аат. Туохха эмэ киирэргэ туох баар аһыллар-сабыллар барыта. ☉ Все ходы и выходы чего-л.
Ол баҕайы үүтэ-аана биллибэт үтүмэн мунаах холлороонноох киэҥ уораҕайга ордууланан олорор эбит. Саха фольк. Иитэсаҕата, үүтэ-аана биллибэт киэҥ нэлэмэн дойду буолла. «ХС»
♦ Үүттээх-ааннаах киһи — ааннаахүүттээх киһи диэн курдук (көр аан- наах-үүттээх). Үүтү-ааны барытын билэр — киириилээх-тахсыылаах, сытыыхотуу, барыны-бары билэр-көрөр киһи. ☉ Человек, знающий все ходы и выходы, проныра
Иванов үүтү-ааны барытын билэр киһи, кыһаллыма, хаайтарыа суоҕа. «Чолбон». Үүтүн-аанын булбат — хайдах да буолуон билбэт (туох эмэ кыһалҕаҕа ылларан баран). ☉ Не знать, как выйти из трудного положения
Кулаковскай ойон турар, туох да үүтүн-аанын булбакка олорбут эписиэрдэр эмиэ сүргэллэ түһэллэр. Н. Якутскай. Үүтэ-аана суох киһи — амараҕа суох, тоҥ сүрэхтээх киһи. ☉ Бездушный, нечуткий человек (букв. человек без входов и выходов).

даҕ.
1. Тугу да истибэт эбэтэр саамай улахан тыаһы, саҥаны эрэ истэр. ☉ Глухой, тугоухий
[Мүлдьү таҥараттан көрдөһөр:] Айыы тойон, биһиги оҥоруубутун уларыт. Уларыт диибин - дьүлэйгин дуу, хайа үөдэҥҥин дуу? Суорун Омоллоон
Били дьүлэй буола оонньообутум, кырдьык, дьүлэй буолан хааллым дуу. С. Ефремов
«Нохоо! Тохтоо эрэ, дьүлэйгин дуу, тугуй? Ыйыталлар буолбат дуо, дьонуҥ ханна барбыттарай?!» - диэн [киирбит дьонтон биирдэстэрэ] көбүөлээтэ. ПНИ ДКК
2. көсп. Туох да быыһылаабат, ханан да быыһа-арда суох, биир кэлимсэ (хол., хабыс-хараҥа түүн). ☉ Сплошной, без отверстий; непроглядный (напр., о тьме, тумане и т. д.)
Дьүлэй түүн Ыас хараҥатынан Ыган тиийэн кэлбит. П. Тобуруокап
Мин истэбин - түҥ бараан түүн үөһүн Дьүлэй чуумпутун үргүтэн, Халҕан «хаачыгы-ыыр» тыаһыырын. М. Ефимов
Ол иһэн көрдөҕүнэ: Түннүгэ-үөлэһэ суох Дьүлэй тимир дьиэ Түҥнэри холоруктуу турар эбит. С. Васильев
[Сир тымырын уута] Төһө мөлүйүөн сыл буолла Чөлө суох Дөйө тоҥмут Дьүлэй буор анныгар Түһэн сыппытыҥ? «ХС»
3. көсп., поэт. Тугу да билиэн-көрүөн баҕарбат, туохха да кыһаллыбат, бүтэҥи. ☉ Ничем не интересующийся, замкнутый, бездушный, бесчувственный
[Кэччэгэй баай] Килэгир харах, Килиэдэ сирэй, Дьүлэй куҥ, Ньүдьү-балай, Улуу киһи! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аһынабын кулгааҕар куба буолбатах, Дууһатыгар тураах чохчойбут муҥнааҕын. Ол эрээри дьүлэй сүрэхтээх сыанаһыты Кэрэ кэрэтин туһугар аһынымыаҕыҥ! С. Данилов. Табаарыстарын тылын истибэт киһини дьүлэй суобастаах диэххэ сөп. А. Федоров
◊ Таас дьүлэй - адьас тугу да истибэт. ☉ Совершенно глухой (букв. глухой как камень)
Икки сыллааҕыта сайын уолум Эрбантей күрээн хаалбытын уонна кыыһым биир Бурхалей диэн киһини кытта хаайыыттан куотан хаалбыттарын иһин, тойонум Атен төбөбүн үлтү сынньан кэбиһэн, таас дьүлэй буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Харамайдартан барыларыттан сахсырҕа, улитка уонна муора сулуһа олох истэр дьоҕурдара суох таас дьүлэйдэр. ДьДьДь
Оҕуруктаах санаалаах Дэлиһиэй кинээс халыҥ халыымҥа ымсыыран Өкүүсэни алта уончалаах таҥхайа кырдьыбыт, таас дьүлэй, кэп-дьэбэр оҕонньорго кэргэн биэрэргэ быһаарынар. «ХС»
п.-монг. дьулей