м. таба; северный олень хотугу таба; благородный олень таҥара табата.

аат., түөлбэ. Кулааһай. ☉ Изюбр, благородный олень. Хамаха диэн эбэҥки тылыттан киирбит тыл

м. 1. этэр хамсаныы, этэргэ хамсанан өйдөтүү; 2. перен. (поступок) туттуу, быһыы; благородный жест үтүө быһыы; ирон. үтүөмсүйэр быһыы.

1) свет || светлый || светло; күн сырдыга дневной свет; сырдык хос светлая комната; сырдык өҥ светлый цвет; таһырдьа өссө да сырдык на улице всё ещё светло; 2) перен. светлый; благородный; сырдык санаа благородные мысли; сырдык ей светлый ум.

даҕ. Боруобатынан төһө эрэ көрдөрүүлээх (күндү металл булкаастаах). ☉ Содержащий в своем составе благородный металл, пробный (какой-л. пробы)
Регенерация отделениетыгар араас кислоталар көмөлөрүнэн кыһыл көмүһү сорбция сымалаттан араарабыт. Ол кирин-хоҕун электролиһынан ыраастаан үрдүк боруобалаах кыһыл көмүһү ылабыт. «ХС»

прил. 1. рел. сибэтиэй; 2. в знач. сущ. м. рел. сибэтиэй киһи; 3. перен. (нравственно чистый) сибэтиэй, ыраас; 4. (дорогой, заветный) ытык; святое слово "мать" "ийэ" диэн ытык тыл; 5. (благородный) ытык; святой долг ытык иэс; святое дело ытык дьыала.

аат., зоол. Саха сиригэр Өлүөхүмэ, Чаара үрэхтэр тардыыларыгар үөскүүр кугас дьүһүннээх кыыл таба бөдөҥ көрүҥэ (муоһуттан пантокрин диэн эмп оҥороллор). ☉ Изюбр, благородный олень
Тайҕа биир саамай кырасыабай уонна эмтээх муостаах кыыла кулааһай. Я. Семенов. Кулааһай кыыл муоһунан Бу эмп оҥордум. Ис. Куттаныма дуу... уонна Экчи эрэнэн кэбис. В. Миронов
◊ Кулааһай ото бот. — сүүрбэ — биэс уон сэнтимиэтир үрдүктээх, көпсөркөй куоластыҥы эбэтэр бытырыыстыы сибэккилээх эмтээх от үүнээйи. ☉ Зигаденис сибирский (лекарственное растение)
Кулааһай ото сэндэҥэ мутукчалаах ойуурдарга үүнээччи. МАА ССКОЭҮү
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: киис тиҥилэҕэ, кулун туйаҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС»

1. 1) очень хороший, прекрасный, превосходный, замечательный, отличный; үтүө киһи замечательный человек; үтүө дойду прекрасная страна; үтүө сааһа его лучшие годы; үтүө ат биир кымньыылаах , үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара кнутом, у хорошего человека — одно слово; үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы погов. (и) от хорошей кобылы рождается жеребёнок-урод (соотв. в семье не без урода); 2) уст. благородный, знатный, почтённый || знать; нэһилиэкүтүөлэрэ знатные люди, знать наслега; үтүө төрүттээх киһи человек благородного происхождения; 3) добрый || добро || доброта; үтүө баҕа доброе пожелание; кини үтүөтэ умнуллуо суоҕа его доброта не забудется; 4) заслуга; сэриигэ үтүөлэрин иһин наҕараадаланна он награждён за боевые заслуги; боевой үтүөлэрин иһин медаль медаль за боевые заслуги; 5) сносный || сносно; легче, лучше; ыалдьара үтүө буолла ему полегчало (букв. болезнь его стала легче); 2. употр. в знач. усил. частицы, выражает сильную степень признака: эрэй үтүөтүн эрэйдэнним я узнал, почём фунт лиха.

1. аат., поэт. Туох эмэ муҥутуур кэрэтэ, киэргэлэ (үксүн айылҕаны хоһуйууга тут-лар). ☉ Высшая степень расцвета чего-л. (обычно употр. при описании окружающей природы)
   Мутукча тиллибит силигэ Күн диэки күлүмнүү турбута. Эллэй
   Аҕынным даҕаны тыа сытын, Айылҕа уһуктар силигин. Л. Попов
   Үөрүү үрдүө, саргы салаллыа, Өссө тупсуо дойду силигэ. И. Эртюков
2. даҕ. суолт.
3. Муҥутаан сиппитхоппут, күөҕүнэн симэммит. ☉ Покрытый густой зеленью, в зелёном убранстве
   Силик хатыҥ сэбирдэҕэр Сиккиэр саһан тимирдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
   Силигирии сиэттиспит Силик күөх сиэллээх Сис тыабыт сиэкэнийбит. С. Зверев
   Таҥалай силик оһуордаах Талба, намчы хонуулаах Эриэн-быраан хайалар Эйигин эрэ саныыллар. А. Бродников
4. Олус кэрэ, кэрэттэн кэрэ. ☉ Чарующий, прелестный (напр., о голосе)
   Икки кыталык, биир удаҕан истиэхтэн кэрэ, намылҕа силик тойугунан күрэстэһиилэрэ буолла. Амма Аччыгыйа
   Таптал ис кистэлин Барыы эппэттэр Тыл силик кистэлин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
   Сэттэ күнтэн килбэйэр Силик симэҕи иилэллэр, Тоҕус көстөн туналыйар Толомон оһуору туттараллар. С. Зверев
   ♦ Силигэ ситтэ — онто-манта барыта толору ситтэ, туох да итэҕэһэ суох буолла. ☉ Всё продумано до мелочей, сделано без изъянов и недочётов
   Күһүн таҥара дьиэтин силигэ дьэ ситэн, улахан малааһын буолбут. И. Гоголев
   — Оо, оҕом! Дьэ силигэ ситтэ, күөнү кытта көрсүөр, хааны кытта харсыар сөп буолла. Эрилик Эристиин
   Уонна… дьэ бу, силикпит ситэн аны уус-уран салайааччыланныбыт. Э. Соколов
   ср. др.-тюрк. силик ‘чистый, благородный, изящный’, уйг. силик ‘гладкий, ровный; искусный’

1. даҕ.
2. итэҕ. Таҥара быһыыта быһыылаах, муҥура суох үрдүк сырдык күүстээх. ☉ Божественный, наделённый божественной благодатью, силой, святой. Сибэтиэй таҥара. Сибэтиэй тыын
   □ Эбэтэр үөһэттэн сибэтиэй таҥара илэ түһэн оҕобун тилиннэрдэҕэ буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Киһилии этэ-хаана суох, айыыны-хараны билбэт, аҥаардас сибэтиэй тыыннарынан олохсуйбут биибилийэҕэ кэпсэнэр дьикти ырай киһи тэһийбэт дойдута эбит. Н. Заболоцкай
   △ Таҥара курдук сырдык күүстэммит. ☉ Освящённый, наделённый божественностью, божественной благодатью. Сибэтиэй евангелие
   □ Таҥара дьиэтин тэрэпиэһинньигэ Александр преподобнай сибэтиэй күлүгүн ыйан көрдөрбүтэ. Н. Якутскай
   Бачча ньаалбааны тобус-толору кыпкыра алтан кириэстэрдээх. «Абыралгыт бу сибэтиэй кириэскэ баар», — диир. Суорун Омоллоон
3. көсп., кэпс. Киһи сүгүрүйэн туран ытыктыыр, үрдүк сырдык иэйиилээх; ытык. ☉ Освящённый высоким чувством, самый светлый и глубоко чтимый
   Сэттэ иилээх-саҕалаах Сибэтиэй ийэ дойдубут Сиҥнэстиэҕэ дэһэҥҥит Сэлэ иһиттэн тахсымаҥ! Сиҥнэстиэҕин иннигэр Сибэкки ньүөссүн кырыһынан Ситэриилээх дэһэллэр. С. Васильев
   Кеша олоҕун аргыһынан талбыт киһитэ Вера эмиэ кини курдук сир үрдүгэр саамай сибэтиэй идэлээх — эмчит. «Кыым»
   Бу аан дойдуга дьахтар тапталыттан ордук сибэтиэй, кэрэ туох да суох. А. Куприн (тылб.)
   Мин күндү ийэлэрим сибэтиэй ытыстара олох киэҥ хонуутугар кэскиллээҕи ыспыттара. Р. Гамзатов (тылб.)
   △ Улахан харыстаах, күндү, ытык. ☉ Оберегаемый человеком как самое светлое, священный (напр., об образе человека)
   [Күөх Көппө:] Оттон киһи сибэтиэй мөссүөнүн алдьатан көрдүн эрэ. Суорун Омоллоон
4. көсп., кэпс. Туох да айыыта-харата суох, толору ыраас. ☉ Нравственно чистый, безгрешный, благородный
   [Хряк:] Чепуха! Сиргэ сибэтиэй кыыс суох! [Булат:] Бааллар! Манна үлэлиир саха кыргыттара Үксүлэрэ олус сэмэйдэр, ыраастар, Башкир кыргыттарын курдуктар. И. Гоголев
5. аат суолт., итэҕ. Христианнар өйдөбүллэринэн, олоҕун таҥара, таҥара дьиэтин тустарыгар олорбут уонна өлөн баран үөһэ тахсан таҥараһыттары араҥаччылааччы буолбут киһи. ☉ По понятиям христиан, человек, проведший жизнь в служении богу и церкви и после смерти признанный небесным покровителем верующих, святой
   Биллэрин курдук, оннооҕор улуукан сибэтиэйдэр уонна бороруоктар бар дьон олоҕуттан букатыннаахтык тэйэллэрэ кэбэҕэстик ситиһиллибэт этэ. Индия к. Таҥара дьиэтин хадаҕалыыр тойотторбут биһигини сибэтиэй буолар иһин аҥаарбыт хайдыар, быһаҕаспыт быстыар диэри айыка диэбэппитигэр сүбэлииллэр. Эрилик Эристиин
   Константин төһө да аһынар сүрэҕэ суох, итиэннэ уодаһыннаах импэрээтэр буолбутун иһин, таҥара дьиэтэ кинини сибэтиэйинэн биллэрбитэ. КФП БАаДИ
   ◊ Сибэтиэй буор фольк., кэпс. — күн сирэ, аан дойду. ☉ Подсолнечный мир, земля как место обитания людей
   Сибэтиэй буорум улаҕаа өттүнэн [Сырдык күнүм] урбайа киирдэ. Саха нар. ыр. I
   [Баай Байбал:] Сырдык дууһабыттан арахсыахпар диэри, бу сибэтиэй буор сирбиттэн уларыйыахпар диэри таҥара биэрбит аһыыр аһым, таҥнар таҥаһым баар. П. Ойуунускай