сущ
биристээҥки (тарбах үтүлүк)

даҕ. Оҕуруктаах, уорааннаах, иҥсэлээх. ☉ Вороватый, жадный, алчный
Тимир биристээҥки үтүлүгүн куруҥ тиит быһаҕаһын саҕа куорай дархан илиитигэр сэксэччи анньынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III
Умсары уураахха түбэһэммин Уһун хонуктаах Уһуктаах олбуордаах Улуу куорай остуруокка угуллубутум. Е. Иванова
Суобаһы уонна чиэһи Кудулу куорай куртахха куллурҕаччы куттахха Иҥэрэн, дьэллэйэн иһэр. К. Туйаарыскай
◊ Куорай далаан ытыс (илии) — харбааһыннаах, иҥсэлээх ытыс. ☉ Загребистая ладонь (рука). Куорай далаан ытыстаах куду харбаабатын
ср. монг. хаҕур ‘обмануть, провести; соблазнить’

сыһ. С а н н ыг а р б үрүнэ, саба быраҕа. ☉ Накинув на плечи (напр., шаль, пальто)
[Иэйэхсит ийэбит] сэттэ үүс тириитинэн оҥорбут Дайдаралаах дьүһүннээх Саҕынньах таҥа һын Нэлбэгэйдии иилинэн …… Биичээн тириитэ Биристээҥки үтүлүгүн Бэгэччэгэр дылы Тиирэ анньынан киирбитэ. Тоҥ Суорун
Аарыма чаллах тииттэн дойду иччитэ Аан Алахчын бэдэр саҕынньаҕын нэлбэгэйдии кэтэн, хотун дьахтар буолан тахсан эҕэрдэлии көрүстэ. Далан
ср. кирг. желбегей, туркм. елбегей ‘нараспашку, внакидку’

1. аат. Ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаҕар уҥуохтаах муоһа суох кыра кыыл. ☉ Кабарга
   Эһэ, бүүчээн, куобах этин буор хайа саҕаны муспуттар. Амма Аччыгыйа
   Биир логлоруттубут сымара таастардаах намыһах хадаары туораан истэҕинэ, сүрдээх чугаһынан атыыр бүүчээн иннин быһа сүүрэн нөҥүө очуостарга таҕыста. Болот Боотур
   Суругунан поэзияҕа таба, чубуку, бүүчээн уобараска үгүстүк киирэллэр. КНЗ СПДьНь
2. даҕ. суолт. Бүүчээн тириититтэн тигиллибит. ☉ Сшитый из кабарговой шкуры, кабарговый (кабарожий)
   Тогойкин эргиллэн көрбүтэ, бүүчээн холуоһаларын боспоччу кэппит кырдьаҕас киһи кини кэннигэр турар эбит. Амма Аччыгыйа
   Бүүчээн тириитэ Биристээҥки үтүлүгүн Бэгэччэгэр диэри Тиирэ анньынан киирбитэ. Саха нар. ыр. II
   ср. монг. мечин ‘обезьяна’
   ◊ Бүүчээн ыыта — атыыр бүүчээн иһин түгэҕэр анал хааҕа сылдьар куһаҕан сыттаах убаҕас. ☉ Кабарговая (кабарожья) струя
   Бүүчээн ыыта, эһэ үөһэ, киргил тумса, мас үөнэ — бүппэт үгүс «эмп суорда», Киһи ону ааҕан сиппэт. Күннүк Уурастыырап
   Куораттан сырыыта табыллан тахсыаҕыттан ыла Тойон Киһи дьүһүннүүн уларыйда. «Оҕонньорбут бүүчээн ыытын булан тахсыбыт дуу?..» — диэн суруксут чаччыынаҕа сипсийдэ. И. Гоголев

туохт.
1. Тугу эмэ ууга, убаҕаска уган хамсатан эбэтэр ону иһигэр кутан, кирин эбэтэр туох эмэ тобоҕун суурайан ыыт, ыраастаа. ☉ Полоскать, выполаскивать что-л. Чаанньыгы сайҕаа. Таҥаһы сайҕаа
□ Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Сууллубут таҥаһы баалынайга көтөҕөн, үрэххэ сайгыы киирдилэр. Н. Габышев
Аналлаах таҥаһы устуохха, дьэ ол эрэ кэнниттэн биристээҥкини дезинфекциялыыр суурадаһыҥҥа сайҕыахха наада. ССЫа
2. Уугунан сууй, уһааран аас (өрүһү, сүүрүгү этэргэ). ☉ Уносить, смывать что-л. (течением, волной)
Туох баар куһаҕаммыт күөлбүтүгэр таҥнары устан киирэр. Ону туох да сайҕаабат. М. Доҕордуурап
Миэхэ биир тэҥ күндү барыта Сааскы уу сайҕаабыт күөлүнүүн, Булт кэмин кэнниттэн кыһыта Хойутаан кэлбит кус үөрүнүүн. М. Хара
Муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр, биитэр бытархай таастаах кумах пляжтары сайгыыллар. САИ ССРС ФГ
3. көсп. Тугунан эмэ көччүтэн, саҥаны санатан чэбдигирт, ырааһырт (хол., киһи санаатын). ☉ Очищать, освежать, оздоровлять чем-л. возвышенным, благородным (напр., умонастроение, сознание)
Киэҥ өрүс далааннаах сүүрүгэ араас бөҕү-сыыһы уһаарарын курдук, олох көмөлүйэр күүстээх сүүрүгэ урукку быдьар-быртах быһыылары эмиэ уһааран сайҕаабытынан барбыт. А. Бэрияк
Ырыа хомойбут, саппаҕырбыт кэмҥэ санааны сайгыыр, дууһаны чэпчэтэр сүдү күүстээх. «Кыым». Сайаҕас, дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата
Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. «Чолбон»
4. көсп. Тугунан эмэ аймаан, суурайан суох гын, сүтэр, бараа. ☉ Расстраивать, разрушать (напр., чью-л. жизнь, благополучие), губить (напр., ум, энергию), рассеивать (напр., печаль), растрачивать (напр., деньги)
[Кырасыабай кыыһы] Саалаах саха Саргытын салайбыт, Салаҥ үбү сайҕаабыт Саарба кыыл оҕотугар Сабаҕалаан саҥарыахпын …… Санаатыгар тутууһу. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары:] Саргылаах олоххун, Санаарҕаама, сайҕыам суоҕа, Кэскиллээх кэмэлдьигин, Кэрэнимэ, кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов
Уолчааныам! Мин махтанабын Санаам ыарын сайҕаабыккар, Манньытаҥҥын, кыыһырдаҥҥын Аҕа дьолун амсаппыккар. С. Данилов
Сорохтор ити аһы [арыгыны] олус батыһаллар, өйдөрүн-санааларын барытын онон сайгыыллар. Н. Якутскай
5. көсп. Мээнэ сүүрдэн, элбэх көлөнү ырыар, күүһүн өһүл. ☉ Безрассудной ездой и плохим уходом измотать много лошадей (или др. упряжных животных)
[Кууһума] миинэр, көлүнэр ата уон хоммокко ыран охтоору сылдьар буолар, ат бөҕөнү сайҕаабыт, ырыарбыт. Н. Түгүнүүрэп
ср. др.-тюрк. сайха ‘разливать, наливать’, кирг. чайка ‘качать, колебать; полоскать’, тув. чайҕа ‘полощи во рту’, тат. чайкау ‘полоскать’