатыйа хаттым да, сылаастык сытарбын, сынньана түһэрбин билбэтим. П. Ойуунускай
Мин биир түгэҥҥэ уолҕамдьытык, хабырдык быһыыламматаҕым буоллар, ыал түс-бас аҕата аатыран, атыттар курдук сылаастык, чуумпутук, киһилии олоруом этэ. И. Гоголев
Сахаарап орто баай төрүттээх, орто ыал — сылаастык олорор киһи. Бэс Дьарааһын
Оттон кинилэри тыллаан биэрбит дьон, урут дэлэй олоххо тэриммит далбар олохторугар сылаастык, нуһараҥнык сыталлар-утуйаллар быһыылаах. В. Титов

сыһ. Олус күүскэ, наһаа, дэлби (хайааһын күүһүн, эрчимин көрдөрөр). ☉ Вдребезги, на мелкие куски, в порошок; сильно, чрезмерно (усиливает знач. гл., выражая интенсивность действия)
Харытыана эрэйдээх сүрэҕэ нүөлүйбэхтээтэ, бэркэ абаланна, сарылыы-сарылыы сэптэрин-сэбиргэллэрин үлтү сынньыан баҕарталаата. П. Ойуунускай
[Ньукулай] тутан турар бытыылкатын сиргэ үлтү быраҕан баран, тахсар. А. Софронов
Онтон миэхэ туох да тылы этиппэккэ үлтү таһыйан барда. Эрилик Эристиин
Өрүүскэ үлтү кыыһырбыт, кэлэн дьиэ ойоҕоһугар кыраабылын талыр гына быраҕар. Күндэ
Өттүк баттанан туран үлтү күргүйдээбит. П. Тобуруокап
«Тугу-тугу лахсыйар дьахтарый!» — диэн, үлтү мөҕөн, түһүлгэттэн үүрэн таһаарбыттар. С. Зверев
♦ Үлтү түһэ сыста — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк)
Аттаах киһи үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
Үөрэн үлтү түһэ сыста. Софр. Данилов. Үлтү сыс — урусхаллаа, суох оҥор (хол., өстөөҕү). ☉ Уничтожить, разгромить (напр., врага)
Поэт Валерий Чиреев «Өстөөҕү үлтү сынньыахха» диэн кыра поэманы бэчээттэппитэ. Софр. Данилов
Хааннаах бандьыыт аймаҕын Үлтү сынньан эспиппит. А. Бэрияк
Псков уонна Нарва аттыгар ньиэмэс талабырдьыттарын олоччу үлтү сынньыбыттара. «ХС». Үлтү тэбис — урусхаллаа, төрдүттэн суох гын, имири эс. ☉ Раздавить, растоптать, уничтожить полностью
Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
Бүөбэйдээбит көмүс чыычаахтаргыт Бүтүн Европаны эргийбиттэрэ, Арҕаа фашист адьырҕаны Арҕаҕар үлтү тэпсибиттэрэ. С. Васильев
◊ Үлтү бар (ыстан) — 1) үлтүрүй, хампарый, бытарый. ☉ Расколоться на мелкие части, разбиться вдребезги
Баҕар, сарсын сир шара үлтү барыа. И. Гоголев
Улахан хаппыт буорунан аты быраҕан кыыһыннарда, буор ат кулгааҕар түһэн үлтү ыстанна. М. Доҕордуурап
Сулус үлтү ыстанар Суостаах тымныыта, Тыын быстар, санаа сарбыллар Чымаан тымныыта Таҥнары сатыылаата. Доҕордоһуу т. Таастара үлтү баран хаалар. МАП ЧУу; 2) эмискэ олус улаханнык тыаһаа. ☉ Загреметь, загрохотать
Үс этиҥ тыаһын холбуу туппут курдук тыас үлтү ыстанан барда. П. Ойуунускай
Ол турдаҕына сүрдээх улахан тыас тыаһа үлтү ыстанна да, дьиэ ортотугар муус булгунньах саҕа уот кэлэн дууллас гына олоро түстэ. Ньургун Боотур. Үлтү көт (көтүт) — үлтү кумалаан алдьатар, өлөрөр-өһөрөр курдук солоон аас (хол., туох эмэ улахан күүс эмискэ кэлэн саалларыттан). ☉ Двигаясь с большой скоростью, разрушать, крушить, сметать всё на своём пути
Оноҕос тиийэн [куоҕас] иэччэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
[Уу быһыты] Үтүрүйэн көрүтэлиир Үлтү көтүөн баҕаран Төттөрү тэйэн бирилиир Кыаҕын баһыйтаран. Баал Хабырыыс
[Суоппар] суолга биэс бөрөҕө түбэспититтэн, иккитин массыынанан үлтү көтүттэ. «Кыым». Үлтү түс — 1) Үөһэттэн түһэн үлтүрүйэр, хампырыйар курдук алдьан. ☉ Упав с высоты, разбиться вдребезги
Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Бодунуоһуттан курустаал бакаал муостаҕа үлтү түһэр. Н. Якутскай; 2) улаханнык эчэйэр эбэтэр өлөр курдук үрдүктэн оҕун. ☉ Разбиться насмерть или получить большие увечья, падая с высоты
Уол үлтү түһүөҕүн баҕаран Үөһэттэн дьурулуур аллара. И. Гоголев
«[Луха] адьас үлтү түспүт быһыылаах», — Ананий харбыт курдук быһыттаҕастык эттэ. М. Доҕордуурап
[Сүөкүлэ:] (ытыыр, олорор) Кииригиэм, доҕоруом, бу төрөөбүт-үөскээбит хайаҕар кэлэн үлтү түһэн өлбүтүҥ тугун кыһыытай-абатай... С. Ефремов
Өксөкү таҥнары кулахычыйан, үлтү түһэн эрэр. И. Федосеев
Үлтү тэптэр — дэлби тэптэр диэн курдук (көр дэлби). Арай бассабыыктар куораты үлтү тэптэрэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Миша:] Кыаттардаххытына бэриммэккэ, балаҕаҥҥытын кытта барытын үлтү тэптэрээри, буораххытын, сэпкитин чөмөхтүү куппуккут. Л. Габышев
ср. каракалп. унтау ‘дробить (мельчить)’, бур. үлти татаха ‘истрепать’