ускор. от битигирээ = глухо и дробно стучать (нек-рое время).

битигирээ диэнтэн төхт
көрүҥ. Мотуор, бөтөбөтө, битигирээмэхтээн баран, тохтоон хаалла. Л. Попов

дьүһ. туохт. Эмискэ күүскэ, түргэнник хамсыы, тэбиэлии түс (хол., сүрэҕи этэргэ). ☉ Внезапно забиться сильно и учащенно (о сердце)
Табаһыттар сүрэхтэрэ эмискэ битигирии, бүллүгүрэйэ түстэ. А. Кривошапкин (тылб.)

битигирээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сарсыарда эрдэ Тумара Киргиэлэй битигирэтэн кэллэ. Болот Боотур
Тит Ивановтаах тааҥкалара ытан либиргэтэр, бүлүмүөттээн битигирэтэр. ПИ КС. Биирдэ киэһэлик соҕус ыҥыыр аттаах киһи туос бөтөрөҥүнэн битигирэтэн ааспыта. П. Аввакумов
Уонча килэмиэтири тулуппатылар, Анна Сергеевна олорор дьиэтин олбуорун айаҕар сиэллэрэн битигирэтэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа

I
битигирээ диэнтэн холб. туһ. Уолаттар уһун түүнү быһа күө-дьаа кэпсэтэн, тустан хадьыктаһан, сырсан битигирэһэн аһарбыттара. И. Федосеев
Техникум көрүдүөрүгэр таһырдьа хаарынан бырахсан хойутаабыт үөрэнээччилэр сүүрэн битигирэһэллэр. П. Аввакумов
Эмискэ үргүбүт сылгылар атахтарын тыаһа битигирэспиттэрэ. «Чолбон»
II
даҕ. Түргэнник хатыланар, бүтэй (дорҕоон, тыас). ☉ Часто повторяющийся, глухой, дробный (о звуке)
[Иван Степанович:] Биһиги табаарыспынаан сүрэхпит битигирэс, Киирик сирэйин-хараҕын кэтэһэ турдубут. С. Ефремов
Ыһыы-хаһыы быыһыгар тыраахтар тимир көхсүн иһигэр битигирэс тыас иһиллэн ааһар. Софр. Данилов

1. аат. Дэлэй ас-үөл, олох баайа-талыма. ☉ Достаток, благополучие, благосостояние (материальное), изобилие
   Тулалыыр эйгэбит барыта ыраас буоллаҕына олохпут уйгута тупсар. А. Фёдоров
   Күөл ырбыыланнаҕына кырдьаҕастаах эдэр сааһыттар дьиҥнээх уйгуга тиийэллэрэ: кинилэр кус, анды этин таһынан илим соботун сииллэрэ. С. Никифоров
   Үлэһиттэр материальнай уйгуларын уонна култуураларын таһыма үрдээтэ. «ХС»
2. даҕ. суолт. Дэлэгэй, өлгөм, баайталым. ☉ Обильный, богатый, пышный, роскошный
   Ону бүттүүн биһирээн, Уйгу ыһыах ыстыбыт, Үйэлэргэ силигилээн, Үүнэр чэчир астыбыт. Күннүк Уурастыырап
   Төрөтөр оҕобутун биһиктээн, Төрүүр сүөһүбүтүн күрүөлээн Көрдөөх-нардаах сырдык, Уйгу олоҕу айдыҥ. А. Абаҕыыныскай
   Балбаара куруутун тиийиммэт кыһалҕалаах олохтон саҥа, киэҥ уйгу быйаҥнаах олоххо тахсарын санаан, сүрэҕэ битигирии олордо. Д. Токоосоп

туохт.
1. Аралдьый; туох эмэ элбэҕиттэн, өрүү биир күдьүс буоларыттан сылайан, тугу да арааран көрбөт буолан хаал. ☉ Отвлекаться, рассеиваться (о внимании); потерять способность четко различать предметы (устав от их однообразия или беспорядочного множества)
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Бу баһаар этэ. Ыстапаан манна кэлэн дьон элбэҕиттэн алаарыйан хаалла. И. Никифоров
Испиискэ хаатыгар маарынныыр биир тэҥ кэчигирэс суоруу дьиэлэрдээх кыбартаалга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов
2. поэт. Сырдаан, кэҥээн көһүн (хол., халлаан, сир-дойду туһунан). ☉ Раскидываться, простираться (обычно о светлой шири земли и неба)
Алаарыйа арыллар Аҥаат-муҥаат эбэбит Ангараны санатар Арылыйар уулаах эбит. С. Тимофеев
Күөх окко харыйа күлүгэр умса түһэ сытар Лэппиэрэйдээх Булумдьу үрдүнэн күөрэгэй дьирибиниир, былыта суох күндэлэс күннээх киэҥкуоҥ, үрдүк халлаан алаарыйар. Л. Попов
Атым көмүс туйаҕа Битигириир. Мин бардым. Алаарыйа сыттаххын, Айгыр-силик алааһым! Д. Васильев
3. поэт. Сандаарыччы-күндээриччи тык (күн туһунан). ☉ Озарять своими лучами (о солнце)
Аан ийэ дойду араҥаччыта буолбут аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн алаарыйа тахсан, кэлбитэ... Далан
Арыы тыабыт кэнниттэн Алаас ыалын өҥөйөн, Аламай маҥан күннэрбит Алаарыйан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ото хомуллубут ходуһалаах Тоҕой Сэлэ үрдүнэн күн алаарыйа күлэр. Л. Попов
4. Сырдык, киэҥ, эйэҕэс хараххынан көр (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Смотреть светлыми, широко раскрытыми глазами
Чараас халтаһалаах, алаарыйбыт киэҥ саһархай харахтаах, саас ортотугар ситэ тиийэ илик дьахтар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Байбаралаах Малаанньа алаарыйа көрбүт сып-сырдык харахтарын аһаҕастык мичилиппитинэн Бииктэргэ туһаайда. Л. Попов

тэп I диэнтэн хай
аата. Аанака, ол баай ыалга тиийэн, үтүрүмхатырым тутуллар, хамначчыт кэриэтэ буолар, ол тэбиитигэр ыалдьан, суорума суолланар. Эрилик Эристиин
Айа тэбиитэ элбэрээги ханнык кэрдиискэ иилэртэн улахан тутулуктаах. ПАЕ КБАТ
Охсууга, тэбиигэ, бырдах уонна кулахы ытырарыгар кыһаммат киһи диэн суох буолуохтаах. ЛВ МТА
♦ Саа тэбиитигэр кииримэ — кимиэхэ, туохха эмэ олус чугаһаама. ☉ Не подходить близко, не приближаться к кому-чему-л. (на расстояние выстрела)
Эн киниэхэ аны саа да тэбиитигэр кииримэ. Саа да тэбиитэ сиргэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма көр саа. [Василий тыһаҕастаах тыһы тайаҕы] сарсыардаттан эккирэтэн биир үрүйэни сыыйан нөҥүө үрэххэ күн ортоҕо диэри сиэллэ даҕаны саа тэбиитигэр кыайан чугаһаабата. «ХС»
[Фамусов:] Мин буолларбын бу дьону киин куоракка Саа да тэбиитэ чугаһатыа суох этим. А. Грибоедов (тылб.)
◊ Дэлби тэбии (тэптэрии) көр дэлби
Утуу-субуу ынырыктаах дэлби тэбии ньиргийэр. И. Баишев
Булкааннар эстиилэрэ сорох ардыгар олус күүстээх дэлби тэбиилэринэн доҕуһуолланар. КВА МГ
Охтубут мастар умнастара сиргэ хайдах сыталлара дэлби тэбиини уонна баллистическай долгуну кытта сибээстээх. ДьДьДь
Сүрэх тэбиитэ көр сүрэх I. [Нина:] Медицина этиитинэн, сүрэх күүскэ тэбиитэ сылайыыттан, сынньаныаххын наада. Амма Аччыгыйа
Баар эн сүрэҕиҥ тэбиитэ Байҕал күүрээнигэр, Күүстээх тыал түһүүтэ — Тыа сүгүрүйэригэр. Эллэй
Сыспай сиэллээхтэрим сыа оттоох сыһыыбар Холоругу түһэрэн хотоһуйан эрэллэр, Туйахтарын тыаһа сүрэҕим тэбиитинии өрө битигирээн кулгаахпар иһиллэр. М. Ефимов
Тымыр тэбиитэ көр тымыр. Киһи тугунан ыалдьыбытын быһааралларыгар быраастар киһи тымыра тэбиитин кэмнииллэрэ. КФП БАаДИ
Эмискэ кини илиитэ илир гынаатын кытта, тымыр тэбиитин бигиир сир арыый үөһэ өттүнэн харыбар быһах уһуга таарыйара билиннэ. А. Куприн (тылб.)

аат. Ыһыллыытоҕуллуу, күөрэ-лаҥкы түһүү. ☉ Беспорядки, хаос
Сибилигин уруу малааһына буолуох буолта үөдэн-таһаан дүбдүргэнинэн солбулунна. М. Доҕордуурап
Тула өттүлэригэр бүлүмүөт, аптамаат тыаһа битигирээбитэ. Уолаттар үөдэн-таһаан ортотугар биирдэ баар буола түспүттэрэ. Күрүлгэн
Французтар илиилэригэр куорат буолбакка, үөдэн-таһаан хаалбыта. АС НИСК
♦ Үөдэн-таһаан буолбут — алдьаммыт-кээһэммит, ыһыллыбыт-тоҕуллубут, күөрэ-лаҥкы барбыт. ☉ Превращаться в беспорядок, хаос
Дэриэбинэ бэйэтин иһэ буоллаҕына, биир да бүтүн түннүктээх-үөлэстээх дьиэ диэн суох гына барыта алдьанан, үөдэн-таһаан буолбуттар. Эрилик Эристиин
Үөдэн-таһаан буолбут быһыты үлэһиттэр кыһыйбыт-абарбыт харахтарынан көрөн турдулар. А. Фёдоров
Туох эрэ куһаҕан буолбута. Дьон сирэйэ-хараҕа бары ыгыллыбыт, дьиэ иһэ хайдах эрэ үөдэнтаһаан буолбут курдуга. Д. Таас. Үөдэн-таһаан оҥор — алдьат-кээһэт, ыс-тох, күөрэ-лаҥкы ыыт. ☉ Учинить беспорядок, устроить хаос, перевернуть вверх дном
Хараҥа ыыспаҕытын үлтү үктээн, үөдэн-таһаан оҥортоон барыам, ыттар! Амма Аччыгыйа
Акылааппытын быһыта кэрдэн эмиэ үөдэн-таһаан оҥорбуттар. М. Доҕордуурап
Дьадаҥы ыал чуумпу балаҕаныгар эмискэ ааспыт үйэ ыар аргыһа — сор-муҥ холоруга — киирэн үлтү ытыйан, үөдэн-таһаан оҥорон кэбистэ. ОИП Х

I
туохт.
1. Атахтаргынан хардары-таары сиртэн күүскэ тэбинэн инниҥ диэки түргэнник ойо былаастаан бар. ☉ Двигаться быстро, резко отталкиваясь от земли ногами, бежать
Маайыс, икки хараҕын быһа симэн баран, туох баарынан сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Мин сүрэҕим битигирии түспүтэ, икки илиибин өрө уунаат: «Аҕаа!», — диэн хатаннык үөгүлээбитим, эккирэтэн сүүрбүтүм. И. Гоголев
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
2. Хайа эмэ диэки тургэнник хамсаа, айаннаа (араас айан тэрилин, тырааныспар туһунан этэргэ). ☉ Двигаться, бегать, ехать (о средствах передвижения)
Бу тоннель устун таһаҕастаах вагонеткалар, автокардар көҥүл сүүрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
Буорусыыһы ытыйбахтаан Массыыналар сүүрдүлэр, Дуораан буолан сатарбахтаан Күрүлүүллэр күргэлэр. А. Абаҕыыныскай
Уулусса устун массыыналар быыстала суох сүүрэллэр. «ХС». Килэҥ суол устун чэпчэки таһаҕастаах сыарҕалар сылбырҕатык халыһыйа сүүрэллэр. Түһүлгэҕэ т.
3. Хайа эмэ диэки хайысхаланан уһун, сүүрүгүр (үксүгэр үрүйэ, үрэх уутун этэргэ). ☉ Течь, бежать (обычно о ручье, речке)
Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
Ыраас үрүйэ кылыгырыы сүүрэн …… аллара суккулунна. П. Филиппов
Үөт быыһынан көҥүс сүүрэр, Үрдүбэр күөрэгэй ыллыыр. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ иһиттэн тахсан синньигэс сүүрээн буолан тоҕун (хол., харах уута, хаан). ☉ Вытекать из чего-л. струйками, струиться (напр., о слезах, крови)
Хатыҥы ким эрэ быйыл саас бааһырпыт эбит: туоһа маһыгар тиийэ дьукку ыстаммыт. Онтон симэһин бөҕө сүүрэр эбит. Суорун Омоллоон
Аҥаар хараҕа ибили охсуллубут киһи тахсан иһэн, Мотуоһаны көрөн хараҕын уута сүүрдэ. Эрилик Эристиин
Бу ынырыгы көрөөт Мойуос кинээс Хараҕын саба тутунна, Хаһыыра түһээт Охтон кэлэн түстэ, Муннунан хаана сүүрэн хардьыгынаан барда. С. Зверев
5. Биир сиргэ тохтообокко, элбэхтик ойуоккалаа (хол., маҥнайгы тымныыттан, куобаҕы этэргэ). ☉ Бегать, не останавливаясь, чтобы согреться (во время первых заморозков — о зайце). Бөлүүн күүскэ хаһыҥнаата — куобахтар сүүрдүлэр буолуохтаах
□ Хаһыҥа суох сылаас түүннэр буоланнар куобах сүүрбэтэх буоллаҕа. Болот Боотур
♦ Илин-кэлин сүүр көр илин-кэлин. Дьонум туһа диэн илин-кэлин сүүрэн биэрээхтиир
□ Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илэ сүүр сөбүлээб. — түүнүн дьон утуйар кэмигэр утуйбакка кэл-бар, тугу эмэ гын. ☉ Бодрствовать, бродить, носиться взадвперёд в ночное время (доставляя беспокойство людям)
«Бу кимнээх киһини утуппакка илэ сүүрдүгүт?» — диэн Дыгдаалап саҥата иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Түүнү быһа илэ сүүрбүт киһиний? Ыл, көр эрэ, кимнэрэй? «ХС»
Саба сүүр көр саба. [Сүөкүлэ:] Алыстаан эрэллэр, бассабыыктар бары өттүнэн барытынан саба сүүрдүлэр, бүрүүкээтилэр. А. Софронов
Холорук күөртүүр отунуу, Кутаалана охсон биирдэ Оройуон үрдүн бүтүннүү Ол сурах саба сүүрдэ. Ф. Софронов
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Буһан эрэр күөс сыта минньигэһэ сүрдээх, мэктиэтигэр киһи сыҥааҕын уута сүүрэр. «Чолбон»
◊ Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах харамай (кыыл, сүөһү). ☉ Животные
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, …… күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
Манна сүүрэр атахтааҕы биирдэ эмэ көрүөҕүҥ, ону да суола сыа хаарга оймоон ааспытын. А. Сыромятникова. Сүүрэр суол — спортивнай тутууларга сүүрэргэ анаан оҥоһуллубут суол. ☉ Беговая дорожка. Спортсменнар сүүрэр суолга таҕыстылар
ср. ДТС йүгүр, тув. чүгүр, тат. йөгерү ‘бежать, бегать; беги’, уйг. жүрмэк ‘ходить, идти’, каракалп. жүриу, чув. дьүре ‘идти’
II
аат. Ойбон, чардаат мууһун ыраастыырга аналлаах, уһун уктаах сиидэ курдук тэрил. ☉ Черпак для очистки прорубей ото льда, сак, ледень
Сааскы быстарыы саҕана, дьоннор ол үрэх өймөлөрүгэр кэлэннэр, араас балыгы сүүрүнэн таах баһан ылан аһыыллар. Болот Боотур
Тэһиллибит ойбон уута өрө тэбэн будулуйбута, Уйбаанчык ойбон мууһун сүүрүнэн ыраастаан биэрбитэ. В. Протодьяконов
Хас да ойбону алларан, сүүрүнэн кыырпах мууһу кичэйэн ыраастаан бараннар, илим уһук быата баайыллар дьаакырдаах туорай маһын ыллылар. «ХС»
ср. бур. шүүр ‘сеть (рыболовная), сито (для процеживания)’, монг., тув. шүүр ‘сито, решето’