1) благословение; кырдьаҕастан алгыһын ыл , эдэртэн эйэтин ыл посл. от старого бери его благословение, от молодого— дружбу; 2) хвала, восхваление, славословие; 3) страстная мольба, заклинание; кырыыс баһа хааннаах , алгыс баһа арыылаах посл. последствия проклятия— кровь, последствия заклинания — — масло (т. е. проклятие —губительно, мольба — спасительна).

1) см. уйалан=; манна көтөр уйалаабыт здесь птица свила гнездо; 2) диал. укладывать (ребёнка) в колыбель, в люльку; төрөтөр оҕону уйалаа , иитэр сүөһүнү күрүөлээ пеленай новорождённого в колыбели, держи скот в изгороди (старинное благословение, пожелание богатства молодым) # хортуоппуйу уйалаан олордуу гнездовая посадка картофеля.

аат., эргэр., итэҕ.
1. Тугу эмэ оҥорорго көҥүллээһин, бэйэ үтүө санаатын, баҕатын биллэрии. ☉ Благословение
Мачайар Баһылай тэринэн баран, аччыгый баһаар таҥаратын дьиэтин таһыгар биир биэдэрэ тыыннаах испиири иһэрдэн туран, эдэр дьонтон былаҕастабыанньа, кырдьаҕас дьонтон алгыс ылан аттанан айаннаабыт. Саха фольк. Мин Гришаҕа ийэлии былаҕастабыанньабын ыытабын, эйиэхэ төһө бэркэ сулууспалыыр? А. Пушкин (тылб.)
2. Кими эмэ, таҥара дьиэтин эбэрээтин толорон, сибэтии гыныы, тугу эмэ оҥорорун көҥүллээһин. ☉ Освящение чего-л., благословение кого-л. (по церковным обрядам)
Дьэкиим (тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа баран, аҕабыыттан былаҕастабыанньа ылар). Дорообо, баачыка, дорообо. А. Софронов
Таҥара сырдык тыыны сахаларга тарҕатарга кыһанара сибэтиэй санаа! Онон эн баҕаҕын толорон, таҥараҕа эмиэ биир храмы тутаргар былаҕастабыанньа биэрэбин! Н. Якутскай

аат., үрд. Дьолусоргуну түстээһин, алҕааһын. ☉ Благословение и благопожелание
Кэнники да үөскүүр кэнчээри ыччаттар Кэскиллэрэ буолуохтун, Хойут төрүүр ороһу оҕолор Тускулара буолуохтун, Уруй-айхал буолуохтун! Саха фольк. «Күөгэйэр күннэрбэр» кинигэттэн наар үөрүү-көтүү, уруй-айхал, эйэ-дэм сылаас тыына илгийэрэ. Софр. Данилов
Аллаах аппыт барахсан Бадылҕахтаан тахсыбат Арыылардаах кымыһын Бастыҥ сиэллээх чорооҥҥо Адьырыччы кутаммыт, Айах тутан тураммыт Урааҥхайдыысахалыы Уруй-айхал этиэҕиҥ. Күннүк Уурастыырап

1. аат.
2. эргэр. Дьолу-соргуну түстээн этэр алгыс тыл. ☉ Благопожелание, благословение. Эллэй Боотур түһүлгэ диэн оҥорон, сылгы, ынах кымыһын мунньан, үөһээ айыыларын алҕаан, сөһүргэстээн олорон уруй охсон алгыыр. Саха фольк. Ырыа чыычаах кэриэтэ Улуу Москубаҕа Уһаарыллан тиийэҥҥин Уус тылгынан уруйда тут. С. Зверев
   Үлэһит норуот көҥүлэ туругурдун диэн улуу уруйу этиэххэ. П. Ойуунускай
3. Үрдүк үөрүү, дьол, өрөгөй; уйгубыйаҥ. ☉ Счастье, торжество, ликование; благодать
   Дьол тосхойдун, Туску туһаайдын, Мичил билистин, Айхал ананнын, Уруй олохтоннун! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ыраас, сырдык ыра туоллун, Уһун тускул, уруй буоллун! Күннүк Уурастыырап
   Олоҥхолуу уруй олохтонуо, саас кэлэринии саргы куруутун салаллыа. Суорун Омоллоон
4. саҥа алл. суолт. Үөрүүнү-көтүүнү, өрө көтөҕүллүүнү, сөҕүүнү-махтайыыны көрдөрөр айхаллыыр тыл. ☉ Слово благопожелания, соответствующее русскому «слава!»
   Күүстээх үлэни көтөхпүт-сүкпүт, Үлүгэри үтүрүйбүт үлэһит норуот, Көтөҕүллэн туран көрүүй! Уруй! Уруй! Уруй! П. Ойуунускай
   Уруй буоллун, доҕоттоор, уруй! Күннүк Уурастыырап
   Саала иһэ өссө сырдаата, Саргы! Уруй! Сатараата. С. Васильев
   ср. монг. урай, тюрк. уран ‘ура’

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’

аат.
1. Дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн анал тыл этии. ☉ Особые слова, обращенные к людям с пожеланием им добра; слова, произносимые по разным жизненным случаям с просьбой, мольбой о благополучном исходе, благопожелания. Алгыс тыла. Урууга алгыста эт. Ыһыах алгыһа
□ Кырыыс баһа хааннаах, алгыс баһа арыылаах (өс хоһ.)
Алгыска оннооҕор абааһы ахсыыр (өс хоһ.). «Саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ!» — Сахаҕыт норуотун алгыһын умнумаҥ! Күннүк Уурастыырап
Алгыс тыла арыылаах дииллэр, Алҕаатаҕым буоллун: Буулдьалар аһара көттүннэр Дойдум хорсун уолун. И. Эртюков
2. Сөбүлүүр-биһириир, үтүөнү баҕарар ис хоһоонноох кимиэхэ эмэ туһаайыллыбыт кэс тыл (үксүгэр кырдьаҕастар эдэрдэргэ анаан этиилэрэ). ☉ Благословение; напутственное слово (обычно обращение стариков к молодым)
Ийэ-аҕа алгыһа, ийэ-аҕа кэриэһэ диэн суруйуоххун, ыллыаххын баҕараҕын. С. Васильев
«Туой, ыллаа!» — диэн тапталлаах Дойдум биэртэ алгыһын, Бэһиэлэй, нарын, ыар тыллаах Поэзия — мин аргыһым. Дьуон Дьаҥылы
Төрөөбүт эн дойдуҥ алгыһа Иллээх көмөтө тиийдин. И. Чаҕылҕан
[Вера:] Биһиги Куонаанныын, икки тулаайах холбоһон, ыал буолуохпутун баҕарабыт. Онон эн алгыскын көрдүүбүт. С. Ефремов
3. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ кутталлаах хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл. ☉ По старинному суеверию — волшебное слово, способное изгонять злые силы, исцелять от болезней; заговоры, заклинание
Миэхэ тахсан олорон аһаан, аралдьыйа түһэн киир. Кыра алгыс алҕатардаах этим. Болот Боотур
4. көсп. Үтүө тыл, үтүө баҕа санаа; туох эмэ муҥутуур үтүө, кэрэ көстүүтэ. ☉ Доброе слово, доброе желание, пожелание; прекрасный вид, лучшее создание
Аатыгыран диэн курдук Алгыстар арыллаллар Аҕай эбээ, оҕолоор. А. Софронов
Кинилэр дьон санааларыгар эҥкилэ суох арай бу балар быһыылаах диэн алгыс санааны кытары саастаах өттүлэрэ батыһа көрөн хаалаллар. Н. Лугинов
Сир олоҕун киэргэлэ, аан дойду алгыһа дьахтар баар. П. Ойуунускай
Эйиигинниин алгыс буолуом, Эн үүрдүҥ да кырыыс буолуом, Эйигинниин ырыа буолуом, Эн үүрдүҥ да ынчык буолуом. И. Гоголев
5. лит. Норуот поэзиятын биир саамай былыргы көрүҥэ, жанра. ☉ Один из древнейших видов (жанров) якутской народной поэзии, алгыс
Олоҥхо, алгыс, чабырҕах уонна поэмалар үгүстэрэ саха фольклорун жанр өттүнэн уратыта буолар. Саха фольк. Алгыс, андаҕар курдук түҥ былыргыттан сибээстээх айымньыларга поэт иччилэри, айыыһыттары ааттаталыыр. ФЕВ УТУ
тюрк. алгыш

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ

1. аат.
2. Кыыс эбэтэр уол кыра сааһыгар (үксүгэр эдэр сааһыгар диэри кэмҥэ этиллэр). ☉ Ребёнок, младенец, дитя
   Сүүрбэтин туола илик, барыларын баһыгар баар суох маанылаах оҕолоро. Эрилик Эристиин
   Вера суулаах оҕону аа-дьуо ылан сөрүүн сиргэ сытыарар. С. Ефремов
   Оҕолор эрэ тустарыгар киһи олорор, үлэлиир. В. Гаврильева
3. Улаата илик көтөр, кыыл. ☉ Детёныш, зверёныш, птенец. Кус оҕото. Ыт оҕото
   □ Саҥардыы көтөөрү гынан эрэр тураах оҕото мутукка хатана сатыыр. Эрилик Эристиин
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
   [Куоска] чыычаах оҕотун тутан сиэри дьүһүлэннэҕин! Р. Кулаковскай
4. Атын аат тылы кытта аччатар, атаахтатар суолталаах холбоһугу үөскэтэр. ☉ С именами существительными образует сочетание уменьшительно-ласкательного значения
   Суоҥаа сымнаҕастык, эйэҕэстик ытыһын оҕотунан айахпын саба туппута. И. Гоголев
   [Сотоколуур:] Арыы оҕотуна, үрүҥ сиэллэ аҕал. Күндэ
   Массыына иннигэр кыра алаас оҥос гына түспүтэ, ортотугар күөл оҕото чэмэлийэн сытара. В. Гаврильева
5. даҕ. суолт.
6. Ситэ илик, кыра; эдэр. ☉ Маленький, недостаточно зрелый, молодой
   Оҕо суордар иҥсэлээх харахтарынан кулуну одуулаһан турулуҥнаһаллар. Амма Аччыгыйа
   «Ээ, оҕо, букатын оҕо, доҕор!» — Иван Иванович мин диэки кылап гына көрдө. С. Данилов
   Ыарҕа талах ыпсыылаах Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай. С. Зверев
7. көсп. Эрдийэ илик, туҥуй. ☉ Молодой, неокрепший
   Ол эрээри, сырдык хоһоон сылаас тыына кини оҕо сүрэҕин үөртэ. Амма Аччыгыйа
   Кыыс ырыата эдэр киһи эмньик сүрэҕин эймэһитэ, уол киһи оҕо кутун уйадыта эйээрбит. П. Филиппов
   Кини оҕо санаатын киэр кыйдаан, бэйэ бодотун тардыммыта. Н. Босиков
   ♦ Муммут кус оҕотун курдук көр мун. Кини ыксалыттан тугу да гыныан булбата, муммут кус оҕотун курдук буолла. Оҕоҕо баттат кэпс. — элбэх оҕолоох буол, элбэх оҕолон. ☉ Стать многодетным, заиметь много детей (букв. быть задавленным детьми)
   Элбэх оҕоҕо баттатан, ордук кыһалҕалааҕа. ГИП КДь. Оҕо куотуо суоҕа (миигиттэн оҕо куотуо буоллаҕай) — туох да куһаҕан буолуо суоҕа. ☉ Никакой беды, ничего страшного не будет (нечего пугаться, суетиться). Бу да киһи эттэххин, аата, оҕо куотуо буоллаҕай. Оҕо кутун тут — кимиэхэ эмэ олус сөбүлэт. ☉ Очаровать кого-л. [Кэтириинэ] Оонньуур иминэн уоттуу кыыһан, Оҕо куппун тутта дии! А. Бродников. Оҕолоотор оҕом (оҕобут) үрд. — төрөппүт эбэтэр аҕа саастаах киһи «олус чугастык саныыр баар-суох эрэнэр киһим» диэн санаатын этэр көһөр олук (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Формула почтительно-вежливого обращения старших к молодым (употр. в притяж. ф.)
   Өлбөт-сүппэт ыйаахтаах Уот Дьөһөгөй төрдүттэн Уруйдатан тураммын Оҕолоотор оҕобор аҕаллым. П. Ойуунускай. Оҕону кытта оҕо, <дьахтары кытта дьахтар> — дьоҥҥо барытыгар биир тэҥ үчүгэй, эйэҕэс сыһыаннаах киһи. ☉ Человек, ко всем относящийся одинаково сердечно, доброжелательно, добродушный, искренний (букв. с ребёнком — ребёнок, с женщиной — женщина)
   Онуоха эбии кини майгыта эйэҕэһэ, үчүгэйэ бэрт: оҕону кытта оҕо, дьахтары кытта дьахтар, кими баҕарар кытта истиҥ тылы булан кэпсэтэр идэлээх. Софр. Данилов
   Кини киһиэхэ барытыгар эйэҕэстик сыһыаннаһар, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас. И. Федосеев. Оҕо оонньуута кэпс. — кыра, дуона суох; кэбэҕэстик кыаллар, кыах иһинэн. ☉ Незначительное, лёгкое, пустяковое дело, занятие (букв. детская игра)
   Бу диэн оҕо оонньуута буоллаҕа дии, тохсунньуга сиргэ хонор баар — абытай суол. Р. Кулаковскай
   Билиҥҥи үйэҕэ, бэл, уу күүһэ оҕо оонньуута буолла эбээт. Н. Заболоцкай
   Инники айаммытыгар тэҥнээтэххэ, тымныы ууга биирдэ киирэн тахсыбытым оҕо оонньуута эбит. «ХС». Оҕо оонньуута буолбатах — дөбөҥнүк кыаллар буолбатах, чэпчэкитэ суох. ☉ Это не пустяк, это не шутка, это серьёзное дело (букв. [это] не детская игра)
   Олоҕу олоруу — оҕо оонньуута буолбатах. Болот Боотур
   Бүтүн ыалы, бачча сүөһүнү көһөрөр, сүүрүктээх үрэҕи харбатан туоратар оҕо оонньуута буолбатах. Н. Заболоцкай
   Уон биир көстөн ордук сири сатыы хаамар оҕо оонньуута буолбатах. «ХС». Оҕо тойуга кэпс. — кураанаҕы лахсыйыы. ☉ Несерьёзный разговор, детский лепет
   Финляндияны таҥнаран биэрдибит диэн тыллаһыы адьас оҕо тойуга буолар. «ХС». Оҕо төрүү ыарыһах кэпс. — төрүөҕүттэн, төрүкү ыарыһах. ☉ Болезненный с самого рождения
   Ити киһигит оҕо төрүү ыарыһах, мөлтөх киһи. И. Никифоров. Оҕотугар өлүү- лээх кэпс. — оҕолоро өлө турар (ыал). ☉ Дети умирают один за другим у кого-л.
   Былыргылыынан, оҕолоругар өлүүлээх ыаллар оҕолоругар, сүрэхтээбит ийэ буолан, ылан иитэлиир. С. Васильев. Оҕотугар түспүт — оҕо курдук буол, оҕолуу быһыылан. ☉ Вести себя как ребёнок, впадать в детство (букв. стал ребёнком)
   Хаһан да маннык көргө-нарга түбэспэтэх дьон, эдэриттэн эмэнигэр тиийэ оҕолоругар түһэн оонньоотулар. Болот Боотур
   Оҕонньорум барахсан Оҕотугар түстэ: Уулуссаҕа ойон тахсан Уйадыйан турда. С. Данилов. Оҕотун быарын сиир харыс. — өлбүтүм быарын сиэн уойдум диэн курдук (көр өлбүт). Сахалар киһи наһаа кырыйдаҕына «оҕотун быарын сиир» дииллэр. Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> — оҕолоро төрүү-төрүү өлөн иһэр, оҕолоругар табыллыбат (ыал, дьон). ☉ Дети не выживают, не держатся у кого-л. (букв. ребёнок не встаёт)
   Хабыаччылаах оҕо турбат ыала буолаары гыннылар быһыылаах. Болот Боотур
   Биһиэхэ оҕо турбат, төрүү-төрүү иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев. Оҕо түспүт харыс. — сиппэтэх оҕо төрөөн өлбүт. ☉ Произошёл выкидыш (букв. ребёнок выпал). Тэҥн. оҕо куоппут (көр куот). Оҕо уйата оҥор (тарт) эргэр. — өр оҕоломмотох ыалга кыыран оҕо кутун иҥэрэн, үҥэнсүктэн, көрдөһөн кыыр (ойууну этэргэ). ☉ Камланием и заклинаниями вселить дух ребёнка в дом бездетной семьи (о шамане)
   Эрэмдэ диэн сиргэ олорор Чыыбыс ойуунунан оҕо уйата оҥотторорго сүбэлэспиттэр. И. Федосеев
   [Анньыыһын ойуун] оҕо уйата тардан араас иччилэргэ, айыыларга суламмыт. Багдарыын Сүлбэ. Оҕо хаата кэпс. — субуруччу оҕолонон иһэр, элбэх оҕолоох дьахтар. ☉ Женщина, которая рожает несколько раз подряд (букв. сума для детей). Кийиит оҕо хаата буолуон баҕарбат. Орук оҕото көр орук. Былыр орук оҕотун харыстаан, туора дьоҥҥо мээнэ көрдөрбөккө улаатыннараллара. Тойон оҕото буол кэпс. — кимтэн да тутулуга суох буол; сололоох буол. ☉ Стать независимым; быть свободным, распоряжаться временем по своему усмотрению
   Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ да тойон оҕото буола түһэҕин. Э. Соколов. Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) фольк. — «кэлэр кэскилиҥ, үүнэр көлүөнэҥ тэнийэ, салҕана турдун» диэн алҕаан этии. ☉ Благословение на продолжение рода, чтобы судьба была благосклонна к потомству кого-л.
   Төрөтөр оҕолоро уйаламмыт, Иитэр сүөһүлэрэ күрүөлэммит. ПЭК ОНЛЯ III
   Төрөтөр оҕоҕут уйаланнын, Иитэр сүөһүгүт күрүөлэннин. Суорун Омоллоон
   [Тойбохой:] Төрүүр оҕону манна төлкөлүөм, Иитэр сүөһүнү манна күрүөлүөм. И. Данилов. Үүтүн тохпут оҕо курдук — аһара хомойбут, санаарҕаабыт курдук, кэри-куру (буол, сырыт). ☉ соотв. как в воду опущенный (букв. как ребёнок, проливший своё молоко)
   Кини үүтүн тохпут оҕо курдук саппаллан, тугу да гыныан булбакка, таах туран хаалла. В. Яковлев
   Сөдүөт, аньыылаах-харалаах киһи, ити күнтэн ыла үүтүн тохпут оҕо курдук сырытта. Н. Кондаков
   ◊ Айылҕа оҕото көр айылҕа
   Кини [Дьэллик] бу айылаах кэрэ, нарынтаннарын айылҕа оҕотун сүрэххэ-быарга кыҥыы турбута буолуо дуо? Н. Заболоцкай
   Ньургуһун [кыыс аата] бэйэтин аатын курдук ыраас айылҕа оҕото, айылҕа тыыннаах сибэккитэ. Т. Сметанин
   Бу хорсун санаалаах айылҕа оҕото айаҕынан иитиллэр туурка саатын ыһыктыбакка сылдьар эбит. «ХС». Айыы оҕото — 1) кэпс. — үтүө-мааны майгылаах, сайаҕас санаалаах оҕо. ☉ Божье дитя, человеческое дитя, человек. Оҕом айыы оҕото, санаа хоту сылдьар; 2) фольк. — үөһэттэн айдарыылаах, киргэ-дьайга сыстыбат оҥоһуулаах оҕо. ☉ Благословенный свыше, неподверженный нечисти, невинный (о ребёнке). Онтон ыла аймахтара харыстаан, «айыы оҕото» диэн аат биэрэллэр. Саха фольк. Бэйэбит оҕобут кэпс. — манна үөскээбит, мантан төрүттээх оҕо. ☉ Здешний, местный, из этих мест (о молодом человеке)
   Сандаарка: «Хата бэйэбит оҕобут манна тахсан биэлсэр буолсу». С. Ефремов. Оҕо аата оҕо кэпс. — өссө да кыра, өйдөөбөтө элбэх буоллаҕа. ☉ Ребёнок есть ребёнок, ещё маленький, многого не понимает
   Оҕо аата оҕо, дэҥнэтэн улдьаарталыыра баар буолааччы. П. Аввакумов. Оҕо аймах поэт. — кыра, сүүрэр-көтөр саастаах оҕолор. ☉ Маленькие дети, детвора, ребятня
   Оҕо аймах таһыйар чалбаҕын Тиийээтин тиэтэйэн таһаартаа, Харалдьык маҥнайгы ачатын Сүрэҕим суоһунан угуттаа. П. Тобуруокап
   Кимка тыаҕа учууталлыыр, Оҕо аймах биһириир. Н. Босиков
   Ол иһин, оҕо аймах тэлгэһэҕэ, Эһиги көҥүл көрүлүүгүт. Т. Сметанин. Оҕо биһигэ кэпс. — кыһыл оҕону сытыаран бигиир орон (сүнньүнэн ыйанар орону этиллэр). ☉ Люлька (обычно о подвесной колыбели)
   Хаҥас диэки оҕо биһигэ көстөр. А. Софронов. Оҕо бырааһа эмт. — оҕону көрөр, эмтиир идэтийбит эмчит. ☉ Детский врач, педиатр. Бүгүн оҕо бырааһа кэлэн барда. Оҕо <да> оҕотуттан — оҕо-оҕо тус-туһунан, хайдах оҕотуттан. ☉ Ребёнок ребёнку рознь, дети детям рознь
   Ити гынан баран, оҕо оҕотуттан, ханнык баҕарар үлэҕэ айылҕа биэрбит талаана наада. Н. Босиков
   «Оҕо да оҕотуттан» диэн бэрт өйдөөх, түгэхтээх этии баар. «Кыым». Оҕо дьиэтэ — тулаайах оҕолору иитэр-харайар тэрилтэ, дьиэ. ☉ Детский приют, детдом
   Григорий Романович оҕо дьиэтигэр, оттон эдьиийэ, балта, быраата дьоҥҥо иитиллибиттэрэ. В. Ойуурускай
   Уруккута сынньалаҥ киинэ, билигин оҕо дьиэтэ. Н. Заболоцкай
   Дириҥҥэ оҕо дьиэтэ баара. ПП ОА. Оҕо дьон поэз. — оҕо саастарыттан өссө тахса илик, эдэр-сэнэх дьон. ☉ Молодые люди в расцвете сил
   Үрэллигэс кыымнанан Отуу уота кытыастар. Үлэ бүтэн сынньанан, Оҕо дьоммут кылыйар. А. Абаҕыыныскай
   Оһуохайга оҕо дьоннор Оонньуулара тахсыбат, Сырдык дьиэттэн эдэр дьоннор Харахтара арахпат. С. Данилов
   Уран муудараһыгар Оҕо дьону иитэр Оскуолалары оҥордубут. Эллэй. Оҕо киһи — эдэр сааһыгар сылдьар уол, ыччат. ☉ Юноша
   Кыра Хабырыыс сүүрбэтиттэн эрэ тахсан эрэр оҕо киһи этэ. Эрилик Эристиин. Оҕо көрөөччү — ыал оҕотун көрөр, хамнастаах үлэһит. ☉ Няня, гувернантка (гувернёр)
   Кыысчаан ыалларга оҕо көрөөччүнэн, остолобуойга иһит сууйааччынан үлэлии-үлэлии, сэттэ кылааһы бүтэрбитэ. А. Кондратьев
   Ол саҕана уобалас үрдүнэн түөрт быраас, уон тоҕус биэлсэр уонна үс оҕо көрөөччү баара. И. Федосеев. Оҕо көтөҕөөччү эргэр. — дьахтар оҕолоноругар көмөлөһөөччү, дьахтар төрөтөөччү (былыр ыҥырыыга сылдьар саастаах дьахталлары, эмээхситтэри этэллэрэ). ☉ Повитуха, повивальная бабка
   Нарыйа ыалдьыан хас да хонук иннинэ оҕо көтөҕөөччү билэр эмээхсиннэрэ кэлбитэ. В. Яковлев
   «Тыый, ол оҕо көтөҕөөччүтэ суох хайдах?» — диэн Тумалыма хотун аймана түспүтэ. ИН ХБ. Оҕо куоппут (куоттар) көр куот. Сураҕа, кыыстара оҕо куоттарбыт үһү. Оҕо куотуута харыс. — үөскээн иһэр оҕо түһэн хаалыыта. ☉ Выкидыш. Быйыл бөһүөлэккэ оҕо куотуута аҕыйаата. Оҕо кут үрд. — оҕолуу эдэр ыраас кут. ☉ Чистая, светлая душа, детская душа
   Айылҕа дьикти көстүүтэ Абылаата сүрэхпин. Ол иһин нөрүйүөм этэ Оҕо куппун биэрэммин. А. Бродников
   Кыыс ырыата уол киһи оҕо кутун уйадытта. П. Филиппов. Оҕо кэбис кэпс. — сиппэтэх төрүөхтэн (кыылы этэргэ). ☉ Выкидывать детёныша (обычно о животных)
   Оҕо кэбиспит кырса аһаабат. В. Алданскай
   Куһаҕан хаачыстыбалаах, түүнүгүрбүт аһылыктан буос тыһылар оҕо кэбиһэллэр. ТИиС. Оҕо оҕо кур- дук — оҕоттон атына суох. ☉ соотв. ребёнок как ребёнок
   Бастаан үөрэнэ киирэрбитигэр оҕо оҕо курдук этибит. Далан
   Биһиги оҕолор оҕолор курдук дьоммутун кытта бииргэ олорор буоллубут. Ф. Захаров
   Нина син оҕо оҕо курдук, ол эрээри биир чорбойордоох. ЧКС ОИиСТ. Оҕо оҕото өтөр кэпс. — тэбэнэттээх, мэник санаата баһыйан кэлэр (сылдьан эрэ эмискэ). ☉ В ребёнке детство играет (шалит)
   Ийэтэ тыыннааҕар, оҕо оҕото өтөн, айаннаан иһэн мэнигилиир эбит. Сэмээр Баһылай. Оҕо саас — кыра эрдэҕинээҕи кэм; сүүрэнкөтөн оонньуур, көҥүл көччүйэр кэм (ситэр сааска диэри кэми этиллэр). ☉ Детство. Киһи оҕо сааһын сарсыардаҕа холууллар. Саха фольк. Мин испэр саныырым: «Быраһаай, оҕо сааһым, оонньуур кэмим!» Н. Якутскай
   Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов. Оҕо саҕа оҕолоох кэпс. — киэн туттар, үчүгэй оҕолоох. ☉ Иметь ребёнка, которым можно гордиться
   «Саха тиксибэтэх улахан аатсуол бөҕөҕө тигистиҥ, оҕо саҕа оҕолордооххун», — дииллэр ээ дьон. Н. Лугинов. Оҕо суруйааччыта — оҕолорго аналлаах айымньылары суруйар киһи. ☉ Детский писатель. Пётр Дмитриев — Туутук — оҕо суруйааччыта
   □ Суорун Омоллоон оҕо суруйааччытын, кэпсээнньит, хоһоонньут, публицист быһыытынан ааҕааччыларга эмиэ киэҥник биһирэнэр. ОГГ СМ. Оҕо суута кэпс. — кыһыл оҕону суулуур таҥас. ☉ Пелёнка (детская). Быаҕа оҕо суута бөҕө ыйаммыт. Оҕото бэрт кэпс. — наһаа эдэр, эдэрэ бэрт. ☉ Слишком молод
   «Бу киһи оҕото бэрт ээ», — Кыра Уйбаан хайдах эрэ сирэйэ сырдыы түһээт, эрчимнээхтик күлэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Оҕото бэрт буолан, кэнэнэ холкутатар буоллаҕа эбээт. ОГГ ТЛ-8. Оҕотун түһэртэрбит харыс. — саҥа үөскээбит оҕотун мэдиссиинэ көмөтүнэн ылларбыт. ☉ Делать аборт. Кэлиҥҥи кэмҥэ дьахтар оҕотун түһэртэрбэтин туһугар иитэрүөрэтэр үлэни ыытар буоллулар. Оҕо хаата эмт. — эһээхэй оҕо ийэтин иһигэр сылдьыбыт хаата. ☉ Послед (у женщины). Оҕотун хаата таҕыстаҕына дьахтар дьэ быыһанар, ырааһырар. Оҕо хатыыта кэпс. — тииһиир, түһэр тиис. ☉ Молочный зуб. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Оскуола оҕото — оскуолаҕа үөрэнэр саастаах оҕо. ☉ Ребёнок школьного возраста, школьник. Аттынан оскуола оҕолоро аастылар
   □ Оскуола оҕото тарҕаһан Остуорас Акыым дьиэтигэр Омуннаах айдаан элбиир. С. Васильев. Уол оҕото кэпс. — сытыы-хотуу, туохтан да иҥнэн турбат уол. ☉ Отчаянный, лихой, бесшабашный молодой человек
   Миша, дьэ, уол оҕото дии. Э. Соколов
   Уу ньирэй (кыһыл) оҕо — кыһыл оҕо диэн курдук (көр кыһыл). Биһиги бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин. Ойуун буоларга кыһыл оҕо эрдэххиттэн айдарыылаах этиҥ. Д. Софронов
   Дуомуна кыһыл оҕотун биһиккэ сытыаран аргыый бигии олорбута. А. Сыромятникова. Эрдэҕэс оҕо — улааппыт, обургу оҕо (быһа холоон уон иккититтэн уон алтатыгар диэри саастаах). ☉ Подросток (примерно от двенадцати до шестнадцати лет)
   Эрдэҕэс оҕолор үксүн бииргэ үөрэнэллэринэн, оонньуулларынан, чугас-чугас олороллорунан доҕордоһоллор. ЧКС АК
   ср. монг. өкин, халх. охиҥ, орд. окин ‘дочь, девочка, ребёнок’, тюрк. чаба ‘мальчик, ребёнок, дитя’