1) жизнь без продления рода (бездетные); 2) безобразие || безобразный, плохой; туох дьаабытын оҥордуҥ? что за безобразие ты натворил?; дьаабы киһи безобразный, плохой человек; 3) в сочет. с отриц. ф. гл. бил = означает а) мера; рамки, границы чего-л.; илин-арҕаа дьаабытын билиминэ сылдьар ходит, как помешанный (букв. не различает, где восток, где запад); б) слишком, чересчур, очень; дьаабыта биллибэт киэҥ непомерно широкий, чересчур широкий.

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, недовольство чем-л. (что это такое, какой ужас, что за безобразие)
Биэс киһи биир киһиттэн куттанара диэн туох үлүгэрэй. Күннүк Уурастыырап
Ама! Сымыйа ини... Туох үлүгэрэй! Настя, ити кырдьык дуо? Н. Якутскай
Туох үлүгэрэй! Туоххатуохха тиэрдэҕин? С. Ефремов

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абааһы көрүүнү, бырачыаһы, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование, протест, недовольство (куда это годится, боже мой, что за чёрт, что за безобразие)
Итинник түбэлтэҕэ саҥарбакка хаалар диэн туох аатай! Софр. Данилов
Туох аатай, ханнык эрэ таас иһин... Бэйи, ол эрээри, кырдьык алмаас буоллаҕына, оччо даҕаны сыаналаах буолуон сөп. Н. Якутскай
Тугу да өйдөөбөппүн. Туох аатай! С. Ефремов
Бу кыысчааҥҥын буой, киһини мэнээк үөхтэримэ. Туох аатай! «ХС»

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абаккаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (что это такое, что за безобразие)
Туох баҕайытай доҕор, бииргэм хоойго киирээри гыммыт хоноһо курдук, тула эргийэн хаалламый. Суох, уум кэлиэ суох! Суорун Омоллоон
Туох баҕайытай доҕор, мин тылбыттан иҥнэн хааллаҕай! Софр. Данилов
Түксү! Түксү! Туох баҕайытай доҕоор. Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
Туох баҕайытай, эдэр киһи үлэлээн-хамсаан иһиэхтээххин. Сырдык аартыгынан сылдьыахха, туох баҕайытай. Д. Таас

1. аат.
2. Олус түктэри быһыы, киһи сүөлүргүүр суола, дьыалата. ☉ Скверный, дурной, ужасный поступок; безобразие
   Манна дьиэҕэ буолбут дьаабыны биһигиттэн бэйэбититтэн атын ким да билбэт. Күннүк Уурастыырап
   Дьон үксэ ынырык дьаабыттан [бандьыыттар дьону сэймэктээбиттэриттэн] хараастан дьиэлэригэр тарҕастылар. Амма Аччыгыйа
   Чугаспытыгар сэнэрээттэр түһэн дэлбэритэ тэптилэр. Киһи төбөтүн өндөппөт дьаабыта буолла. И. Сосин
3. Туох эмэ ис дьиҥэ, бэрээдэгэ (үксүгэр мэлдьэх суолталаах этиилэргэ сөбүлээбэт дэгэттээх тут-лар). ☉ Состояние, ход чего-л. (преим. употр. в контексте отриц. с оттенком недовольства, осуждения)
   Ээ, суох доҕор, мин бэйэм даҕаны дьаабытын билбэккэ сылдьабын. Амма Аччыгыйа
   Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Куһаҕан, түктэри; мөлтөх, мөкү. ☉ Плохой, безобразный; скверный, дурной
   Таҥас-сап өттүнэн дьаабы киһи буолбут. Күннүк Уурастыырап
   Дьаабы таҥастаах, дьүдьэх дьүһүннээх Боруукай балта …… саккыраан киирдэ. Болот Боотур
   Эйиэхэ бэрт элбэх дьон сылдьарын көрөбүн, ол гынан баран итириктээһин уонна дьаабы быһыылар тахсыбаттар. М. Горькай (тылб.)
   ♦ Дьаабытыттан ааспыт - куһаҕан быһыыламмыт, уруккутуттан түктэри өттүгэр уларыйбыт. ☉ Измениться в худшую сторону; потерять человеческий облик
   Өрүүскэ дьаабытыттан ааһан сылдьар: ол-бу дьону барыларын кытта орооһор. Күндэ
   ср. тюрк. йабыҕ, ябык 'плохой; худой, тощий'
5. сыһ. суолт. Сиэрэ суох, киһи сүөлүргүөх. ☉ Очень, слишком, чересчур, чрезмерно
   Дьаабыта суох кыра. Боруллуо тойон баартын кэннэ, Чаркый [чөркөй] диэн ааттаах, дьаабыта суох аччыгый кус, Боруллуо хотунугар иннигэр-кэннигэр түһүтэлээтэ. Саха фольк. Дьыалата суох тыыллаҥныы, Дьаабыта суох дьааһыйыы - Манна эбит! П. Тобуруокап