дьүһ. туохт. Түргэнник, чэпчэкитик, сылыбыраччы сүүр (уһун атахтаах, көнө үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр киһи туһунан). ☉ Легко, стремительно бежать, двигаться (о длинноногом высоком стройном сухощавом человеке)
Үрүҥ кубаҕай киһи сүүрэн дьирэгэлдьийэн тиийэн отууттан дьоппуонускай бинчиэстэри ылан кэллэ. М. Доҕордуурап

отут диэнтэн барыл. ахс. аат. Отучча ынаҕы аҕаллыбыт
□ Онон, арааһа, отучча куртуйаҕы сиэбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Отучча москуобускай ботуруоннаах бинчиэстэр хайдах буолуо этэй? Амма Аччыгыйа
Сир үөнүн тобоҕун, Сиэбитин ордугун, Отучча түүтэҕи быһарбыт, Отунан баайаммыт быалыырбыт. Күннүк Уурастыырап
Сааһынан эдэр. Отуччатын да ситэ илик. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Кырдьан, ыалдьан тайаҕынан хаамп. ☉ Передвигаться с помощью трости, посоха (по старости, из-за болезни)
Сарсыарда олорор, күнүс сүүрэр, киэһэ тайахтанар баар үһү (тааб.: киһи улаатара). Дьөгүөрдээн мас тайахтанан, салҕаластаан сонуогар киирдэ. Амма Аччыгыйа
Ааһар сыллар тыалларыттан Маҥхайыаҕа баттаҕым, Кырдьыы кэмэ кыһарыйан Тайахтанан хаамыаҕым. М. Ефимов
△ Онно-манна бар, кэл (кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Отправляться куда-л. (о старом человеке)
Күн киириитэ, бары эрэлэ бүтэн, оҕонньор дьиэтигэр тайахтанна. Болот Боотур
Оҕонньор холкуос бырабылыанньатыттан от абаансалата тайахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туоххунан эмэ туохха эмэ тирэн (хол., киһи илиитинэн, сөмүйэтинэн тирэнэрин этэргэ). ☉ Опираться на что-л. чем-л. (напр., рукой, пальцами)
Көлөтүн хаамтарбахтаан иһэн бинтиэпкэ тыаһа тас гына түһэр. Өс киирбэх атыыр көҕөн төбөтүнэн тайахтанар. Далан
[Тордоххо] икки киһи ааҥҥа бүктах түһэн, илиилэринэн тайахтанан, үс атах буолан туруйалаан киирэн кэллилэр. И. Данилов
Байанай тураары үнүөхтээн көрдө да, икки биилин кыаммакка кэдэрги тайахтанан олордо. П. Филиппов
△ Батаскын, батыйаҕын сиргэ тирээн тут (туттарга бэлэм буолуу, суоһурҕаныы бэлиэтэ). ☉ Держать копьё, пальму, уперев концом в землю (поза агрессивности, готовности к бою)
Хааннаах хара батаһын таҥнары тайахтанан туран, таҥнары суодуйан иҥиэттэ-иҥиэттэ саҥа саҥара, тыл этэ турар үһү. Ньургун Боотур. Хабарҕа кэрдииһин курдук тимир кирилиэс устун Ньургун Боотур батыйатын тайахтаммытынан, үҥүүтүн умсары туппутунан таҥнары лабырҕаан түһэр. П. Ойуунускай
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. И. Гоголев
Торуой уола бинчиэстэри тайахтанна. Н. Павлов
△ Туттар сэпкэ өйөнөн тур, тура түс (хол., күрдьэххэ, кыраабылга). ☉ Стоять, опираясь на какое-л. орудие труда (напр., на лопату, грабли)
Куһаҕан Ходьугур күрдьэҕинэн тайахтанан баран, сэргэни өрө көрөн турбут. Саха фольк. Марба хотоҥҥо сылдьан хам-түм күрдьэҕин тайахтанан туран: «Аа, Чыычааҕым муҥнаах …… хайдах эрэ сылдьаахтыыгын», — дии саныыра, сүрэҕэ ытырбахтыыра. Күндэ
Бааска уол тулуйбат, сотору-сотору, кыраабылынан тайахтана охсон ылаат, эргэ ырбаахытын кирдээх сиэҕинэн көлөһүнүн туора-маары соттумахтыыр. Д. Токоосоп
Дьиэ харбыыр суоккатыгар тайахтанан, Женя кыыһыран сүллэстэн турара. А. Гайдар (тылб.)

аат. Буулдьанан ытар уһун уостаах сэп. ☉ Ружьё. Икки уостаах саа. Буулдьа саа
□ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума (алгыс.)
Сэмэнчик …… күөл кытыытыгар кустар түспүттэрин көрөн, саатын ылан ытаары үөмэн киирдэ. Н. Неустроев
Ойуур иһигэр саалар тыаһыыллар. Т. Сметанин
♦ Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма кэпс. — ким эмэ көрдөһүүтүн, баҕатын ылыныма, олох чугаһатыма. ☉ Не подпускать кого-л. к чему-л., держать кого-л. на расстоянии, не подпускать кого-л. на выстрел
Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ, сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым». Саанан ыппыт курдук кэпс. — олус көнө, быһа (суол). ☉ Прямой, кратчайший (о пути, дороге)
Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. А. Фёдоров. Саата тут — өстөөҕү кытта сэптэнэн-сэбиргэллэнэн охсус, сэриилэс. ☉ Сражаться с врагом с оружием в руках
Алайскай лааҕырга биир ыйдаах Аптамаат үөрэҕин бүтэрбит Бу эдэр сэбиэскэй саллааттар Саа тутан, фроҥҥа бардылар. Күннүк Уурастыырап. Саа уоһугар тур — ытыллар буруйга түбэс, ытылларга дьүүллэн. ☉ Быть приговорённым к расстрелу
[Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах! С. Ефремов
◊ Биинтэ саа көр биинтэ II
Ол дьыл сайыныгар дуу, күһүнүгэр дуу, Хаамардар ампаардара умайан хаалбыта. Бадаҕа, ол ампаар иһигэр Ыстапаан кубаны өлөрбүт биинтэ саатын ыйаан турбута үһү. Г. Угаров
Бинтиэпкэ саа көр бинтиэпкэ. Бинтиэпкэ саанан сайынын бултааччыбын. А. Софронов
Бэрдээн саа көр бэрдээҥки. Сэбиэттэн былааһы былдьаһа, Бэрдээн саа чээрэтин сүкпэтэх. Күннүк Уурастыырап
Доруоп саа көр доруоп I. Сэриилэһэр сэптэрэ эргэ булт бэрдээҥкитэ, доруоп саалар этилэр. Н. Якутскай
Муннукка аҕыйах соҕус доруоп саалар өйөнөн тураллар. Эрилик Эристиин
Кураахтаах саа көр кураах. Дагдаҕар Баатыр кураахтаах саатын кулгаах тааһыгар диэри иэмэх курдук төгүрүччү тардан баран ыһыктан кэбиспитэ. Далан. Кус саата кэпс. — доруобунньугунан иитиллэр булт саата. ☉ Гладкоствольное охотничье ружьё, дробовик
[Үрүҥнэр] сэптэрэ буоллаҕына үксэ кус саата. Бэрт аҕыйах бэрдээн, бинчиэстэр баар. Ф. Захаров
Ох саа көр ох. Былыр манна ох саанан Ытыаласпыттар өбүгэлэр, Муос оноҕос турар сааллан Кырдьаҕас тиит түөһүгэр. И. Гоголев. Саа маһа — саа тимирэ олорор маһа, саа мас өттө. ☉ Деревянная часть ружья, ложа. Ньургун саатын маһа алдьаммыт. Саа сэ- бэ — ботуруон (саа) иитиитэ буолар маллар: доруобунньук, буорах, бөстүөн. ☉ Ружейный заряд: дробь, порох, пистон
Саа сэбин, атын туох эмэ наадалааҕы кистээн, наһааттан наһаа сыанаҕа биэрэллэр. Болот Боотур. Саа тэбиитэ — саа ылар, буулдьата тиийэр сирэ. ☉ Расстояние ружейного выстрела
Бэҕэһээ кэлбит оҕолор дурдалара миигиттэн биэс-алта саа тэбиитэ күөл арҕаа кытыытыгар бааллара. «ХС». Саха саата — ох саа диэн курдук (көр ох). Нууччалар тойонноро саамай үчүгэй дьиэтин чуолҕанынан көрөн турбут. Бу киһи ыппыт саха саатынан, бу тойону икки хараҕын икки ардыгар таппыт — нуучча өлөн хаалбыт. Саха фольк. Тэргэн саа эргэр. — улахан сэрии сэбэ, бууска. ☉ Артиллерийское орудие, пушка. Тэргэн да саа тэбиитэ Тэҥнэһиэ суох быһыылаах, Чуор да саа буулдьата Чугаһыа суох быһыылаах, Үлүскэннээх айан диэн Манна буолар эбит. Саха фольк. Үрэр саа эргэр. — буораҕынан эстэр саа, доруоп саа. ☉ Ружьё
Чаачар саа — 1) ох саа диэн курдук (көр ох). Бу оттору Манчаары, күүстээх чаачар саа оҥостон баран, оноҕоһун төбөтүгэр уоттаах кыаны кыбыта-кыбыта ытыалыыр. МНН; 2) оҕо оонньуур чаачардаах мас саата. ☉ Детский игрушечный лук (обычно из тальника с верёвочной тетивой)
Уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур. Чокуур саа — чокуурунан эстэр саа. ☉ Старинное кремневое ружьё
Биир байтаһын биэни Туллай чокуур саанан бүөргэ ытан түһэрдэ, ол ыккардыгар Кууһума, …… уот оттон тигинэтэн кэбистэ. Н. Павлов. Чуор саа — үрэр саа диэн курдук
ср. др.-тюрк. йа, тув. чаа, алт. дьаа, каракалп. ок '-жай ‘лук для стрельбы стрелами’

I
аат.
1. Киһи куолаһынан таһаарар дорҕооно, хаһыыта эбэтэр этэр тыллара. ☉ Голос человека, а также его крик или речь. Дьон саҥата иһиллэр. Саҥатын ис хоһооно иһиллибэт
□ Хаҥас диэки ыраах оҕолор саҥалара, күлсэллэрэ иһиллэр. А. Софронов
△ Кыылсүөһү, көтөр-сүүрэр куолаһынан таһаарар дорҕооно, ону тэҥэ сорох үөн-көйүүр (кумаар, сахсырҕа) саҥарар курдук көтөр тыаһа. ☉ Голоса зверей, птиц и насекомых. Чыычаах саҥата. Сахсырҕа саҥата сааҕынас. Кумаар саҥата утуппата
□ Ойуур иһиттэн ынаҕын ыҥыранар саҥата иһиллэр. Н. Якутскай
Били киһи тохтоон, …… үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
2. кэпс. Хайа эмэ киһи эбэтэр бөлөх дьон саҥаларын ураты быһыыта, майгына. ☉ Своеобразное произношение, особенности речи, говор. Халымалар саҥалара туспатык иһиллэр
3. кэпс. Ким эмэ тугу эмэ гыммытын буруйдаан кэпсэтии, тыл-өс таһаарыы. ☉ Разговоры, толки, пересуды, молва. Үүнэн турар маһы мээнэ алдьатымаҥ, саҥа буола сылдьыа
♦ Иһиттэн саҥата тахсыбат көр ис IV
Мин Ааныкам өлөн, бэйэм да испиттэн саҥам тахсыбат буола сылдьар. Эрилик Эристиин
Начаалыстыба мөхтөҕүнэ, буруйдаах буоллаххына, …… мэктиэтигэр, искиттэн саҥаҥ тахсыбат буолар. И. Никифоров. Саҥа ал- лай — эмискэ туох эмэ саҥата таһаар, тугу эмэ быстах саҥар. ☉ Непроизвольно сказать, воскликнуть
«Пахай!» — диэн Ньукуу улаханнык саҥа аллайда. «ХС»
«Һэ, доҕоор! Эһиги билсэр эбиккит дуу?» — Гаврил Иванович саҥа аллайда. С. Никифоров. Саҥа бөҕө кэпс. — ким эмэ туох эмэ туһугар кими эмэ улаханнык мөҕөр, сэмэлиир. ☉ Возмущение, негодование вслух кого-л. по какому-л. поводу
Бүтүн нэдиэлэ хонуга сырыыптанна диэн управляющайыҥ саҥа бөҕө үһү. «Кыым». Саҥата суох бар кэпс. — мөккүөргэ хотторон, утарсыбат киһиҥ буойбутуттан эбэтэр туохтан эмэ соһуйан, саҥара олорон саҥата суох буол, ханнан хаал. ☉ соотв. лишиться дара речи
Киһи эрэ буоллар уолуйан саҥата суох барда. Н. Неустроев. Саҥата суох ыыт кэпс. — киһини, тугу да булан салгыы саҥарбат, мөккүспэт курдук баһыйа эт. ☉ Не дать возможности ответить
Саха омук саамай бэттэрин саҥата суох ыытар сайаҕас-сайдам санаалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тылыттан (саҥатыттан) матта көр мат. Үөрэ-көтө олорбут дьон курус гына түстүлэр. Бары саҥаларыттан маттылар. АДП КБ
◊ Ойоҕос саҥа көр ойоҕос
Ойоҕос саҥаҕа туора киһи саҥатын интонацията сүтэр. ЧМА СТСАКҮө. Саҥа аллайыы тыл үөр. — араас иэйиини уонна ис туругу биллэрэргэ туттуллар уларыйбат тыллары (хол., оо, тыый, ычча) үөрэтэр саҥа чааһа. ☉ Неизменяемое слово, служащее для выражения чувств и волевых побуждений, междометие
[Этиилэртэн] саҥа аллайыыны булан, туох суолталааҕын толкуйдааҥ. ННН СТ-7. Саҥа чаастара тыл үөр. — тыллар суолталарынан, грамматическай бэлиэлэринэн уонна этиигэ туттуллууларынан араарыллар бөлөхтөрө. ☉ Разряды слов, различаемые по лексическим значениям, морфологическим признакам и синтаксической функции, части речи
Көмө саҥа чаастарын хатылааҥ. ННН СТ-7. Сирэй саҥа тыл үөр. — этиигэ туора киһи саҥата уларытыыта суох хайдах этиллибитинэн бэриллибитэ. ☉ Чужая речь, переданная без изменений от лица говорящего
«Чэ, кэпсээ, эмээхсин, утуйааччы утуйдун, истээччи иһиттин», — диэтэ Сөдүөччүйэ. Амма Аччыгыйа
Сирэй саҥаны куоласкытын уларытан, арааран этиҥ. ПНЕ СТ-5. Сирэй саҥаны уонна ааптар тылын миэстэлэрин атастаһыннарын, онуоха сөптөөх сурук бэлиэтин туруоруҥ. СНЭ СТДМ
ср. др.-тюрк. йаҥҕу ‘шум, шорох, эхо’
II
1. даҕ.
1. Эргэрэ, курсуйа, туттулла илик, чээл бэйэтинэн сылдьар; соторутааҕыта баар буолбут, оҥоһуллубут. ☉ Не утративший своей новизны, свежести, только что изготовленный, появившийся. Саҥа таҥас. Саҥа дьиэ
□ Икки сабыс-саҥа бинчиэстэр саа оһох аттыгар олорор киһи кэннинэн сиргэ сыталлар. Н. Якутскай
Сөрүүн түүн салгыныгар Саҥа бурдук сыта саба биэрэн ааһар. С. Васильев
2. Урут суох, биллэ илик, бу кэлин көстүбүт эбэтэр кэлбит, сонун. ☉ Ранее неизвестный, впервые изобретённый, найденный или возникший, появившийся. Үлэ саҥа ньымалара
□ Ити күнтэн ыла Никита баччааҥҥа диэри уу чуумпутук устан испит олоҕор саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов
Ынах ыамын элбэтэргэ саҥа суолу-ииһи көрдөөбүттэрэ. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Эн, кырдьык, саҥа киһигин, биһиги холкуоспут олоҕун ымпыгын-чымпыгын билэ илигиҥ буолуо. С. Ефремов
Норуот хонтуруоллааччылара саҥа күүһүнэн, саҥа тэтиминэн актыыбынайдык үлэлииллэригэр бары усулуобуйаны тэрийиэххэ. «Кыым»
3. Эргиллэр кэмигэр хат көстүбүт (күнү, ыйы этэргэ). ☉ Вновь появившийся, вновь начинающий период своего обращения (о солнце, луне). Саҥа ый тахсыбыт
□ Сарсын үөрэ көрдүн Сандал саҥа күммүт. Күннүк Уурастыырап
4. Кэлин хаттаан, уларытыллан оҥоһуллубут. ☉ Выполненный заново, новый. Үлэ саҥа суруллуута. Кинигэ саҥа тахсыыта
2. сыһ. суолт.
1. Уруккуттан буолбатах, субу саҕалаан, билигин эрэ; аан бастаан. ☉ Только начиная что-л., приступая к чему-л.; только, только что, впервые, в первый раз. Күн саҥа тахсан эрэр. Саҥа кэлбит дьон туспа олордулар
□ Дьэ бу буолан мин Бүлүүнү быйыл саҥа көрдүм. Суорун Омоллоон
Оҕотун саҥа киллэрбит чөркөөкү, от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт, …… өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
2. саҥалыы 2 диэн курдук. Дьиэбит муостатын ыһан, саҥа оҥорууһубут
□ Буор түҥэтиги быйыл саҥа ыытыаҕыҥ. М. Доҕордуурап
3. аат суолт.
1. Туох эмэ урут биллибэтэх, бу кэлин, билигин көстүбүт, үөдүйбүт. ☉ То, что появилось впервые, возникло только что, что-л. новое. Саҥаны ылыныы. Саҥаны арыйыы
□ Норуот тугу эрэ саҥаны, кини олоҕор туһалааҕы көһүтэр. Н. Якутскай
Онно да эрэсиэптэри саҥардан суруйтаран, дийиэтэни тутус диэнтэн ураты саҥаны тугу да эппэтэхтэрэ. Софр. Данилов
2. Ый, сыл, үйэ диэн курдук кэми бэлиэтиир тыллары кытта тардыы пуорматыгар ситимнэһэн, этиллэр кэм саҕаланыытын, бастакы өттүн көрдөрөр. ☉ Сочетаясь со словами ый ‘месяц’, сыл ‘год’, үйэ ‘век’, обозначающими разные промежутки времени, указывает на начало, начальный период называемого времени. Ый саҥата. Сыл саҥата
□ [Чаҕылҕан] «Чаҕылҕан уоттара» диэн маҥнайгы кинигэтэ уон аҕыс саастааҕар 1933 сыл саҥатыгар бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Алтынньы саҥата этэ. Күн сардаҥата хаартан тэйэн чаҕылыйа оонньуура. И. Федосеев
♦ Саҥа страницаны арый (суруй) калька. — туохха эмэ улахан уларыйыыны, саҥалыы саҕалааһыны киллэр (саҥаны оҥор). ☉ Открывать новую страницу чего-л., вписывать новую страницу во что-л. Саҥа сири булан Аҕа дойду наукатын байытар, Арктика историятыгар саҥа страницаны арыйар баҕа кинилэр сүрэхтэрин үүйэ тутара. «ХС». Саҥа (саҥалыы) хараҕынан көр (одуулас) калька. — тугу эмэ урукку үөрүйэххиттэн уларыйан атыннык өйдөө. ☉ Смотреть на что-л. по-новому (букв. смотреть новыми глазами)
Барытыгар Николай Соня аттыттан арахсыбат, букатын саҥа хараҕынан кинини одуулаһа сылдьар. Л. Толстой (тылб.)
◊ Саҥаны айыы — хайа эмэ салааҕа үлэ бастаан иһэр саҥа ньымаларын булан киллэрии. ☉ Открытие и внедрение новых, прогрессивных методов работы в какой-л. области деятельности, новаторство. Күннүк Уурастыырап литератураҕа үтүө үгэс уонна саҥаны айыы бэйэ-бэйэлэригэр утарсыбаттарын …… тоһоҕолоон бэлиэтиир. «ХС»
Саҥа дьыл көр дьыл. Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх кыһыҥҥы сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
др.-тюрк. йаҥы, тюрк. яҥа, сене, чаҥа, янгы, жаҥа, монг. цаҥги, бур. шэнэ