I) драка; 2) бой, сражение; битва; хааннаах охсуһуу кровавый бой; 3) борьба; кылаас охсуһуута классовая борьба; үлэ оҥорумтуотун үрдэтэр иһин охсуһуу борьба за повышение производительности труда.

прил. 1. (окровавленный) хааннаах, хаан буолбут, хаан; кровавое пятно хаан бээтинэтэ; кровавая рана хааннаах баас; 2. (кровопролитный) хааннаах, хаан тохтуулаах; кровавая битва хаан тохтуулаах кыргыһыы; 3. (о цвете) өһөх өҥнөөх, өһөх кыһыл.

аат. Сэрии хонуутугар сэбилэниилээх дьон бэйэ-бэйэлэрин харса суох өлөрсүүлэрэ, кыргыһыы, охсуһуу. ☉ Битва, сражение, схватка
Эмискэ үлүгэр ааҥҥа ньиэмэстэр үөмэхтэһэ түстүлэр да, тутуһан туран хардарыта аптамаатынан кыдыйсыы буолла. Д. Кустуров. Сталинград таһыгар киһи аймах историятыгар хаһан да буолбатах улуукан кыдыйсыы саҕаламмыта. Саллааттар с.
1970
Дьэ, онтон историяҕа биллэр чукчалар уонна юкагирдар кыдыйсыылара буолбута. С. Курилов (тылб.)

аат. Утарыта көрсөн сэриилэһии, кыдыйсыы. ☉ Битва, сражение
Тыгын ити курдук аатыран олордоҕуна, …… сааскы көмүөлүнэн өрүс устун болуотунан нуучча сэриитэ кэлэн, кыргыһыы буолбут. Саха сэһ. II
Кырыктаах кыргыһыы, хааннаах хапсыһыы (өс ном.). Билиҥҥи киһи өйдөбүлүгэр сэрии, кыргыһыы сөп түбэспэт, киһи айылҕата ону утарар. Суорун Омоллоон

аат., кин. Икки өттүттэн кэрээнэ, харса-хабыра суох өлөрсүү. ☉ Беспощадная битва, взаимное истребление, побоище
Биһиги муоста ортотугар чугаһаабыппыт, мин онно олохпор аан маҥнай адьас чугастан ыстыыгынан кэйгэллэһиини көрбүтүм. И. Федосеев
Кэйгэллэһии сиригэр Кэҥэрдии сыта тунуйбут. С. Тимофеев
Наһаа ынырыктык кэйгэллэһии уһуннук салҕанан барбыта. КФП БАаДИ. Тэҥн. кэйгэл

1) война; аан дойду сэриитэ мировая война; Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии Великая Отечественная война; гражданскай сэрии гражданская война; сэрии геройа герой войны; сэрии содула последствия войны; сэрии сэбэ вооружение; уота суох сэрии холодная война; 2) бой, битва, сражение; салгын сэриитэ воздушный бой; сэрии хонуута поле боя; 3) войско, армия || войсковой, армейский; регулярнай сэриилэр регулярные войска; пограничнай сэриилэр пограничные войска; хонуутааҕы сэриилэр сухопутные войска; сэрии чааһа войсковая часть; 4) перен. разг. народ; сэрии үрдүгэр буор ыспат погов. землёй не забросать силу народа.

1. киирис диэнтэн хай. аата. Ыһыы: «Ураа!..» Ыга киирсии Ыстыыгынан кэйсиһии. Баал Хабырыыс
   Биирдэ Саппырыан оҕо Сиип убайын кытта охсустулар — биир-икки бөрсүөгү киирсии буоллар эрэ уолаттар бурҕачыһа түһэллэр. А. Бэрияк
2. Икки өттүттэн кимэн киирэн тыҥааһыннаахтык күрэстэһии, охсуһуу; күрэхтэһии. ☉ Напряженная схватка, битва, драка; состязание
   [Буоксаҕа] чахчы сытыы киирсиини кэтэһэн, көрөөччүлэр сирэйдэрэ сэргэхсийдэ. Н. Лугинов
   Аны бөрөлөөх эһэ киирсиилэрэ саҕаламмыта. И. Федосеев
   Үөрүү буолла да — хабарҕа муҥунан үөрүү, кыыһырсыы буолла да — сутурук уйарынан киирсии. Э. Соколов
3. Кими эмэ кытта этиһии; улаханнык мөккүһүү. ☉ Ругань, ожесточенный спор с кем-л. [Маппый] бэҕэһээ киэһэ дайаарка кыргыттардыын «киирсиитин» санаан уоскуйан иһэн эмиэ кыйаханан кэлэр. В. Гаврильева
   — Куолуһут буолан баран, ынаҕы сылгыттан араарбат киһийдэх эбиккин, — Элэҥ Сэмэн уолу өтөрү-батары көрүтэлээтэ. — Дьэ, доҕоттоор, киирсии буолаары гынна! В. Протодьяконов
   Барыларын мунньан олорон дьэ, киирсии кытаанаҕа, тугу кистиэмий, дьоммун кэлтэй мөҕөөччү буоллум. «ХС»

нареч. наклонно, набок; иҥнэри түс = падать набок; иҥнэри уур = положить наклонно; иҥнэри тарт= накренить к себе; иҥнэри ас = опрокинуть; иҥнэри үктээ = а) накренить, наступив ногой; б) перен. фольк. разрушить грубой силой (напр. жизнь людей на земле при битве богатырей — в олонхо).

I
1.
кырт диэнтэн холб. туһ. Кыргыһыы буолан баран Киһи киһини харыстыа дуо, Мин өлүмүүм, кини өллүн диэн кыргыһар буоллахтара дии. П. Ойуунускай
Кыргыһыы бөҕөнү кыргыстыбыт. ПДА СС
2. көсп. Өлө-тиллэ улаханнык мөккүс, киирис. ☉ Спорить, сражаться ожесточенно с кем-л.
Мин мунньах аайы кыргыһар кыргыһыым ити боппуруос. Н. Лугинов
«[Кыыһы былдьаһаннар] биирдэ эмэ кыргыһаллара буолуо», — диэбит үһү. М. Попов
II
аат. Сэптээх-сэбиргэллээх охсуһуу, утарыта киирсии, кыдыйсыы, сэриилэһии. ☉ Вооруженное столкновение, битва, сражение
Кыргыс толооно, хонуута. Кыргыска уһуйуу.  Былыр улахан кыргыс икки өттүттэн болдьоҕунан буолар эбит. Саха фольк. Үс түүннээх күн устата өһөгөйдөөх кыргыс буолбут. ИСТКТ
◊ Кыргыс киһитэ (дьоно) — былыр кыргыс үөрэҕэр уһуйуллан, илбис иҥэриллэн, кыргыһыыга идэтийбит киһи, боотур. ☉ В старину: человек, с раннего детства обученный воинскому искусству, профессиональный воин
Күрэнэ оҕордук олорон эдэр сааһыгар сотору-сотору туой тумат, майаат, тоҥус омуктары кытта кыргыһан, кыргыс киһитэ буолан аҥардастыы аатыра сылдьыбыт. Саха сэһ. I. Кыргыс сэргэтэ — кыргыс үйэтин саҕана боотур атын тэһиинин баайбакка эрэ иилэ быраҕар мутук төрдүнэн оҥоһуллубут муостардаах сэргэ. ☉ Коновязь эпохи битв, имеющая рожки из обрубленных ветвей, на которые древние воины, не привязывая, закидывали поводья своих коней, дабы в случае срочной необходимости не терять времени на развязывание
Кыргыс үйэтин саҕана кыргыс сэргэтэ диэн ытарҕалаах, үс-түөрт муостаах, оһуордаах сэргэлэри туруортууллара. БСИ ЛНКИСО-1938. Кыргыс үйэтэ — былыр сахалар бэйэлэрин истэригэр уонна ыаллыы омуктары кытта кыдыйсар, сэриилэһэр кэмнэрэ. ☉ Век войн и сражений, эпоха битв и раздора (периоды межплеменных усобиц и распрей у древних якутов и их соседей)
Оччотооҕуга, кырдьаҕастар кэпсээннэринэн буоллаҕына, кыргыс үйэтэ сурахтааҕа. ДФС КК
Нууччалар Өлүөнэҕэ кэлиилэрин саҕана Саха сиригэр кыргыс үйэтин кэмэ этэ. «Кыым». Кыргыс үөрэҕэ — былыргы кэмнэргэ сэрииһити, боотуру кыра оҕо эрдэҕиттэн кыргыһыы, сэптээх-сэбиргэллээх киирсии албастарыгар, ньымаларыгар үөрэтии, уһуйуу. ☉ Обучение древнеякутского воина (с младенчества до периода созревания) искусству сражения, древнее воинское искусство якутов
Уол оҕону үһүттэн ыла кыргыс үөрэҕэр үөрэтэллэрэ үһү. Саха сэһ. I
Ол сахалар кыргыс үөрэҕэр үөрэтэн бүтүүлэригэр боотурдарыгар ойуунунан илбис иҥэртэрэллэр уонна тыыннаах киһини өлөрөн сэбин-сэбиргэлин хаанныыллар диир буолаллара. Далан
Анньыһар Боотур Киис Бэргэни кыргыс үөрэҕэр уһуйан тиритэ-хорута сылдьар. И. Гоголев
III
аат., эргэр.
1. Енисей өрүс баһынан уонна Алтай диэкинэн VIII–IХ үйэлэргэ олоро сылдьыбыт түүр тыллаах омук (былыргы саха үһүйээннэригэр ахтыллаллар). ☉ Тюркоязычный народ, населявший верховья Енисея и прилегающие районы Алтая в VIII–IХ вв
(о нем упоминается в якутских легендах и преданиях). Кыргыстар бу курдук олордохторуна, ХV үйэ ортотун эбэтэр бүтүүтүн диэки дьэ билиҥҥи саха төрүттэрэ буолбут дьон кэлбиттэр. Күн т. Холобур, ааптар суруйарынан, Саха сиригэр аан маҥнай, өссө ХV үйэҕэ, Енисей кыргыстара [хакаастар төрүттэрэ] олохсуйбуттар. «Кыым»
◊ Кыргыс омук — кыргыс III диэн курдук
Кычыр таас дойдулаах, Кыргыс омук сириттэн. С. Васильев. Омоҕой Баай, Эллэй Боотур кэлиилэрин саҕана соҕуруу дойдуттан сылгы, ынах сүөһүлээх кыргыс омук кэлбит эбит. БСИ ЛНКИСО-1994

I
аат.
1. Судаарыстыбалар эбэтэр норуоттар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэбилэниилээх киирсиилэрэ, охсуһуулара. ☉ Война. Сэриигэ барбыт. Сэрииттэн эргиллибэтэх
□ [Түмэппий] аҥаар атаҕын сэриигэ хаалларан кэлэн, холкуоһугар бэрэссэдээтэллии сылдьар. Амма Аччыгыйа
Кини гражданскай сэриигэ сылдьан өстөөхтөрү үлтүрүтүспүтэ. М. Доҕордуурап
Тулуйуохха наада! Сэрии эрэйин, кыһалҕатын туораан, күүтэр күммүтүгэр тиийиэхпит, сылаас харахпытынан көрсүһүөхпүт. Т. Сметанин
2. Сэбилэниилээх хапсыһыы, ытыалаһыы, кыргыһыы. ☉ Бой, битва, сражение. Сэрии толооно. Салгын сэриитэ
□ Сэрии толоонугар тылланан киирэн Сэймэктэтиэ диэн түһээн да баттаппатым. И. Егоров
Урут сэриигэ да киириэх иннинэ буоларын курдук, Гурьянов биһикки ону-маны омуннаан, фантазиялаан кэпсэтэрбит бу күннэргэ. Т. Сметанин
Суруктарым кэлэллэрэ Үксүн сэрии хонуутуттан, Сорохторо сүтэллэрэ Кутааланар холоруктан. М. Хара
3. Сэрииһиттэр, сэбилэниилээх күүстэр. ☉ Войско, армия. Хонуутааҕы сэриилэр. Пограничнай сэриилэр
□ Кыһыл сэриитэ иһэрин туһунан кэпсээн нэһилиэк үрдүнэн тарҕана охсор. Амма Аччыгыйа
Күн ыраахтааҕы биһиги уолаттарбытын ылан, сэриитин хаҥатаары гынар! Н. Якутскай
Сэбиэскэй сэриилэр сытар окуопалара бүтүннүүтэ түллэх гынарга дылы гынна. Т. Сметанин
◊ Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии (Аҕа дойду сэриитэ) — төрөөбүт дойдуҥ тутулуга суох буоларын иһин өстөөхтөртөн босхолуур, көмүскүүр сэрии. ☉ Отечественная война. Аҕа дойдуну көмүскүүр 1812 сыллаах сэрии
□ Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Белоруссияҕа кэргэммин, икки оҕобун сүтэрбитим, соҕотох хаалбытым. И. Гоголев
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа фроҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Аҕа дойду сэриитигэр оҕото геройдуу охтубутун хаста да хаттаан аахпыта. Н. Заболоцкай. Аан дойду сэриитэ — бүтүн аан дойдуга сыһыаннаах, аан дойду үрдүнэн суолталаах сэрии. ☉ Мировая война
Аан дойду иккис сэриитигэр сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини утары умсары уурбуттарын курдук уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап. Сэрии сэ- бэ — сэриилэһэргэ аналлаах сэп-сэбиргэл, байыаннай тиэхиньикэ. ☉ Оружие, вооружение. Ядернай сэрии сэбэ
□ Бастарыттан атахтарыгар дылы сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
«Катюшаны», араас сэрии сэптэрин дьон толкуйдаан таһаарбыттара. Т. Сметанин. Уота суох сэрии полит. — эйэлээх кэмҥэ дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа өстөһүүнү, тыҥааһыны соҥнуур политика. ☉ Холодная война
Оччолорго «уота суох сэрии» уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
«Уота суох сэрии» саҕаламмыта. Л. Брежнев (тылб.)
ср. ДТС, тюрк., монг. чериг, чирү, сэрэг ‘рать, войско, армия’
II
аат. Туох эмэ эркин эбэтэр тэлгэх курдук кэккэлэччи анньыллыбыт эбэтэр ууруллубут мастара. ☉ Плахи, доски, которые кладутся или выставляются ровным рядом (напр., на сани при перевозке сена)
Сыарҕаҕа от тиэйэрдии сэриитэ тэлгэтиллибит. М. Доҕордуурап
Миэлиҥсэ сэрии мастара эргийэн атыгыраһаллар, Ампаар иһигэр ыарахан суоруна тыаһа лүһүргүүр. Д. Таас
Быһыт сэриитигэр ыарахан мөҥүөлэри сала оҕустартаатылар. А. Фёдоров
Онно сытан кини орон сэриитин улаҕа өттүгэр үс сиринэн быһаҕынан кэрдиистээн кэбиспит. «ХС»
ср. монг. сэрээ ‘вилка; острога, трезубец’