повязка; ыксары кэлгиэ крепкая повязка; кэлгиэ быата ремень, бечёвка для связывания (клади, вещей).

1) длинная, обычно волосяная бечёвка; 2) нижние и верхние бечёвки невода, сети; муҥха ситимин субуй= перебирать бечёвку невода # ооҕуй ситимэ паутинка; ситим тыл грам. союз; холбуур ситим тыллар соединительные союзы.

тонкая витая волосяная верёвка, бечёвка # иҥиир ситиитин тартарар он агонизирует.
и. д. от сит= 1) достижение (напр. цели); 2) поспевание, созревание; 3) возмужание, достижение совершеннолетия, зрелости.

аат. Тугу эмэ кэлгийбит быа, өтүү, туһах о. д. а. ☉ Что-л., предназначенное для связывания, обвязывания, привязывания чего-л. (напр., веревка, бечевка)
Үрүҥ Уоланы кэлгиэтин төлүтэ тарта, илиитин, атаҕын босхолоон кэбистэ. П. Ойуунускай
Аҕата аара хаста да оҕуһуттан түһэн, суорҕанынан хайан, кэлгиэтин көннөрөн биэрдэ. Амма Аччыгыйа

аат., эргэр. Ону-маны (хол., куул айаҕын, баһыылкалары) баайарга аналлаах биир кэлимник эриллэ сылдьар, хатыллан оҥоһуллубут бөҕө синньигэс быа, мотуок. ☉ Шпагат (бечёвка)
Эспэдииссийэ киһитэ матаабыс быа төбөтүгэр тааһы баайан баран [күөлгэ] түһэрэн, кыайан тургуппатаҕа үһү. «ХС»
Истиэнэҕэ матаабыс мотуоктара, банаар, хатыйа ыйаммыт икки сигнал былаахтара, …… бөһүөлэк хаартата ыйанан тураллар. А. Гайдар (тылб.)

аат. Көлөпүнэттэн өрүллүбүт быа. ☉ Веревка (пеньковая)
Кини ампаар аанын аһан баран, боробуойугар бирээдьинэ быаны баайбыт. М. Доҕордуурап
Сеня түүрэ баайыллыбыт уһун бирээдьинэ быаны саалыы кэтэн баран, сис мас устун төттөрү барда. Эрилик Эристиин
Ыкынаан бирээдьинэ быа иэччэхтээх күрүө аанын кичэйэн сабан баран, кэмниэ-кэнэҕэс дьэ бэттэх эргиллэн дьон диэки диэличчи көрөн кэбистэ. «ХС»
ср. русск. диал., устар. прядено ‘пряжа, нитки’, пряде(и)во ‘бечевка, завязочка, веревочка’

1. аат.
2. Сурааһыны эрийэ тардан оҥоһуллубут киэргэл, ойуу. ☉ Орнамент в виде закрученной линии
   [Огдоо] эриэккэс эрэдэһин оһуордаах ойуулаах толору арыылаах кымыстаах улахан чороону икки илиитинэн тутан Чөрөкөйгө биэрдэ. «Чолбон»
   Дьабака ортотун эрэдэһин ойуунан биэрбиттэр. Бу эр киһи уонна дьахтар куттарын көрдөрөр. Б. Павлов
   Кини синиэлин кыһыл көмүс эрэдэһиннэринэн саба тигиллибит үрдүк саҕатын, тыынарын мэһэйдэппит курдук, илиитинэн көннөрүнэн баран, санаатын ситэри эттэ. Н. Островскай (тылб.)
3. Саа уоһун иһинээҕи быһыыта. ☉ Нарезка ружья
   Карабин өр туһаннахха ис эрэдэһинэ кэһиллэр, оччоҕо буулдьата көҥдөйдүү барар. В. Миронов
4. Эриллибит, эриллэн хаалбыт (хол., быа). ☉ Кручёная бечёвка, нитка. Сап эрэдэһинэ
   □ Хатыллыбыт сабы күүскэ чиккэччи тардыллар: сап эрэдэһинэ ыпсыахтаах
   Оннук сап бөҕө буолар. Хомус Уйбаан
5. көсп. Олох ыар мускуурдара. ☉ Жизненные трудности, невзгоды, неудача
   Эргитэ санаан кэлэбин Эрэдэһин эриэн эгэлгэтин …… Сайын холоруктар сөрүүллэр, Кыһын силлиэлэр бөрүүллэр. П. Тобуруокап
   Онно буһуу-хатыы оскуолатын барбыт эрэ ыччат олох уустук эрэдэһинигэр туруулаһар аналлаах. «Кыым»
6. даҕ. суолт. Эриллэн аһыллар (күлүүс, күлүүс тыла). ☉ Открывающийся, закрывающийся поворотом ключа (о замке)
   Аан эрэдэһин күлүүстээҕин көрөн, балыыһаҕа чоочугураан тиийбиттэрэ. П. Аввакумов
   Эбэм эрэдэһин тылынан аһыллар күлүүстээх дьааһыгын түгэҕиттэн үрүҥ саппыйааны таһааран тыҥырах саҕаны биэрэрин эмэн сиир, эчи, минньигэһин, эриэхсит. «Чолбон»
   ◊ Хотуур эрэдэһинэ — хотуур тууратын укка хам тутар биһилэхтэрэ — олору түөрт муннуктуу оҥоһуулаах анал күлүүһүнэн эрийэн кытаатыннараллар. ☉ Кольца для прикрепления косы к рукоятке с помощью специального ключа. Эрэдэһин быа — тирии быаны эрийэн баран ууннары тардан хатарыллыбыта. ☉ Кручёная бечёвка. Эрэдэһин дол- гун — улахана суох дьиримнэс долгун. ☉ Небольшая волна, рябь
   Таас хайа дьаҥнаах, Эрэдэһин долгуннардаах Эрэлийэр бааллардаах Элиэнэлиир эбэбит Эҥсилгэннээх биэрэгэр …… Баһаам улахан Бастыҥ затон баар эбит. Н. Степанов
   Муора тунаархай ньуурун устун кыра эрэдэһин долгуннар таас быыстаах кумах эҥээргэ тиксэн, сур гына-гына күүгэннирэ усталлар. СҮК
   ср. тув. ээрил, алт. эрэҕин, калм. эрэсн ‘винт’

I
аат., эргэр.
1. Синньигэс талаҕы эрийэн оҥорбут кэлгиэ, талах кэлгиэ. ☉ Бечевка, вязка, сплетенная из тонкого тальника
Сулламмыт мастары көпсөнөн эрийэн болуот оҥороллор. А. Федоров. Биир киһи саҥата: — Болуот көпсөтө быһынна, — диэт, сүгэни хаба тардан ылан уһаммытынан барбыта. И. Никифоров
Сохсо үрдүгэр тахсан, көпсөтүн быатын быһа кэрдэн убайын быыһаабыт. И. Сосин
2. Ураһа туруору ураҕастарын (сиэрдийэлэрин) үөһээ өттүнэн холбуур талаҕынан, чэчиринэн эрийэн оҥоһуллубут тиэрбэс. ☉ Кольцо, свитое из тальника или молодой березы, надеваемое на макушку урасы (берестяной юрты) для скрепления жердей. Ураһаларын төбөтүн бөҕө көпсөнөн холбообуттар
3. Ньирэйдэри ындыынан тиэйэн илдьэргэ анаан оҥоһуллубут талаҕынан өрүллүбүт ньолбуһах быһыылаах оҥоһук (моһуонунан улахан корзинаҕа эбэтэр талах тымтайга маарынныыр). ☉ Плетенка из тальника для перевозки телят вьюком (наподобие большой корзины из редко скрепленных между собой тальниковых прутьев). Ньирэйдэрин көпсөҕө уган тиэйэн барбыттар
ср. п.-монг. көбчи ‘тетива, струна; связь, ряд’, бур. хөөбше ‘тетива лука, струна’
II
даҕ.
1. Көрүҥнээх буолан баран тугу да кыайбат, мөлтөх киһи. ☉ Недостаточно сильный при внушительном виде
Күүстээхтэрдиин көрсүһэн Күрэхтэһэр күнүгэр, Көрүҥүгэр быдан тиийбэт, Көлөпүүнэ быа курдук, Көпсө үөдэн буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Аныгы дьон диэхтээннэр, — көпсөлөр буоллахтара дии. Истэрэ-хоойдоро улаханын сөҕүөҥ. Сорохторо миигиннээҕэр икки бүк улахан, суон буоллахтара үһү. «ХС»
2. кэпс. Чиҥэ суох, көпсөркөй. ☉ Рыхлый, неплотный
Көпсө кэбиһиилээх оттон дуоннаах тахсыбат. СГФ СКТ

аат.
1. Синньигэс уһун ситии эбэтэр бирээдьинэ. ☉ Тонкая длинная волосяная или пеньковая верёвка
Ситим курдук синньигэс суолу батыһан барбыппыт. Н. Якутскай
Кэбис, түксү, эрийимэҥ, Кирдээх ситиминэн кэлгийимэҥ! С. Васильев
[Дьирээ] ситим хатар, хотоҕос оҥорор, таастыган баайар. «ХС»
2. фольк. Саха мифологиятыгар тугу баҕарар бэйэтигэр сыһыары тардан сөрөөн кэбиһэр аптаах илим. ☉ В якутской мифологии: волшебная паутина, притягивающая в свои сети и опутывающая всё что угодно
Айыы Дьураҕастай бухатыыр ап-чарай ситимигэр хам сыстан, сөрөнүллэн баран сыккырыыр тыына эрэ ордон көбүөхтүү сытар. Суорун Омоллоон
3. көсп. Ким-туох эмэ киһини (дьону) тугунан эмэ хапчайан төлөрүйбэт хабалаҕа тутуута эбэтэр өйүн-санаатын муннаран тууйуута. ☉ Полное закабаление, подчинение кого-л. чему-л.
Хараҥа холкуостаахтары кулаак ситимэр сөрөөбүтүҥ курдук, миигин сөрүөҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Манна кэлбит киһи Табаарыстыба ситимнээх ситимигэр иҥнэр. Онон киһи босхолонор кыаҕа суох. Н. Якутскай
4. Туох эмэ туохтан эмэ тутуллар тутулуга, силбээһинэ, холбонуута. ☉ Связка, соединяющая что-л. с чем-л.
Сиртэн ситимэ суох, Халлаантан тардылыга суох, Абыраллаах аһылыктаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Маннык сарсыардаҕа аан дойду эйигин кытта көстүбэт дьикти ситимнэринэн холбоспукка дылы буолар. А. Фёдоров
Өр эрчиллэн кини [артыыс] сарын хаптаҕайын уонна онуоха имигэс ситимнэринэн сыһыарыллыбыт илии саннын уҥуоҕун балачча ыраахха дылы …… халбарыйалларын ситиспит. ДьДьДь
△ Икки киһи, дьон ыккардыларыгар тугунан эмэ төрүөттэнэн олоҕурар хардарыта сыһыан, тутулук. ☉ Взаимоотношения, взаимосвязь между людьми
Маайа кэргэннэнэн да баран, кини дьонун кытары ситимин быспатаҕа. М. Ефимов
Норуоппун кытта биир эт-хаан Быстыспат ситим миэхэ баар. И. Федосеев
Киһи уопсастыбата суох, атын дьону кытта ситимэ суох тыыннаах буолбат. ДИМ
△ Туох эмэ ис хоһоонунан бэйэ-бэйэтиттэн тахсар курдук утума эбэтэр салҕанан иһиитэ. ☉ Цепь, вереница каких-л. взаимосвязанных элементов (напр., мыслей), являющихся продолжением друг друга
Хоноһолоро киирэн кэпсэтиилэрин ситимэ быстан хаалла. Болот Боотур
Сыыйа салҕанан, сэлэһиибит ситимэ быстыбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Саша санааттан санаа ситимэр сиэттэрэн дьиэлээтэ. М. Доҕордуурап
5. Туох эмэ ыраах-ыраах баары холботолуур оҥоһук эбэтэр тутуу. ☉ Что-л., соединяющее элементы какой-л. системы, расположенные на расстоянии друг от друга
Суол кытыытынан барар төлөпүөн сибээһин ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
Элэктэриичэстибэ уонна ититэр ситим тэрилтэтигэр сантехнигынан үлэҕэ ылбыттара. «Кыым»
6. Биир уопсай сыаллаах-соруктаах эбэтэр биир тэриллиилээх тэрилтэлэр холбоһуктара. ☉ Система организаций, однородных по своим задачам, или учреждений, организационно объединённых в одно целое. Бибилэтиэкэлэр ситимнэрэ. Оҕо тэрилтэлэрин киэҥ ситимнэрэ
□ Оскуолалар, үөрэх тэрилтэлэрин киэҥ ситимэ сайынна. «Кыым»
Биир уопсай технологическай ситиминэн үлэлиир оробуочайдарга барыларыгар үрдүк оҥорумтуолаах үлэ усулуобуйатын тэрийэргэ биһиги хас биирдиибит кыһаллыахтаах. ПА
◊ Ооҕуй ситимэ көр ооҕуй
Ооҕуй ситимнэрэ тииттэн тииккэ тардыллыбыт көмүс антыанналыы биэтэҥнэһэллэр. Далан. Ситимин быспак- ка — тохтоон хаалбакка эрэ, биир күдьүстүк. ☉ Беспрерывно, безостановочно
Киһи өйө ситимин быспакка сайдыах тустаах. А. Сыромятникова
Уруогу ситимин быспакка ааҕыахха наада. «ББ». Дьокуускай куорат өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарын уонна Москваны кытта авиациянан ситимин быспакка сибээстэһэр. «Ленин с.». Ситим тыл тыл үөр. — тыллары эбэтэр этиилэри ситимнииргэ туттуллар көмө тыл. ☉ Союз, связка (служебное слово)
Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СБТЛ
Биир уустаах чилиэннэр бэйэ-бэйэлэрин кытта ситим тыл көмөтүнэн эмиэ холбоһоллор. ЧМА СТСАКҮө
Холбуу этиигэ киирэр судургу этиилэр ситим тыл уонна интонация көмөтүнэн холбоһоллор. ПНЕ СТ
ср. бур. шэжэм ‘бечёвка’, тув. сыдым ‘аркан’