равнодушный, безразличный; үлэҕэ дааргы сыһыан равнодушное отношение к работе.

1. нареч. тэҥҥэ; 2. в знач. сказ, тэҥ, тэҥнэһэр; четыре плюс два равно шести түөркэ иккини эппит алтаҕа тэҥ; # всё равно 1) (безразлично) (хайата да) син биир; 2) (несмотря ни на что) син биир.

1. нареч. (холодно, безразлично) тоҥуйдук,тоҥкурууннук; относиться к кому-л. прохладно кимиэхэ эмэ тоҥуйдук сыһыаннас; 2. в знач. сказ. безл. (о погоде) сөрүүн, тымныы соҕус; на улице прохладно таһырдьа сөрүүн; 3. в знач. сказ. безл. (об ощущении холода) сөрүүн, тымныы соҕус; мне прохладно в этом пальто бу сонум тымныы соҕус.

1. даҕ.
2. Туохха да интэриэһэ суох, тугу да сэргээбэт, даҥ курдук. ☉ Не проявляющий участия, интереса ни к чему происходящему, окружающему, безразличный, равнодушный
   Үтүө өрүппүтүн билинэрбитигэр чычаас, дааргы, куһаҕан өрүппүтүн өйдүүрбүт наада. «ХС»
   Ыраахтааҕы былааһа көс дьоҥҥо дааргы сыһыанын туһунан А.П. Чехов, В.Г. Короленко абаран-сатаран суруйбуттара. Л. Брежнев (тылб.)
3. кэпс. Өйүнэн мөлтөх; аҥала. ☉ Слабоумный; туповатый
   Биһиги дэриэбинэбитигэр Кочан Миша диэн дааргы киһи баар. «ХС»
4. аат суолт. Көһүүн сыһыан, тугу да аахайбат буолуу. ☉ Медлительность, вялость, равнодушие ко всему
   Сороҕор олус да дааргыбыт: Туспа киһи кистэлин, туспа киһи эрэйин Уос номоҕо гынабыт. Н. Дьяконов
   Ньүдьү-балай дьоннуу Таах даҕаны мөккүспүппүн, Дааргы өйдүөҕүн кэриэтэ Таас хайа сууллан түһүөҕэ. Р. Гамзатов (тылб.)
   Алдаҥҥа тиийиэхпит биэс биэрэстэ хаалбытын кэннэ Фомин дааргытынан туһанан, сирдьиппит саһан хаалбыта. СБТТ
   ◊ Дааргы балык - ньиэрпэ. ☉ Нерпа. Дааргы балыктан тигиллибит таҥас ичигэс буолар

1) становиться равнодушным, безразличным; дааргытыйан кыһыаллыбат буолбут став равнодушным, он перестал стараться; 2) глупить, делать глупости; кини дааргытыйан биэрбит он сглупил (в каком-л. деле); 3) утихать, успокаиваться (о боли); илиим ыарыыта дааргытыйда боль в руке утихла.

туохт.
1. Тыҥырахтаргынан тугу эмэ кыһый, кыһыйа сууралаа (хол., киһи этэ кыһыйдаҕына). ☉ Водить ногтем по чему-л., царапать, скрести, чесать
Балбаара ытамньыйан, саҥата бөлүөстэн, оронун отун тыҥыраҕынан тарбыы олордо. Эрилик Эристиин
Соҕотох харахтаах аҕамсыйбыт хамначчыт дьахтар кини [баай эмээхсин] уллуҥахтарын тарбыы олорор. Амма Аччыгыйа
Ыта балаакка аанын тарбыыра, төттөрү-таары сүүрэкэлиир курдуга. И. Федосеев
2. көсп. Кыһытар гына саҥар, кыһыылаахтык хаарый. ☉ Задевать, колоть кого-л. обидным словом
Уолу соруйан тарбаата ээ, ама, кыһыйбат буолуо дуо? П. Ойуунускай
Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
Тарбаабакка тур эрэ, тоҕойум, куһаахан күрдьэх баар. Э. Соколов
♦ Бэлэскин тарбаа көр бэлэс
Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕыҥ уута ньии?!! диэн, Хаадьы оҥоһунна …… Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
Дайыыл эмиэ эҕэлээхтик күлэн сыһыгыраан, бэлэһин тарбаата. В. Протодьяконов
Быаргын тарбаа көр быар. Доропуун оҕонньор дьиэтигэр кэлэн «табыллыбатах» булчуттары күлүү оҥостон быарын тарбаата. Н. Заболоцкай
Голышев хараҕа ууланыар диэри быарын тарбыыр. ПП Дь
Тахсан киирэр күрдьүгэр муммут атаспытын дэлби суустааммыт быарбытын тарбаан аххан биэрдибит. «ХС». Тарбаабыт ынах курдук (кэриэтэ) — туохха да кыһаммат, ээл-дээл. ☉ Равнодушный ко всему, безразличный
Ыларов ити үҥсүүлэргэ хайдах сыһыаннаһарый: тарбаабыт ынах курдук дуу, эбэтэр тугу эмэ хардаран көрөр дуу? Р. Баҕатаайыскай
Биһиги син биир тарбаабыт ынах курдукпут, муннубутун тоҕо саайдахтарына, саһан туран соттуохпут. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. тарма ‘царапать, скрести’, тюрк. тырма, тырба ‘царапать, чесать’

1) один раз, однажды; Москваҕа биирдэ сырыттым в Москве я был один раз; 2) однажды, как-то раз; биирдэ маннык буолла однажды случилось такое # биирдэ баран эттэххэ откровенно говоря; раз на то пошло; скажем прямо; биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир откровенно говоря, мне безразлично, какой он есть; биирдэ санаатахха впрочем; биирдэ санаатахха, ол эмиэ даҕаны сөптөөх курдук впрочем, и это тоже как будто правильно.

даҕ.
1. Ырааһы өйдөөбөт, киртэн-хохтон этин тартарбат, хараҥа, чанчарык. ☉ Неряшливый, неопрятный, безразличный к соблюдению чистоты
Кэр дьбэр олох. Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
2. Сайдыыта суох, түҥкэтэх, хараҥа (олох, киһи). ☉ Темный, невежественный, примитивный
Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
«Кэччэгэй баай» диэн айымньытыгар Кулаковскай …… кэр-дьэбэр олохтоох хаалан иһэр баайдары күлүүгэ таһааран күүскэ кириитикэлээбитэ. ССЛИО
3. Тугу да аахса, ырыҥалыы барбат, ньүдьү-балай. ☉ Беззастенчивый, безрассудный, сумасбродный
Ордук кэр-дьэбэр киһиэхэ баран эрэйдэниэн, оҕотун туора көрдөрүөн баҕарбат. Болот Боотур
Кэрдьэбэр майгытынан кэпсээҥҥэ киирбит суостаах-суодаллаах кулуба кэнэҕэски көлүөнэҕэ аатын ыытаары балаҕан аннынааҕы кытаҕы үүт күөл оҥоро сатаан бар дьон көлөһүнүн ууга куттарбыт. И. Сосин
△ Киһи иилэн ылбат акаары (кэпсэтии, тыл-өс). ☉ Очень глупый, невежественный (о словах, разговоре)
Бу кэр-дьэбэр кэпсэтиини тулуйан истибэккэбин, «тахсан баран хааллахпына буруйа-сэмэтэ төһө-хачча буолуой» диэн саныы олорбутум. Софр. Данилов
4. Күчүмэҕэйдэртэн толлон турбат, харса суох. ☉ Не останавливающийся перед трудностями, смело идущий напролом
Бу дойдуга күүстээх үлэни кыайар, кэрдьэбэр киһи эрэ киһи буолар кэскиллээҕин үчүгэйдик өйдөөбүтүм. «ХС»
♦ Кэр-дьэбэр (кэп-дьэбэр) буолбут — кирдээх, чанчарык, дьабара буолбут. ☉ Быть неприглядным, грязным, неряшливым
— Тукаам! Бу тугуй?.. — диэн кэр-дьэбэр буолбут киһи быһыытынан ыйытар. Эрилик Эристиин
Талааннаах эдэр спортсмен бэйэмсэх, улахамсык, кэр-дьэбэр буола улаатыытын кытта тренер эйэлэһиэ суохтаах. Е. Неймохов. Кэр-дьэбэригэр түспүт — кэрээнэ суох буолбут, олус маратыйбыт. ☉ Стать беззастенчивым, бесцеремонным
«Олус кэр-дьэбэргэр түспэккэ туран, кэпсэт», — Тулааһынап илиитин сиэбигэр уктар. Далан
Киһи кэхтэр, кэрдьэбэригэр түһэр, кэрээниттэн тахсар. С. Тарасов
Бары кэр-дьэбэригэр түспүт дьон. Л. Попов

мест. м. (вся ж., всё с, все мн^.) 1. бары, бүтүн (сороҕор атын тылларынан тыл-баастанар); все народы бары норуоттар; весь день бүтүн күн; во весь голос куолас баарынан; во всю мочь кыах баарынан; от всего сердца ис сүрэхпиттэн; всего понемногу барытыттан матарбакка; 2. в знач. сущ. всё с. барыта, бары барыта, туох барыта; всё его радовало кинини барыта үөрдэрэ; # при всём том. ол да буолтун иһин; всё равно 1) (безразлично) син биир; мне всё равно миэхэ син бинр; 2) (несмотря ни на что) син биир; проси не проси, я всё равно это сделаю көрдөс, көрдөһүмэ, мин син биир итини оҥоруом; всё одно хайата да биир, син биир; всего хорошего! барыта үчүгэй буоллун! (быраһаайдаһыы).

1. нареч. 1) довольно, достаточно, изрядно; биһиги син өр утуйдубут мы спали довольно долго; 2) ничего; хайдах олороҕут? — Син, этэҥҥэ как живёте?— Ничего, благополучно; 2. модальное сл. 1) всё-таки, всё же; кини син куттанна он всё-таки испугался; 2) можно; утуйа түһүөххэ да син можно немного и поспать; киириэххэ син дуо? можно ли войти? 3) всё равно, безразлично; бүгүн эбэтэр сарсын, миэхэ син сегодня или завтра—мне всё равно; суолу син тибии тибэн кэбиһиэҕэ всё равно дорогу заметёт метель # син биир всё равно, во что бы то ни стало; син биир улэбин бүгүн бүтэриэм во что бы то ни стало закончу сегодня свою работу; синигэр түспүт (или тиийбит) а) он впал в отчаяние; б) он стал равнодушным, апатичным; синэ биир модальное словосочет. была не была, будь что будет; синэ биир, барыахха, онтон көстөн иһиэ была не была, пойдём, а там будет видно; синэ биир, бэйэм оҥорбуппар бэйэм эппиэттиэм будь что будет, сам сделал, сам и отвечу.