в разн. знач. время; бириэмэ төһө буолла? который час?; Москва бириэмэтинэн по московскому времени; байыаннай бириэмэ военное время; бириэмэ баран иһэр время идёт; бириэмэни таах ыыт = зря терять время; онуоха бириэмэ наада на это нужно время; ааспыт бириэмэ грам. прошедшее время; билиҥҥи бириэмэ грам. настоящее время; кэлэр бириэмэ грам. будущее время.

1. аат.
2. Туох эмэ төһө уһуннук, төһө кэм устата (хол., чааһынан, күнүнэн, сылынан) буолара. ☉ Продолжительность, длительность чего-л., измеряемая часами, днями, годами и т. д., время
   Мааны ыал кыыһын ыларга элбэх бириэмэ барыаҕа, сир түҥэтигэ ону көһүтүө суоҕа. П. Ойуунускай
   «Бачча көрсүбүт дьон, миэхэ тиийэн, чэйдии таарыйа, сатаатар кылгас бириэмэни кэпсэтиигэ чаастаннахпыт дии», — диэн Абдуркулла булан тыыра-хайа эттэ. Эрилик Эристиин
   [Чаһытын көрөр:] Бириэмэ да бараахтаабыт... Биһиги, бука, манна иккистээн кыайан кэлбэппит буолуо. Суорун Омоллоон
   Дьиҥнээх учуонайдарга бириэмэлэрэ мүнүүтэнэн ааҕылларын сөҕө саныы-саныы, Арбатскай көрүдүөргэ тахсан хаамыталыырыгар тиийбитэ. В. Яковлев
3. Биллэр, тустаах эбэтэр анаммыт кэмҥэ туох эрэ буолара. ☉ Определенный момент, в который происходит действие, время. Эбиэт бириэмэтэ. Муннььах бириэмэтин анааҥ
   □ Бырааһыннык бириэмэтигэр кинилэр манна киирэр бырааптара суох. Амма Аччыгыйа
   Мин ити бириэмэҕэ уон саастаах этим. В. Протодьяконов
   Ити бириэмэҕэ күөрэгэй утуйа сытар этэ. Т. Сметанин. Тэҥн. кэм
4. Табыгастаах, тоҕоостоох түгэн. ☉ Подходящий момент, благоприятная пора, время
   Ол паастарын ыйга биирдэ көрөллөр, кыһыҥҥы хараҥа ыйдарга ыйдаҥа буолуута, тыала суох бириэмэҕэ түбэстэхтэринэ. А. Софронов
   Эн миигин баалаама, табаарыс Арбатскай! Бириэмэбитин табан аттарбакка, эйигин приемнаабакка хааллым. В. Яковлев
5. Иллэҥ кэм, сүрүн үлэ быыһыгар дьарыгырар, сынньанар кэм. ☉ Время досуга, которое можно уделить отдыху или другому занятию. Бириэмэм олох тиийбэт
   □ Уруу — киэһэ сэттэ чааска
   Онон бириэмэ баар соҕус. Күннүк Уурастыырап
   Ити курдук уһуннук сынньана олорор түгэн, бириэмэ суох. «ХС»
   Үп-ас, бириэмэ, сороҕор эргиир да оҥорор киһи көстүмүнэ, аҕам уҥуоҕа эргитиллэ илигэ. Далан
6. филос. Материя дьиҥ баар формата: көстүүлэр төһө өр буолаллара, буолар бэрээдэктэрэ. ☉ Одна из форм (наряду с пространством) существования бесконечно развивающейся материи — последовательная смена явлений и состояний
   Саҥа дьыл биэчэригэр Валерий Иванович сүргэтэ көтөҕүллүбүтүн көрөн, Үүйэ эмиэ үөрбүтэ-көппүтэ. Киһи сүрэҕин бааһын бириэмэ эрэ оһорор диэн ханна эрэ аахпытын өйдөөн аһарбыта. Л. Попов
   — Умнан кэбистим. Сороҕор, Гоша, эйигиттэн мин убай курдук сананабын. — Дуоһунаһыҥ үрдээн, бириэмэ уонна пространство өйдөбүлэ кэһилиннэҕэ. Н. Лугинов
   Кырдьык, аан дойдуну саҥардан тутар соруктаммыт түөрүйэлэр, кэнсиэпсийэлэр, бүтүн философскай систиэмэлэр, бириэмэ эриирин тулуйбакка, сүтэн-симэлийэн хаалбыт холобурдарын история билэр. Л. Брежнев (тылб.)
7. сыһ. суолт. Сөптөөх, табыгастаах кэмигэр, тоҕооһугар (сыһ. түһүк тард. ф-гар тут-лар). ☉ Своевременно, в свое время
   Ити кэнниттэн исполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Тарас Тарасович Давыдов милииссийэ силиэдэбэтэлэ Сергеева сыыһа дьайыытын, сокуону токурутуутун туһунан бириэмэтигэр өйдөтө, сүбэлии сатаабыппыт диэн ньалҕаарыччы соҕус эппит. М. Попов
   Кырдьыга даҕаны, сыныйан билсиһэн истэх аайы бу боппуруос дириҥ силистээҕэ, бэйэтэ туспа ураты бэлиэлэрдээҕэ, бириэмэтигэр бары дьарыктартан чорбойо сылдьыбыта харахха бараҕыллар. «ХС»