фляжка ж.билээгэ; походная фляжка походнай билээгэ.

даҕ. Кутаҕар истээх. ☉ Пузатый, пухленький
Кутаҕачан эмээхсин баар үһү (тааб.: билээгэ). ПЭК СЯЯ

туохт. Арыгылаах буол; арыгыта ыл. ☉ Приобрести спиртное
Нэһилиэк кинээһэ Лэкээрис Лэгэнтэй, Муҥур Уола Борокуоппай биир билээгэ арыгыланан, атах эттэнэн Саҥа Балык тумулугар аттаннылар. Күннүк Уурастыырап

тыаһат диэнтэн холб. туһ. Сүүстүү кыраамнаах билээгэҕитин таһаарыҥ, сахалыы тыаһатыһан баран, «чук» гыннаран кэбиһиэҕиҥ. Т. Сметанин
Өрөөн сытан таҥыаластылар, Үрүүмкэттэн үрүүмкэни тыаһатыстылар. С. Васильев
Ыалдьыт кыргыттар, уолаттар биэчэр хаамыытыгар актыыбынай кыттыыны ылаллар: муусуканы тыаһатыһаллар, аһы тасыһаллар. ФВН ЭХК

туохт. Талбыккынан дьаһайан, айдааран-куйдааран айбардаа. ☉ Держать себя своевольно, кричать, шуметь, чувствовать себя свободно
Аҕыйах хонуктааҕыта немецтэр айаан-буйаан ааспыттар быһыылаах: уулуссаҕа немецтии суруктаах кэнсиэрбэ бааҥкалара, снаряд дьааһыктара, кааскалар, билээгэлэр бөх буолан сыталлар. И. Никифоров
Үрүҥ кырыа хаалтыстанан, Үгүс буолан аргыстаһан, Аҕыйах саастаах эрэттэр Айаан-буйаан бу иһэллэр. А. Николаев
[Куһаҕан Хочугур:] Аны билигин оонньуурдарым барахсаттары аҕалан, оонньоохуйдаан, айаан-буйаан көрдөҕүм. И. Гоголев

биричиинэй быһах — кыра, дьоҕус иэччэҕинэн токурутуллар быһах. ☉ Перочинный нож
Булумньута сиэбигэр биричиинэй быһаҕы уонна маһынан чочуллан оҥоһуллубут хаамыскалары кытта сылдьар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Миигиттэн биричиинэй быһахпын, билээгэбин ыллылар. Далан
Ыккаан уол баар-суох киэн туттар баайын — муос уктаах биричиинэй быһаҕын киниэхэ ууммута уонна: «Өндүрэй Ньукулаайабыс, аара айаҥҥа наада буолуо, мэ», — диэбитэ. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Туохха эмэ иҥнэ-иҥнэ тахсар курдук «кылк-кылк» тыаһаа (кыараҕас куолайдаан иһиттэн эбэтэр куолай устун түһэр убаҕас курдук). ☉ Издавать булькающие звуки, глотая какую-л. жидкость, булькать
Сүүнэ күөл, тыал мөлтөөн, уутун дуй көмүс долгуна кытыытааҕы кылыс отторго, хомус, кулуһун төрдүлэригэр кэлэн, кыллыргыы анньыллар (тута сылдьар билээгэтин дьалкытан көрөр). Күннүк Уурастыырап
[Чокуурап:] Бай, туох эрэ кыллыргыыр, харааччы утаттым. И. Гоголев

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ убаҕаһы кыараҕас моойдоох иһиттэн кутан «кылк-кылк» диэн курдук тыаһы таһаар. ☉ Издавать булькающий звук (выливая какую-л. жидкость из сосуда с узким горлом)
Үрдүк Бүөтүр биһиги киһибитигэр буор чааскыны тобус-толору арыгыны кылапачыппытынан, кутан кыллыгыратан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Кэтириис саҥата суох туран, буокка аҕалан, обургу соҕус үрүүмкэҕэ кутан кыллыгыратта. П. Аввакумов
Топорков чымадаантан бытыылкалаах испиири хостоон таһааран, билээгэҕэ кутан кыллыгыратта. «ХС»

1. таммах диэн курдук. [Чокуурап:] Билээгэм тэһэ ытыллыбыт, биир да хааппыла уу хаалбатах. И. Гоголев
   Угун оҥхоҕоругар икки-үс хааппыла испиири таммалатыллар, дьааһыгы ичигэс сиргэ ууруллар, оччоҕуна помудуор олус түргэнник кытарар. ФНС ОАҮүС
   Хас да хааппыла лимон суогун моркуоп сүмэһинигэр таммалатыллар уонна эбири эмтииргэ туттуллар. ПАЕ МСТ
2. эмп., кэпс. Таммаҕынан ааҕан иһиллэр биитэр харахха, кулгаахха кутуллар убаҕас эмп. ☉ Жидкое лекарственное средство для внутреннего или наружного применения, дозируемое каплями
   Нөнүөһэ оҕонньору көрөр, бороһуок, хааппыла иһэрдэр. С. Ефремов
   Быраас кэлэн көрөн-истэн баран, эмп иһэрдэн, харахпар хааппыла кутан барда. Кэпсээннэр
   Кулгаахха хааппыланы кутуох иннинэ, эмтээх иһити сылаас ууга уган ититэ түһүллэр. Дьиэ к.
   ♦ Муораҕа хааппыла кэпс. — дуона суох, төрүт аҕыйах (ахсааннаах). ☉ соотв. капля в море
   Аҕыйах тыһыынча биһиги холбутугар муораҕа хааппыла диэн турдахтарына туох диэҥий? Н. Лугинов
   Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Мин үлэһит бааһынай былааһын иһин хааппыла хааным хаалыар диэри охсуһуом. Далан
   Аҕа дойдубутун ньиэмэс халабырдьыттарыттан көмүскүүр туһугар хааппыла хааммыт хаалыар диэри охсуһуохпут. И. Петров
   ◊ Хааппыла да саҕа — кып-кыра даҕаны (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни капельки (употр. в отриц. предл.)
   Оҕоҕунаан сэрии силлиэтин туманыгар сүтэрсибиккитигэр эн хааппыла да саҕа буруйуҥ суох. П. Аввакумов
   Александр аҕатыттан туох атыннааҕый, хааппыла да саҕа атына суох. П. Филиппов
   Бористыын кыыһырсыбыккытыгар оскуола уонна мин хааппыла да саҕа буруйбут суох. Т. Находкина

туохт.
1. Тугу эмэ киэҥник тэнит, кэҥэт, киэҥ сири хабар гын. ☉ Расширить границы, сделать более обширным распространение чего-л.
Илиигинэн ыспакка — Илистэ ырбакка, Сиэмэни сиэйэлкэ быраҕар, Сирбитин дэхсилии тарҕатар. Күннүк Уурастыырап
Муннугу, хатырык сыыһын, өтөҕөнү, сүгэ олугун …… уматан истилэр уонна күлүн тарҕата ыстардылар. М. Доҕордуурап
Чуумпуран турбут хойуу салгын, кыра саҥаны-иҥэни барытын бэйэтигэр иҥэрэн, оргууй күөгэтэ тарҕатта. А. Фёдоров
Онуоха уоҕурдууну тиэйэ сылдьан тарҕата ыспакка, уу сүүрэр ханаалыгар куттулар. П. Егоров
2. Элбэх кимиэхэ-туохха эмэ тиийэр гына үллэр, түҥэт. ☉ Раздавать что-л. кому-л., распределять между кем-чем-л., разносить; расставлять что-л. на чём-л.
Сарсыарда Боскуо остуолга чааскы тарҕата туран ыйытта. А. Софронов
Билээгэлэргэ сылаас чэйи аҕалан саллааттарга тарҕаталлар. Н. Якутскай
Баайбын-дуолбун барытын Бар дьоҥҥо тарҕатыам. С. Васильев
Куруһуок чилиэннэрэ «Тыҥ кырыыта» диэн ааттаах литературнай сурунаалы таһааран, тыа оскуолатыгар кытта тарҕаталлара. «ХС»
3. Элбэх дьон билэрин курдук гын, элбэх дьону хабар курдук тэнит. ☉ Сделать что-л. доступным, известным для многих, распространять
Холкуос мындыр ыччаттарын Холбоон илдьэ сырыттыҥ, Урал дьоһун саталларын, Уопуттарын тарҕаттыҥ. П. Тобуруокап
[Маайыс:] Ол ким сымыйа хобу тарҕатарый? С. Ефремов
Илин Сибииргэ көҥүл иһин охсуһуу кутаатын умата, үөрэҕи-билиини тарҕата баран иһэрэ. П. Филиппов
4. Дьону түмсүүлэриттэн босхолоон ыыталаа, үрүө-тараа ыыт. ☉ Распустить людей, освободив от обязанностей, занятий
Оҕолору тарҕатан баран, куукунаҕа илиитин сотто турар учууталга Бэдэһиэйэп нөрүс гынна. Бэс Дьарааһын
Лиэп Буудап Тиэхээни эттиэҕин Дьон бэрдэ баар буолан туттулар. Ол иһин мунньаҕы тарҕатан Үҥсүүнэн тылланан бардылар. Эрилик Эристиин
Мотуруостар бөлүөхсэн турар дьону киэр силэйэллэрэ, тарҕаталлара. И. Никифоров
5. Туох эмэ буолбуккун (хол., санааҥ түспүтүн) тугунан эмэ аралдьытан аһар, таһаар. ☉ Отвлекаться от чего-л. (напр., от неприятных мыслей, забот), снимать (напр., усталость, боль)
Ити курдук абарбыт санаатын тарҕатан, Сэмэнчик тыа устун баран истэ. Н. Неустроев
Үүттээх чэй барахсан уоскутар, Сынньатар, Сылааны тарҕатар. П. Тобуруокап
Ол онно ыарыытын тарҕата таарыйа, дьаарбайан баран бэҕэһээ киэһэ кэлбитэ. М. Доҕордуурап
Эн кинини таптаабаккын, эдэр уоххун, күннээҕи таҕылгын тарҕатаҕын. Н. Босиков
♦ Хааҥҥын тарҕат — этиҥ-сииниҥ улугурбутун тугу эмэ гынан аһар (хол., хамсанан). ☉ Снимать напряжение, разгонять кровь (напр., двигаясь)
Хайа, эдэр киһи дьахтарга наадыйарыҥ манан буолуо дуо, хааҥҥын тарҕатыаҥ, уоххун харатыаҥ. П. Ойуунускай
Туос сандалы остуолга Тула олорон чуоҕустулар, …… Хатан арыгынан Хааннарын тарҕаттылар. С. Зверев
Ханна илдьэн иһэҕин? Хата, аҕал эрэ миэхэ, Хааммын тарҕата таарыйа, Хаамар-сиэлэр ардынан Халыһытан тиэрдиэхпин! П. Ойуунускай