прил. 1. (слабый) мөлтөх, күүһэ эстибит; 2. (беспомощный) күүһэ суох, кыаҕа суох; я бессилен тебе помочь мин эйиэхэ көмөлөһөр кыаҕым суох.

равн.-кратн. от далларый= беспомощно размахивать (крыльями или руками).

силок, сети (для ловли птиц); доҕуурга иҥнибит туллук курдук как пуночка, попавшая в силки (о человеке, делающем беспомощную попытку выпутаться из безвыходного положения).

1. туохт.
2. Үөһэттэн ыһыллан тоҕун (хол., буор бытархайа); күүскэ таммалаа (хол., уу). ☉ Литься, течь сверху струйками, струиться, капать (напр., о воде); сыпаться сверху (напр., об осколках снаряда). Хараҕын уута саккырыыр
   □ Эриэн кыылым эриллэн сыттаҕына, …… модун санаалаах мохсоҕол кыылым халлаан оройуттан, хайдыбыт түөһүттэн хаана саккыраан, хаһыытаан түстэ. П. Ойуунускай
   Хайа хараҥа хонноҕор үөһэттэн уу саккыраан суурайбыт истиэнэ курдук туруору тааһыгар тиийэн кэтиллэ түстэ. Н. Якутскай
   Кини били хамбаайынтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ тааһыгар кутан биэрдэ. Суорун Омоллоон
   Өстөөх сытар сирин хара күдэн сапта, буор-сыыс, от-мас өрө ытыллан тахсар, төттөрү саккырыыр. Т. Сметанин
3. Туох эмэ быыһынан, тэһэҕэһинэн тоҕун. ☉ Просочиться, просыпаться откуда-л., сквозь что-л. (напр., сквозь решето)
   Ньырбачаан …… дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. Далан
   [Куйууру] ньамаҕа барыта саккырыар диэри сахсыйаҕын. ПАЕ ЭАБ
4. поэт. Тык, тыган кутулун (хол., күн уотун, саһарҕаны этэргэ). ☉ Литься, струиться (напр., о лучах солнца)
   Көмнөхтөөх тииттэри быыһынан Сардаҥа сүүмэхтэрэ саккырыыллар, Көмүс устурууналар сыыйыллан Лыҥкынаһа тыаһаан бараллар. М. Ефимов. Саккырыыр сардаҥа Саһарҕа кыымынан Доҕорум аатыгар Бирибиэт атаардым. П. Тулааһынап
5. дьүһ. туохт. Сыһыллыбыт-соһуллубут, аанньа кыаммат дьүһүннээх буол. ☉ Иметь несобранный, расхлябанный, беспомощный вид. Киһибит бу саккыраан тиийэн кэллэ
   ср. уйг. шакири, орд. сархира ‘течь, литься’

даҕ.
1. Ууһа суох, сатаан туттубат, уустугу-ураны тупсаҕайдык сатаабат, айбат. ☉ Неумелый, неискусный, беспомощный в делах. Салаҥ киһи. Салаҥ дьахтар. Салаҥ уус
□ Салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр (өс хоһ.)
Салаҥ худуоһунньуктар оҥорбут кынаттаах аанньаллара хамсаабат харахтарынан эмиэ кинилэри көрөргө дылылар. М. Доҕордуурап
Уйбаан чугаһаан иһэр. Толоос уҥуохтаах-иҥиэхтээх, салаҥ киһи уһанан баллырдаабытын санатар. А. Сыромятникова
2. Ууһа-урана, тупсаҕайа суох. ☉ Лишённый художественности, выразительности, топорный. Салаҥ тыл-өс. Салаҥ оҥоһуу. Салаҥ уруһуй
□ Маны хоһуйарга мин тылым алыс салаҥ, өйүм өрүү татым, …… быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Биһиги дьиэбит түөрт эрэ ыал арыччы олорор кыра дьиэтэ эрээри, икки мэндиэмэннээх буолан, өрө дуодайан тахсыбыт салаҥ тутуулаах. ВВМ
3. кэпс. Наһаа, олус. ☉ Непередаваемый, неописуемый, ужасный, дикий (о высокой степени проявления чего-л. — напр., о жаре). Салаҥ куйаас түстэ. Тыал күүһэ салаҥ
□ [Өлүөнэ өрүс:] Саҥарыалаах балыктары Салаҥ дириҥнэрбэр саһыаран, Үөскүүр балыктары Үтүө чүөмпэлэрбэр үөрдээн, Үрүҥ көмүс өҥнөөн, Үтүмэн элбэҕи үүрэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэн хоһун оҥосто сылдьар, хоһум үчүгэй диэн үөрүүтэ салаҥ. А. Софронов
Таҥна оҕус, биэбэкээм, Таһырдьа тымныы салаҥ. И. Сысолятин
♦ Хоро салаҥ — букатын тугу да сатаабат салаҥ, букатыннаах салаҥ. ☉ Абсолютный неумеха
Эдэр сааһыгар хоро салаҥ буолан, сүгэтин наар дьон уктаан биэрэллэрэ. В. Иванов. Тэҥн. салбаҥ
ср. монг. салан ‘нерадивый, небрежный, неаккуратный’, алт. чалаҥ ‘неосторожный, рассеянный; шаткий’, др.-тюрк. чалаҥ баши ‘пустослов, болтун’

1. даҕ.
2. Үчүгэйэ суох, сириллэр өрүттэрдээх (киһи хаачыстыбатын этэргэ). ☉ Слабый, плохой, дурной (о характере)
   Саҥа дириэктэр ананан кэлэригэр Андрей Кузьмич көнө муҥутаан билиитэ-көрүүтэ суох, мөлтөх ки һи, таах сибиэ аныыгыт диэн санаатын таһыгар таһааран тыл ыһыктыбыт. Д а л ан. «Мөлтөх кавалер!» — к ы ргыттар дьэ күлсэн тоҕо ыстаннылар. Н. Заболоцкай. Саҥа кэлбит милииссийэбит мөлтөх үлэһитэ көһүннэ. Билэр дьонугар наһаа сымныыр эбит. М. П опов
   △ Киһини астыннарбат, ситэтэ-хотото суох (туох эмэ хаачыстыбатын этэргэ). ☉ Неудовлетворительный, низкопробный, недоброкачественный
   Ааҕааччыга биһирэтэр дириҥ идиэйэ суоҕа — ити буолар эдэр ааптардар мөлтөх хоһооннору айар сүрүн биричиинэлэрэ. Далан
   Оскуола бырайыага олус м ө лтөх. Ону ыйыахха наада. Н. Лугинов. Мө л т ө х хаачыстыбалаах табаардарга сыа на булкуллуута тахсыбатах. М. П опов
3. Аһаах, ньуулдьаҕай, ыарыһах. ☉ С л абый (здоровьем), болезненный
   [Ойуунускай] ыарыһах уонна тулаайах иитим ньи уруулардаах, н а һ а а э л бэх ү л элээх, бэйэтэ буоллаҕына мөлтөх доруобуйалаах, ииммит-хаппыт дьарамай көрүҥ нээх. Амма Аччыгыйа
   Уолаттар …… бэрт мөлтөх доруобуйалаахтар, олохторо да ыарахан. В. Яковлев
   Мөлтөх оҕоҕо киһи өссө ордук ылларар, оннук оҕону олус аһынар эбит. «ХС»
   △ Күүһэ-уоҕа, сэниэтэ суох. ☉ Слабый, бессильный
   Манна баар эр дьонтон барыларыттан кини кыра уҥуохтаах, хатыҥыр мөлтөх көрүҥнээх. Амма Аччыгыйа
   Айаан маҥнай сэниэтэ суохтук, кимиэхэ да туһаайбакка саҕалаата, онтон кини мөлтөх куолаһа улам тэтимирэн, кытаатан кэллэ. Н. Лугинов
4. аат суолт. Улахан күүһэ-уоҕа, кыаҕа суох ким эмэ. ☉ Слабый, немощный человек
   Кини остуоруйаларыгар уһугар тиийэн дьадаҥы байар, мөлтөх күүһүрэр, акаары өйдөнөр, дьүдьэх киэркэйэр. Амма Аччыгыйа
   Мин буурҕабын, Мин хоту гу буурҕабын. Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим. И. Гоголев
   ср. эвенк. мултэк ‘беспомощный’

1) пинать, лягать; атаххынан тэп = пнуть ногой; ыт да тэппитин саҕа суох погов. слабее, чем собака лягнула (обычно говорят, насмехаясь над беспомощными действиями своих противников, оппонентов); 2) вытягивать, протягивать (ноги); атаххын тыылыы тэп = с усилием вытянуть ноги; 3) перен. биться (о сердце); 4) перен. разг. бить на далёкое расстояние (о ружье); мин саам ыраах тэбэр моё ружьё далеко бьёт; 5) перен. разг. сбивать кого-л. (с правильного пути); 6) в сочет. с нареч. означает результат действия: аччаччы тэп = встать расставив ноги; тоҕо тэп = опрокинуть что-л. ударом ноги; тэбэн көрбөккө утуй = спать крепко, спать крепким сном; тэбэн көрбөккө барда убит наповал (о животном, звере); тэбэн туран беспрестанно; күнү быһа тэбэн туран үлэлээтим я с утра до вечера работал без передышки.