с. бириэмийэлээһин.

аат. Абаансаны биэрии практиката, тэрээһинэ, усулуобуйата. ☉ Практика, организация авансирования
Абаансалааһыҥҥа үчүгэй хаачыстыбалаах сылгы этин түҥэттилэр. АГГ АҮЭЭЭ
Урут эбии төлөбүрү, абаансалааһыны, бириэмийэлээһини олохтооһуҥҥа улахан итэҕэстэр бааллара, үлэ күнүн учуота мөлтөх турукка турара. «Ленин с.». Үлэ төлөбүрүн систиэмэтин тупсаран туран, үгүс холкуостар абаансалааһыны туттууну саҕалаатылар. ТХЭ

аат.
1. Туох эмэ (хол., үлэ, туох эмэ өҥө, табаар) иһин тугу эмэ харда биэрии (үксүгэр харчынан). ☉ Плата, оплата, вознаграждение (обычно денежное) за что-л. (напр., за работу, услугу, товар)
Мин эһэм бэрт былыр, дьаһаах төлөбүрүн саҕана, Бүлүүттэн саарбалыы кэлэн баран, манна быстаран хаалбыт. Н. Якутскай
Төлөбүр эрэ туһугар дьалаҕайдык тылбаастааһын туһаны аҕалбат. В. Чиряев
«Сир иһин төлөбүр туһунан» Сокуон бигэргэтилиннэ. «Кыым»
2. Туох эмэ туһугар бэриллэр, оҥоһуллар харда, толук. ☉ Расплата, плата за что-л. Халыҥ айыы төлөбүрүгэр Халыҥ хаар дьыл буолара. И. Гоголев
Тохтон сүүрбүт хаан төлөбүрүн Өстөөхтөртөн иэстэһиэм. И. Эртюков
Кыайыы төлөбүрэ суох кэлбэт. «ХС»
◊ Үлэ төлөбүрэ — үлэ иһин харчы биэрии, хамнас. ☉ Оплата труда, зарплата
Бырааһынньык күн үлэлээбит үлэ төлөбүрэ икки төгүл үрдүүр. Амма Аччыгыйа
«Үтүмэн үтүргэни тохтотуҥ, Үлэбит төлөбүрүн үрдэтиҥ» диэн Үҥэсүктэ тиийбиттэрин Өлүү уотунан көрсүбүттэрэ. Н. Степанов
Үлэ дьиссипилиинэтэ кытаанах уонна уопсастыбаннай бэрээдэк олохтоммут хаһаайыстыбатыгар …… үлэ төлөбүрэ улам улаатар. ЭБТ. Эбии төлөбүр — туох эмэ иһин бэриллибити таһынан төлөнөр харчы. ☉ Дополнительная плата, доплата за что-л. Мантан антах окко үлэлиэм, эбии төлөбүр наада. М. Доҕордуурап
Эбии төлөбүр хас биирдии киһи үлэҕэ кыттыытын кээписиэнинэн үллэһиллэр. ДВР ЭНьТ. Урут эбии төлөбүрү, абаансалааһыны, бириэмийэлээһини олохтооһуҥҥа улахан итэҕэстэр бааллара. «Ленин с.»
ср. др.-тюрк. төлэч ‘плата, возмещение’, алт. төлү ‘уплата, плата; долг’

n. prize, premium [<Russ. премия ]; бириэмийэлээ= v. to award, to give a prize

туохт.
1. Туох эмэ бэлиэни оҥор, туохха эмэ ханнык эмэ бэлиэни туруор. ☉ Отметить, пометить, сделать помету на чем-л.
Маһынан-отунан бэлиэтээн, таһаҕаһын манна хаалларан кэбиһэн баран, аҕыйахтык атыллаан, төттөрү ыстанан кэлэн эмиэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Хаһан умнар үһүбүт Хаарыаннаахай дьоммутун Хаалларарбыт кээлтигэр Хараастыбыт санааны Харыйаҕа бэлиэтээн — Хастыы охсон ааспыты?! П. Тобуруокап
Аҕам хас мас ахсын ааҕа Өр тохтуур, эргийэ хаамар Аналлаах айа сиһигэр... Эркээйи охсон бэлиэтээн Күһүөрү кэлэн кэрдиэхтээх Хатыҥын силиһин хаһар. Баал Хабырыыс
△ Итий, ириэр; кырыысаттан таммалаа, хаары быһыта сиэ (саас эрдэтээҕи бастакы ириэрии туһунан). ☉ Оттаять, капать с крыш (о первой капели ранней весной и первой оттепели)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда, дьиэ хоруобуйатын бүүрүгүттэн маҥнайгы таммах кылапачыйан түстэ. В. Яковлев
2. Суруй, сурукка киллэр, суруйан туох эмэ бэлиэни оҥор. ☉ Записать, фиксировать, зарегистрировать письменно
[Бадин (хаартаны көрөр, харандааһынан тугу эрэ бэлиэтиир):] Суолбутун бүөлээри гыналлар. С. Ефремов
Семен Иванович күн аайы ону-маны бэлиэтээн иһэр тэтэрээтигэр суруйда. Т. Сметанин
Аҕатын наадатын барытын суруйар, бэлиэтиир. Н. Якутскай
3. Кими, тугу эмэ чорбоччу тут, кимиэхэ-туохха эрэ болҕомтоҕун уур. ☉ Отмечать, замечать кого-л., обращать внимание на кого-что-л.
Үтүө киһи сүрүн бэлиэтэ — бииргэ үлэлиир доҕотторун үрдэтэ, кинилэри ордук бэлиэтии сылдьар. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Мин үлэбин үрдүкү турар да тэрилтэлэр, улаханнык бэлиэтээн, биэс мөһөөх харчынан бириэмийэлээтилэр. С. Ефремов. Күннүк Уурастыырап саамай сөпкө бэлиэтээбитин курдук, Ленини күҥҥэ тэҥнээһин саха литературатыгар норуот тылынан уус-уран айымньыларыттан силис тардар. «ХС»
4. Ханнык эмэ түбэлтэни, түгэни бырааһынньык быһыытынан ыл, бырааһынньыктаа. ☉ Отмечать, праздновать что-л. Кэм киһи киһини кытта холбоһон, эр-ойох буолан, саҥа дьиэ-уот тэриллэн эрэр диэн бэлиэтээн үөрүөхкөтүөх этэ. П. Ойуунускай
1937 сыллаахха П.А. Ойуунускай айар үлэтин сүүрбэ сылын бэлиэтээтибит. Амма Аччыгыйа
С.А. Зверев (Кыыл Уола) аҕыс уон сааһын туолбутун республика общественноһа үөрэн-көтөн бэлиэтээтэ. Л. Попов
◊ Бэлиэтии көр — тугу эмэ көрөн баран өйдөөн кэбис, өйгөр хатаа; кимиэхэ, туохха эмэ болҕомтоҕун уур. ☉ Заметить, запомнить, обратить внимание на что-л. Оҕонньор чахчы бэлиэтии көрдө: быраактаммыт, уойууга сылдьар кырдьаҕас ат оҕус, иккиһэ ханнык эрэ тиҥэһэ киирэр. Н. Заболоцкай
Кырдьаҕас булчуттар, кырса кыыл майгытын бэлиэтии көрөн, биир да томторооту хапкаана суох хаалларбаттар. Н. Якутскай
Бу, ис-иһигэр киирдэххэ, улахан остуоруйалаах көтөр. Бүлүү сиригэр саҥа өтөн киирэн олохсуйан эрэр. Кинини 1937 с. ыла бэлиэтии көрөр буолан барбыттар. Багдарыын Сүлбэ

I
аат.
1. Соҕуруу дойдуга үүнэр үүнээйи хатарыллыбыт, мэлиллибит сэбирдэхтэриттэн оҥоһуллар утах. ☉ Напиток, приготавливаемый из высушенных, измельчённых листьев культивируемого вечнозелёного растения, чай. Үүттээх чэй
□ [Максим] сойо охсон хаалбыт чэйин тоҕо ыһан баран, куруускатыгар итии чэйи кутунна. Л. Попов
Чэйбин өрөн, эт үөлүтэлээн, Икки оҕонньорбун күүттүм. И. Эртюков
Афанасий Сидоров чааскылаах чэйин ытыһын үрдүгэр ууран, үрэн бурулатар. М. Доҕордуурап
△ Соҕуруу дойдуга үүнэр өрүү күөх үүнээйи хатарыллыбыт, мэлиллибит уонна анаан бэлэмнэммит сэбирдэхтэрэ (дыргыйар сыттаах, киһиэхэ күүс-уох эбэр утаҕы оҥорорго туттуллаллар). ☉ Высушенные, измельчённые, специально обработанные листья культивируемого вечнозелёного растения, чай. Маҕаһыынтан килиэптэ уонна чэйдэ атыылас
2. Кыра, чэпчэки аһылык (хол., арыылаах лэппиэскэ уонна чэй). ☉ Лёгкий перекус, чаепитие с каким-л. кушаньем (напр., чай с намазанной маслом лепёшкой)
[Бырдаахап:] Эмээхсин, чэйгин тэрий. Н. Неустроев
Хотун туран чэй тардаары остуолга чааскылары уурталыыр. Амма Аччыгыйа
[Балбаара] чэйин тардан дьонун аһатта. Эрилик Эристиин
◊ Дорообо чэй эргэр. — былыргы, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чэй: олус кытаанах (сытыы быһаҕынан кыһан көөнньөрөллөрө), билииккэтин таһыгар икки киһи дорооболоһо тураллара уруһуй курдук кутан түһэриллибит. ☉ Плиточный чай, употреблявшийся в царское время: чрезвычайно сильного прессования (заварить его можно было, только настругав очень острым ножом), на поверхности плитки имелся выпуклый рисунок двух здоровающихся за руку людей
Дорообо чэй муос курдук сүрдээх чиҥ дьаптайыылаах. С. Маисов
Кирпииччэ чэй көр кирпииччэ. Бурдук куппут куулу Бугул курдук мунньар, Кирпииччэнэн чэйи Кирилиэстии уурар. Күннүк Уурастыырап
Кирпииччэ чэй кэһиилээх, Арсыын таҥас далбардаах Бассабыыктар кэллилэр. С. Зверев
Уончалаах Сэмэн бастакы учуутала …… үөрэтэр хамнаһын оҕо аайыттан иккилии кирпииччэ чэй кэриҥин манньа ылара. НС ХСБС. Кутуу чэй — кутуу
1.
1. диэн курдук (көр кутуу). [Дьүөгэ Дьөгүөр:] Муҥ саатар, миэхэ кутуу чэй баҕалаах. П. Ойуунускай
Күөх чэй көр күөх I. Лааппылаах киһи нивхтэр мэлдьитин сиэбэт нууччаларын аһынан — килиэбинэн, хааһынан, күөх чэйинэн, куһуоччук саахарынан күндүлүүрэ. «ХС»
Чиэппэр чэй көр чиэппэр. Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити Атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. С. Федотов. Чэй көмүһэ — чэйи билиитэтин суулуурга туттуллар кылабачыгас өҥнөөх лиис. ☉ Тонкий металлический лист, употребляемый для упаковки плитки чая, фольга
[Туос маллаах иһит] иилэрин, ойуу талахтарын чэй көмүһүнэн суулаан баран «иилэ тардыы», «охторуу» анньыынан тикпит. НБФ-МУу СОБ
II
чэ
1.
диэн курдук. — Чэй, кэбис! Туох үгүс аҕыйах саҥа баар буолуой? Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэҥ Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Чэй эрэ, Өстөөҕү утары Өргөс курдук суйулаа! С. Васильев

аат.
1. Туох эмэ түөрт тэҥ чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх равных частей целого, четверть
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбиспитим. И. Гоголев
Үөрэхтэн тэйбитэ үйэ чиэппэрэ буолуо ини. С. Федотов
Ынах чиэппэрэ улахан уолун аахха барыахтаах. В. Иванов
Мин урукку сылдьар сырыыларбын чиэппэрин да кыайбат буолтум, сааһырбытым, кырдьыбытым. Н. Абыйчанин
2. Оскуолаҕа үөрэх дьыла түөрт гына араарыллыбытыттан биир чааһа. ☉ Четвёртая часть учебного года, четверть
Михаил Иванович иккис чиэппэр түмүктэниэр диэри хааларга быһаарыммыта. Н. Лугинов
Бу чиэппэргэ иккини ыллаҕына — сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
Үһүс чиэппэр төһө да уһун, сылаалаах буоллар, бүтэрэ чугаһаан эрэр. Т. Находкина
3. эргэр. Биир харыска тэҥнээх уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками большого и среднего пальцев широко раздвинутой кисти, четверть
Оччоҕо саха хотуура диэн биэс чиэппэр уһун биилээх, токур төбөлөөх, моҕойдоох, кылгас уктаах сэп буолар үһү. Саха фольк. [Тубархаанап:] Төһө да чиэппэр хаар саба түспүтүн иһин, ол эн богдо уллуҥаҕыҥ суолун …… мин билиэм суоҕа үһү дуо, баранаак? Суорун Омоллоон
[Өкүлүүнэ:] Биир үс чиэппэр иэннээх солко куһаат, биир солко пуойас. Н. Түгүнүүрэп
◊ Чиэппэр арыгы эргэр. — биэдэрэ түөрт гыммыт биирэ (үс лиитирэ кэриҥэ) киирэр иһиттээх арыгы. ☉ Бутыль вина ёмкостью в одну четверть ведра (примерно три литра)
Чэ, убаай, иһиттиҥ дуо, кытаат. Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
Ээй, Сиидэркээ… Кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын. Н. Павлов
Көрдүҥ дуо, икки буулдьа биир үүккэ. Итэҕэйбэккин? Чэ, чиэппэр арыгыга сакалааттаһыах уонна баран көрүөх. Л. Габышев. Чиэппэр кумааҕы эргэр. — лиис кумааҕы түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть листа бумаги
Суруксут чиэппэр кумааҕыга суруллубут суругу ааҕар. А. Софронов
Хаамыра күлүүһүн тыаһа хачыгыраатын кытта, чиэппэр кумааҕы тутуурдаах надзиратель …… түрмэ начаалынньыгын кытта көтөн түстүлэр. И. Никифоров
Дорооболоһон баран, чиэппэр кумааҕыны биэрдэ. М. Доҕордуурап. Чиэппэр күүстээх эргэр. — былыргы кэпсээннэргэ этиллэринэн, сүүрбэ биэс бууту, билиҥҥинэн түөрт сүүс киилэттэн тахсаны көтөҕөр-сүгэр күүстээх киһи. ☉ По преданиям: человек, способный поднимать тяжесть в двадцать пять пудов — больше четырёхсот килограмм
Барыларын баһыйбыт, тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит Сыллай Луха Бэһиэлэйэп чиэппэр күүстээх киһи. Амма Аччыгыйа
— Ити үлүгэрдээх үөл тиит сэргэ сүүрбэ биэс буут баҕас баара эрэл. — Ол аата, Сэмэммит, былыргы мээрэйинэн, чиэппэр күүстээх буоларыгар тиийэр, ээ? Э. Соколов
Үөрэҕэ суох уонна дьадаҥы, аҥалатыҥы Кэлэҕэй Ньукуус чиэппэр күүстээх эбитэ диэн буолар. «ХС». Чиэппэр сир эргэр. — биир күрүө ходуһа сир түөрт гыммыт биирэ (ортотунан сэттэ уон биэс — сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, равный одной четвертой күрүө, который давал семьдесят пять — сто копен сена
Кыра Уйбаан, Эрдэлиир Миитэрэй курдук ааттаах охсооччулардаах буоланнар, сир үс чиэппэрин «дэбиэринэйдэр» охсон килэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
[Ньукуус:] Ээ, үс чиэппэр сирдээхпит үүммэккэ дьэ иэдэттэ. Эрилик Эристиин
Аҕыс уон икки ыал оһумуой, чиэппэр сиринэн эрэ туһаналлар. М. Доҕордуурап. Чиэппэр чэй эргэр. — былыргы билииккэ чэй түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть плиточного чая
Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Ф. Софронов

аат.
1.
сыл диэн курдук. Саҥата суох дьыл хонугун ааҕар баар үһү (тааб.: календарь). Сут дьылга тураах топпутугар дылы (өс ном.). Кураан дьыл тыа аһа, отон араас үүммэтэҕинэ, эһэ уойбакка хаалан, кыһын арҕахтан туран мэнээктиир үһү. Н. Заболоцкай
Эһиги сорох дьыл анды тоҕо ууга түспэтин билэҕит дуо? И. Сосин
2. Хаһаайыстыбаҕа сыл саамай ыарахан кыһыҥҥы кэмэ: сүөһүнү хотоҥҥо аһатыллар, дьон сайыҥҥы хаһаастарынан олороллор. ☉ Самое тяжелое для хозяйства холодное зимнее время года (когда скот кормится в хлеву, а люди питаются летними запасами)
Дьыл да эрдэ, бокуруоп да ыраах (өс ном.). Күһүн аайы биһиги ханнык эмэ баай хотонун буларбыт. Оттон быйыл Амма үрдүк сыырыгар чөкөллөн турар бэйэбит балаҕаммытыгар кыстаабыт дьоллоох дьылбыт этэ. Амма Аччыгыйа
«Тымныйымына... хайа, дьыл даҕаны кэллэҕэ дии», дэһэн чаҕаараллар уонна туох да кыһалҕата суох табахтаан бускуталлар. Н. Якутскай
Кыһыҥҥы кэм муҥа-таҥа, араас күчүмэҕэйи үөскэтэрэ, алдьархайысору аҕалара кэмнээх буолуо дуо!.. Ол иһин норуот, үгэһин быһыытынан, быһаччы кыһын диэбэккэ, дьыл диэн харыстаан ааттааһын сиэринэн эппит буолуохтаахтар. «Кыым»
3. Сыл саамай үчүгэй, итии, сайыҥҥы түбүктээх кэмэ. ☉ Самая горячая летняя пора (для сельскохозяйственных работ)
Сүөһү иитиитэ былыргы кэмҥэ айылҕаттан, хайдах дьыл кэлэриттэн быһаарыллара биллэн турар суол. Саха фольк. Быйыл дьыл эрдэ кэлэн, хаар ууллан, ирэн-хорон, чалбах тахсан, инчэҕэй-хоччоҕой буолан эрэрэ. А. Бэрияк
Онтон куһаҕан, хаҕыс дьыллар буоланнар, соҕотох огдообо дьахтар, күүһэ тиийбэт буолан, оту кыайан элбэҕи оттообот. МНН
♦ Былыргы дьыл мындаатыгар фольк. - киһи үөйбэтэх былыргы үйэтээҕи кэм саҕана, былыргы кэм өссө анараа өттүгэр. ☉ В глубокую старину, в давние времена (формула-зачин в эпосе олонхо)
Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар …… Алдьархайдаах ааспыт дьылым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар Аан дойду айыллыбыта. П. Ойуунускай
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
Былыргы дьыллар Быралыйбыт быһылааннаах мындааларыгар, Урукку хонуктар Уларыйбыт охсуһуулаах уорҕаларыгар, Эргэтээҕи дьыллар Илбистээх иирээннээх эҥээрдэригэр …… Аан ийэ дойду Ананан айыллыбыта үһү. П. Ядрихинскай. Дьыл аһа - кыһыны быһа сиир, кыһыны туоруур ас. ☉ Продуктовые запасы на всю зиму
Ону ааһан ийэбит суорат оҥорон, кыһыҥҥыга хаһаанар. «Тар диэн дьыл аһа», - диир ийэбит. И. Федосеев
[Кииһилэни] тары кытта булкуйан хаһааннахха, кыһын дьыл аһыгар тэҥнэһэрэ. И. Сосин
△ Быстарыы кэмигэр көмөлтө, өйөбүл буолар ас, бородуукта (кыраны да үөрбүччэ, үлүннэрэн этии). ☉ Дополнительный продукт, который становится подспорьем при нехватке пищи (так говорится на радостях: растянуть - надолго хватит)
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Оччотооҕу, сэрии кэннинээҕи тардыс усулуобуйаҕа ол да - дьыл аһа. Ф. Софронов. Дьылга бар (ыллар) - кыһыҥҥы сүөһүгэ сиэтэр от эбэтэр хаһаас аһылык бүтэн, эстэн хаал, быһын. ☉ Бедствовать в зимнее время из-за нехватки пищи, кормов
Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Кыһын ахсын кыһалҕаҕа бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьаакып кинээс:] Оччоҕо эн ыарыйдаҕыҥ аайы мин дьылга барарым сөп буолсу дии? И. Федосеев. [Хандыы:] Хотоҥҥо чаһы туруора иликпит. [Хаамарап:] Туруоруохха наада, ол чаһы ороскуотунан дьылга барыаххыт суоҕа. А. Федоров. Дьылга ыыт - кыһынын сүөһүгүн, бэйэҕин аһылыга суох хааллар. ☉ Оставлять кого-л. на зиму без пищи, без корма для скота
«Нохоо, - дии тоһуйда оҕонньор уолу, - миигин дьылга ыытыа суох буоллаххына, оҕускун бэйэҥ бааргар эрэ таһаар». С. Федотов. Дьыл оҕуһа миф. - былыргы сахалар итэҕэллэринэн, кыһыны аҕалар сүрдээх улахан оҕус курдук иччи (сыл аайы Хотугу Муустаах байҕалтан тахсар, бытарҕан тымныыны, аччыктааһыны, ыарыыны аҕалар, кыһалҕаны үөскэтэр диэн өйдөнөр). ☉ По старинному якутскому поверью: дух зимы в образе огромного быка (ежегодно выходит из глубины Северного Ледовитого океана и несет с собою холод, голод, нужду, болезни и т. п.)
[Муустаах Байҕал - Өлүөнэ өрүскэ:] Уолум обургу, олуурдаах Улуу дьыл оҕуһа, Аас-майах аргыстанан, Иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, Опсоллоҥ ойоҕостонон …… Көмүскүүр күнүҥ дьонун күһүҥҥүттэн ыла Күл-көмөр гынар буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тымныы Байҕал Омуннаах Чысхааныгар Хорҕойон Торолуйар, Баар дииллэр Дьыл оҕуһа. С. Данилов
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу Дьыл оҕуһа обургу аас-аччык аргыстанан, ыарыысүтүү ындыыланан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
◊ Дьыл оройо - кыһын саамай ортото. ☉ Самая середина, пик зимы
Дьыл оройо чугаһыытыгар тоҕус уон икки чулуу кииһи, түөрт уон кырынааһы, сүүрбэ тииҥи, үс тайаҕы бултааннар өлгөм байанайдаах дьоммут көннөрү ырыа аргыстаах …… киирдилэр. «ХС»
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Дьыл суола - кыһыҥҥы олох-дьаһах, кыһыҥҥы балаһыанньа. ☉ Зимнее житье-бытье, зимние заботы
Аҕыйах ырбыт көлө баарын бурдук быһыытыттан, дьыл суолун оҥостортон ордорон, көҥүллэнэн бэриллибэт. Амма Аччыгыйа
«Хайа, бу бэйэҕит дьылгыт суолунан хайдаххытый?» - «Куһаҕаннык олоробут. Биир уулаах тиҥэһэлээхпит ууга түһэн хаалла». Болот Боотур. Дьыл таҕыс - кыһыны быстарбакка этэҥҥэ туораа. ☉ Перезимовать благополучно (без голода)
Бу тыа быыһыгар тыа быта буолан бытарыйан олорбут саха бу хара дьылҕаны кытта охсуһар күүһэ суоҕа, күүһэ-уоҕа дьылы тыыннаах тахсарыгар эрэ баранара. Күндэ
Дорообо, оо, сылгы чыычааҕа! Доҕоруом, үчүгэй санааҕа: Дьыл тахсан, кэллэхпит баччаҕа. М. Тимофеев. Тэҥн. сыл таҕыс. Дьыл - хонук - 1) кэм-кэрдии олус түргэнник элэҥнээн ааһар, киһи үйэтэ кылгас диэн сөҕөн этии. ☉ Год что сутки (говорят, удивляясь быстротечности времени, тому, как коротка человеческая жизнь)
«Дьыл - хонук»,- диир саха.  Дьыл - хонук: күүппэт эбээт. Уҥуох ыарыыр сыл ахсын. И. Гоголев
Сылтан сыл сыыллар да ааспыта, Дьыл - хонук ылбыта, Уоһах уос - оҕочоон бэйэбит Улаатан сиппиппит. А. Абаҕыыныскай; 2) мүччүрүйбэккэ кэлиэхтээх кэм. ☉ Неминуемо наступающее время (напр., о приходе весны, морозах)
Ол да үрдүнэн дьыл - хонук ыган, Өлүөнэ өрүс барахсан муу-һа хамсыыра субу кэлэн, ыган тыы-нан аххан турар. Н. Заболоцкай. Саҥа дьыл - тохсунньу маҥнайгы күнэ, төгүрүк сыл саҕаланыытын бырааһынньыга. ☉ Новый год
Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх [устудьуоннар олорор сирдэрэ] кыһыҥҥы экзаменационнай сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Санаан кэллим эмиэ мин Саҥа дьылы көрсүүнү, Харыйаны тулалаан Киэһэ мустан түмсүүнү. П. Тулааһынап. Улуу дьыл - төгүрүк сыл улахан өттө, кыһыҥҥы кэм. ☉ У якутов: бо `льшая часть календарного года, зимнее время
Улуу дьыл обургу Кыһалҕанан кыладыйдаҕыан, Кытаанахтык ынчыктаатаҕыан, Ыараханнык тыыннаҕыан! Саха фольк. Улуу дьыл обургу Мунду балык миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Кинини [кыһыҥҥы кэми] норуот поэзиятыгар улуу дьыл диэн ааттаан хоһуйаллара. Тымныы …… улуу дьыл оҕуһа диэн уобарастаан туойаллара. «Кыым». Үөрэх дьыла - оҕолору, устудьуоннары күһүҥҥүттэн саҕалаан сайын саҕаланыытыгар диэри үөрэтии кэмэ (үксүн балаҕан ыйын маҥнайгы күнүттэн бэс ыйын бүтэһигэр диэри кэм). ☉ Учебный год
Итиэннэ эн дьаһалгар биир үөрэх дьыла, уон эрэ ый, үс сүүс эрэ хонук баарын өйдөө. Софр. Данилов
Үөрүү-көтүү үрдээн Үөрэх дьыла буолбут. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх дьылын иккис аҥаарыгар грамотаҕа үөрэтэр бириэмэҕэ ылбыт өйдөбүллэрин сааһылаан, кэҥэтэн үөрэтиллэр. КИИ МКТТҮө
тюрк. йыл, жыл

1. дьөһ.
2. Төрүөт сыһыанын араас дэгэттээн көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения с различными оттенками.
   △ Ким эмэ кини туһугар эппиэти сүгэр предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, состояние, в отношении которых кто-л. несет ответственность (за)
   Түүлээх иһин биһи бары тэҥҥэ эппиэттээ инибит. Н. Габышев
   Инньэ гынан, мэхэнисээтэрдэри, дьиҥинэн, үүнүү иһин эппиэттэтэр кыах суох. П. Егоров
   △ Хайааһын кини туһатыгар оҥоһуллар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу которых совершается действие (за)
   Дьокутаакка хандьыдааттар иһин бэйэлэрин куоластарын биэрдилэр. «Кыым»
   Биһиги куруутун эһиги иһин «ыалдьыахпыт». «Кыым»
   △ Ханнык эмэ хайааһыҥҥа сылтах, олох буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, являющиеся поводом, основанием для какого-л. действия (за)
   Итиннигиҥ иһин этэллэр эбит. Эллэй
   Бу хотоҥҥо туох буруй иһин ким кинини уган кэбиспитин букатын билбэт этэ. Эрилик Эристиин. Табаарыс Аласов, бойобуой үтүөлэриҥ иһин командование аатыттан баһыыбата тут. С. Ефремов
3. Толуйар сыһыаны көрдөрөн, туох эмэ атыыта-төлөбүрэ буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (атастас, атыылаа, төлөө, биэр, ыл курдук туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражая возместительные отношения, употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу, взамен которых совершается действие (за)
   Оттон эн ол сүөгэй иһин тугу биэрдиҥ? С. Ефремов
   Айахпыт иһин тугу эмэ үлэлэтиҥ. Эрилик Эристиин
   Бэрсибит килиэбим иһин мин бэлэх эрэйбэппин. Т. Сметанин
4. Сорук сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ким-туох туһугар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на лицо, предмет, ради которых совершается действие
   Өрөгөйдөөх олох иһин, Өрө күүрэн дьулуста. Күннүк Уурастыырап
   Саҥа кыайыылар иһин иннибит диэки! Т. Сметанин
   Дьолго, көҥүлгэ туһаайар Робсон ырыатынан норуот эйэ иһин турунна. А. Абаҕыыныскай
5. Быһаарыы суолталаах тыл холбоһуктарыгар быһаарыы сыһыанын көрдөрөр, быһаарар уонна быһаарыллар тыллары холбуур. ☉ В определительных сочетаниях, выражая определительные отношения, соединяет определяющее слово с определяемым (за)
   Кыһыл буулуур атын миинэн, туундара устун Көҥүл иһин сэриигэ көтүппүтэ. Эллэй
   Инньэ гынан, ыстарааччы хамнаһа мэхэнисээтэр хамнаһыгар тэҥнэспит, хаачыстыба иһин эппиэтинэс үрдээбит. П. Егоров
   Саҥа дьоллоох, көҥүл олох иһин охсуһуу саҕана, …… саа уоһугар миигин туруора сылдьыбаттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
6. ситим т. суолт.
7. Сорук салаа этиини холбуурга туттуллар (сүнньүнэн, аат туохт., даҕ. ааттары кытта тут-лар). ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения цели к главному
   Табаарыс хамандыыр! Түргэнник дьону өрүһүйэр иһин, дьаһалла ылыахха. Эрилик Эристиин. Дьон бастыҥнара, аан дойдуга көҥүл, эйэ кыайарын иһин охсуһаллар. А. Федоров
8. Төрүөт салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения причины к главному
   Ээ, кэммитинэн олоробут, арай кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабыт. А. Софронов
   Куһаҕан сураҕы аҕалбыттарын иһин, кинилэргэ өстүйэ саныырым. И. Гоголев
   Икки сыллааҕыта уолум Эрбантей күрээн хаалбытын иһин …… тойонум Атен төбөбүн үлтү сынньан кэбиһэн, таас дьүлэй буолан хааллым. Эрилик Эристиин
   Кэргэнэ Суоппуйа, эрэ сүрэҕэ суоҕуттан уонна күнүүһүтүн иһин, биир кыыһын илдьэ арахсыбыта. М. Доҕордуурап
   △ Толуйуу суолталанар. ☉ В некоторых контекстах имеет возместительное значение
   Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин, атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
   Бэһиэлэйэ суоҕум иһин, миигин бырастыы гынар инигин. Т. Сметанин
   Сулууспалыыргыт иһин махтанабын. М. Шолохов (тылб.)
9. Төннүктүүр салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительного придаточного предложения к главному (несмотря на то, что; хотя; хоть)
   Орунбаевтар баттыгас диэн тугун тус-туспа арааран билбэтэхтэрин иһин, кинилэр өйдөрүгэр Муссерен сыспыта баар. Эрилик Эристиин
   Ээ, оттон оннугун иһин, эмээхсиэн, аныгы оҕолор, ийэ, аҕа этэрин истибэттэр. С. Ефремов
   △ Утарар-төннүктүүр суолталанар. ☉ В некоторых контекстах имеет уступительнопротивительное значение
   Харах уута тохтубутун иһин, Турар оту тосту түспэт. Эллэй
   Ону билигин кэмсиммитим, илиибин-атахпын кыраммытым иһин, аны кэлэн Аанчыгым мин үөрбүтүм иһин, күлбэт, кыыһырбытым иһин, саҥарбат, тылбын истэрэ биллибэт. Суорун Омоллоон
   Үөрбүтүн иһин, күлбэт, кыыһырбытын иһин саҥарбат, тиэтэйбитин иһин, сүүрбэт ааттаах нэс киһи. М. Доҕордуурап
   △ Үксүн ама, да, төһө да, хайдах да диэн курдук эбиискэлэри, сыһыан холбоһуктары кытта туттуллар. ☉ Часто употребляется с модальными словами, частицами типа ама, да, төһө да, хайдах да
   Учуутал тойон, эн уордьаны да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
   Ама мин бу түҥнэстибитим иһин, син дьахтар курдук этим буолбаат! А. Сыромятникова
   Маша үөрэҕэ төһө да кыратын иһин, Ламма нууччаларын кытта бииргэ орооһон үөскээбит буолан, нууччалыы балай да үчүгэйдик билэр. М. Доҕордуурап
   Хайдах да ытаабыт иһин, Хантан кэлэн харах уута халбаһы буолуой?! Т. Сметанин
10. Усулуобунай-утарар сыһыаны көрдөрөн, салаа этии хайааһына оҥоһуллуоҕун, тутаах этии ис хоһооно мэһэйдиир усулуобуйа буоларын көрдөрөргө туттуллар (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражая условно-противительные отношения, указывает, что возможному совершению действия, выражаемого сказуемым придаточного предложения, препятствует, мешает то, о чем говорится в главном предложении (чтобы - управляет прич. буд
    вр.). Бэйэбэр ымсыырыахтарын иһин, эмиэ да үөрэҕим суох, дьүһүммүнэн да соччо кыраһыабай курдук аахпаттара буолуо. П. Ойуунускай
    Доҕоор, эн көрсүөххүн баҕарбытыҥ иһин, ол киһи эйигин көрсүөн баҕарбат ээ. Софр. Данилов
    Үчүгэй үлэлээх тырахтарыыһы бириэмийэлиэҥ иһин, онуоха үбүҥ суох. П. Егоров
11. Төрүөттээх содул сыһыанын көрдөрөн, тутаах этиигэ этиллибит салаа этиигэ бэриллэр санааҕа төрүөт, содул курдук ананан буолбутун көрдөрөр (үксүгэр хомойуох иһин, сөҕүөх иһин курдук сыһыан холбоһуктар суолталарыгар чугас сыһыан дэгэттэнэр; кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Употребляется для присоединения придаточных причины или следствия к главному предложению (часто имеет модальный оттенок знач., близкий к семантике модальных сочет. хомойуох иһин, сөҕүөх иһин; управляет прич. буд
    вр.). Күлүүгэ барыан иһин, алҕас саҥаран кэбистэ.  Болугур оҕонньор дьиктиргиэн иһин, дьоно түүнү быһа соторусотору оһохторугар маһы симэн оттоллор. Н. Якутскай
    Бу айылаах буолуом иһин, атым сүтэн хаалбыт этэ. Эрилик Эристиин
    Ситэ дьулатыан иһин, ханна эрэ, кырдьык, массыына мэрилээмэхтээн баран, өрө куугунаансурулаан ааста. Н. Заболоцкай
    тюрк. үчүн, ичин