1. 1) бодрый; кини сэргэх көрүҥнээх у него бодрый вид; кини санаата сэргэх у него настроение бодрое; 2) чуткий; сэргэх кыыл чуткий зверь; сэргэх кулгаах чуткое ухо; 2. перен. бдительность || бдительный; кылаассабай сэргэх классовая бдительность; сэргэх пограничниктар бдительные пограничники; сэргэҕи күүһүрдүөххэ = повысить (букв. усилить) бдительность.

даҕ.
1. Ырааҕы, кыраны үчүгэйдик таба көрөр, сытыы харахтаах. ☉ Далеко видящий, острый, зоркий (о глазах человека, животного, птицы)
Кутун-сүрүн Кубулутан иҥэрбит Кыһыл көмүс сыаҕайы Кыраҕы харахпынан Кыҥаан эрэбин. П. Ойуунускай
Боруҥуй да буоллар, кини кыраҕы хараҕа сытыытык көрөр. В. Протодьяконов
Көтөрдөр олус кыраҕылар. Холобур, сыһыы үрдүнэн кый үрдүккэ элиэтии сылдьар хотой от быыһынан сүүрэн эрэр кутуйаҕы тэһэ көрөр. ББЕ З
2. Кыраны да бэлиэтии, таба көрөр. ☉ Внимательный, зоркий, цепкий (взгляд)
Күндү ыалдьыт хараҕа Кимнээҕэр да кыраҕы, Таба көрө охсуоҕа Ырбаахыҥ абыраҕын. И. Гоголев
Кини кыраҕы хараҕа, чуор кулгааҕа барыны көрөр-истэр. Болот Боотур
Кылтааһап кыраҕы харахтааҕа, кини көрө охсубута. В. Гаврильева
3. кэпс. Бэргэн (сааһыт туһунан). ☉ Меткий (о стрелке)
«Кыылы харахха табар кыраҕы ытааччы!» — дэтэриҥ. Р. Баҕатаайыскай
Бээтинсэм кыраҕы ытааччы буолбута, онон киниэхэ эмиэ сэбилэнэригэр соруйдум. Д. Дефо (тылб.)
4. көсп. Сэргэх. ☉ Бдительный
Эһэ хайа курдук Кыстаммыт хаһаас Кыраҕы харабылынан Саһыл кыылы анаабыт. ПИИ К
Кини [Серго] ааспыт хаатыргатыттан, билиҥҥи былааһыттан, политическай өттүнэн кыраҕытыттан, Лениҥҥэ …… чугаһыттан куруутун арыт дьулайар дьонтон, биһигиттэн, арыый саамай эдэр да курдук буолара. СОТА
Кинилэр [манабыллар] кыраҕы харахтарыттан бэл улахана суох этэрээт саһарыгар ыарахан. ЛВИ БУӨ
5. көсп. Олус болҕомтолоох, сыыс түһэрбэт. ☉ Проницательный, острый, пристальный
Уйбаан итинник кыраҕы көрүүлээҕин, уйан сүрэхтээҕин, киһини долгутардык суруйар дьоҕурдааҕын билбэккэ сылдьыбыппын кэлин санаатым. В. Сыромятников
Карикатура общественнай итэҕэстэри сытыытык көрөргө, дириҥник сыаналыырга, онон эстетическэй кыраҕыга иитэр. ВГМ НСПТ
Чахчылаах талаан баар буоллаҕына, ону норуот булгуччу бэлиэтиир, кини ити туһугар олус сэргэх уонна кыраҕы. «ХС»
ср. казах. кыраҕы ‘дальнозоркий’, кыр ‘зоркий, прозорливый; хваткий, ловкий’

1. даҕ. Уһулуччу үчүгэй, бэртээхэй, ааттаах. ☉ Очень хороший, отличный, превосходный
   [Лаврентий — Васяҕа:] Эн үөрэҕиҥ, доруобуйаҥ, бары туругуҥ туйгун ини? Н. Габышев
   Биригээдэ өр-өтөр буолбакка туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. И. Данилов
   Курашов этэрээтин ыстаабыгар саталлаах, туйгун эрэспиэсчик. М. Доҕордуурап
2. аат суолт.
3. Ким эмэ (үөрэнээччи, устудьуон) билиитин сыаналыыр «биэс» сыана. ☉ Оценка, отметка «отлично»
   Александр Борисович кини үлэтин [Семён Романович дипломнай үлэтин] туйгунунан сыаналаабыта. Н. Лугинов
   Учуутала үөрүүнэн «туйгуну, үчүгэйи» тардыммакка туруорар. Р. Баҕатаайыскай
4. Барытыгар «биэс» сыаналаах үөрэнээччи, устудьуон. ☉ Отличник (учёбы)
   Ыстаал кынаттар Ыраах дайаллар, Үөрэх туйгуна Кыһыл хаалтыстар. Эллэй
   Үлэ, үөрэх туйгунугар Ийэ дойду наадыйар. И. Гоголев
   Кыра уола пионер Оскуолаҕа үөрэнэр, Кылаас бастыҥ туйгуна Уруоктарын ааҕара. А. Абаҕыыныскай
5. Ким, туох эмэ саамай чулуута, уһулуччута. ☉ Кто-что-л. наилучший в чём-л. [Кырасыабай кыыс] Тупсуон уоругар Доруобуйалаах туйгуна, Бэркиһэтиэн иннигэр Эттээх-хааннаах чэгиэнэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суорба таас иэнэ суоруллан Сассыа туйгуна килэйбит. Эллэй
   Олохтон уһулуччуну Эдэр уолан мэлдьи күүтэр, Кини күүтэр туйгуну, Күүппэт эбээт ортону. И. Гоголев
   △ Тугу эмэ олус үчүгэйдик оҥорор киһи, туохха эмэ саамай чулуу. ☉ Человек, отлично справляющийся с чем-л., отличник, ударник. Уруккута отчут, Уоһук масчыт Сахалыы сурукка Сайаҕастык үөрэнэн, …… суруксут-суоччут Туйгуна буолбут. А. Софронов
   Чараҥ чалбаҕын чалбааччы Орой-мэникэй уолчаантан Дьоллоох күннэри туойааччы Поэт туйгуна чугдаарда. Эллэй
   Эйиэхэ төлөннөөх эҕэрдэ, Икки атахтаах албаннаах туйгунугар! С. Васильев
6. Ким эмэ ханнык эмэ салааҕа ситиһиилэрин, үтүөтүн-өҥөтүн бэлиэтииргэ иҥэриллэр аат. ☉ Звание, присваиваемое в знак признания чьих-л. больших успехов и заслуг в какой-л. области, отличник (напр., образования). Ньургун Боотур курдук күүстээх Дьоруой, туйгун дуу аатын ылан, …… Аатыран, күннээн эргиллиэҕим. Дьуон Дьаҥылы
   Надежда Васильевна Филатова …… сүүрбэччэ сыл учууталлаабыта, «Норуот үөрэҕириитин туйгуна» буолбута. А. Сыромятникова
   Эргиэн туйгунун Серафим Тимофеевич Дайбыровы араастаан була сатаан бэрэбиэркэлээһини ууратыахха. М. Попов
   ♦ Тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа — олус үчүгэй тойуксут, ырыаһыт. ☉ Мастерски исполняющий тойук и песни (букв. лучший из исполняющих тойук, отменный из певцов). Онтукайын тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа киһи буолбут
   ◊ Туйгунтан туйгун — саамай үчүгэй, уһулуччуттан уһулуччу. ☉ Лучший из лучших, наилучший
   Үөрэххэ, үлэҕэ өрүтэ үүнүүгэ Туйгунтан туйгун диэн Сыананы ситэргэ, …… Араас суол идэни Баһылаан билэргэ — Бэлэм буол, Бэлэм буол! Т. Сметанин
   ср. др.-тюрк. тойҕун ‘достоинство’, кирг. туйгун ‘ястреб-тетеревятник; эпитет богатыря-молодца’, уйг. туйҕун ‘бдительный, чуткий; прозорливый, проницательный, догадливый’