зажиточная жизнь, общее благосостояние.

1. аат. Дэлэй ас-үөл, олох баайа-талыма. ☉ Достаток, благополучие, благосостояние (материальное), изобилие
   Тулалыыр эйгэбит барыта ыраас буоллаҕына олохпут уйгута тупсар. А. Фёдоров
   Күөл ырбыыланнаҕына кырдьаҕастаах эдэр сааһыттар дьиҥнээх уйгуга тиийэллэрэ: кинилэр кус, анды этин таһынан илим соботун сииллэрэ. С. Никифоров
   Үлэһиттэр материальнай уйгуларын уонна култуураларын таһыма үрдээтэ. «ХС»
2. даҕ. суолт. Дэлэгэй, өлгөм, баайталым. ☉ Обильный, богатый, пышный, роскошный
   Ону бүттүүн биһирээн, Уйгу ыһыах ыстыбыт, Үйэлэргэ силигилээн, Үүнэр чэчир астыбыт. Күннүк Уурастыырап
   Төрөтөр оҕобутун биһиктээн, Төрүүр сүөһүбүтүн күрүөлээн Көрдөөх-нардаах сырдык, Уйгу олоҕу айдыҥ. А. Абаҕыыныскай
   Балбаара куруутун тиийиммэт кыһалҕалаах олохтон саҥа, киэҥ уйгу быйаҥнаах олоххо тахсарын санаан, сүрэҕэ битигирии олордо. Д. Токоосоп

I
аат.
1. Дьон төрөөн-үөскээн, үлэлээн-хамсаан сылдьыылара, сылдьар усулуобуйалара. ☉ Жизнь, жизнедеятельность человека. Киһи олоҕо. Олох уларыйыыта. Олох тупсуута
□ Оҕо олоҕо — Биһиги олохпут, Оҕо дьоло — Биһиги дьолбут. Эллэй
2. Дьиэ иһигэр киһи олороругар аналлаах сир эбэтэр анал оҥоһук (хол., олоппос, сыҥаһа орон). ☉ Место или приспособление для сидения внутри дома (напр., нары, табуретки, стулья)
Тойон олоҕор тураах олорор. Өс хоһ. [Бадин:] Дорооболоруҥ, табаарыстар! Чэ, олоххутун булан олоруҥ. С. Ефремов
3. Ыал дьиэ-уот туттан олорор сирэ. ☉ Отдельно стоящий огороженный дом со всеми пристройками, усадьба
Ньукулай оҕонньор кыһыҥҥы олоҕуттан сайыҥҥы олоҕор бараары биэрэккэ турар тыытыгар киирдэ. С. Тарасов
[Уйбаан:] Аҕабыыт харчынан биэрбэтэ диир, биир эрэ оҕуһу биэриэх буолла, онуоха үс олоҕор эбиэнньэ ыллатар, эрэйим да элбэх тахсар диир. А. Софронов
4. Тугу эмэ уурар, туруорар анал оҥоһук. ☉ Подставка, постамент, пьедестал. Чааскы олоҕо. Чаанньык олоҕо. Тэлэбиисэр олоҕо. Пааматынньык олоҕо
5. миф. Ойуун Үөһээ уонна Аллараа дойдуларга кыырарыгар айанын олуктарыгар тохтоон сынньанан ааһар туспа анал онно (хас айанын аайы оннук тоҕус олохтоох). ☉ По мифологическим представлениям якутов: ступени отдыха шамана, когда он камлает верхним добрым духам айыы или нижним духам абааһы. Таких ступеней бывает девять (и в Верхнем, и в Нижнем мире). Орон аайы иһийдилэр, Ойуун бастакы олоҕор, Олбоҕор, аас тэллэх үрдүгэр, Оҥостон тохтоон олорор. Дьуон Дьаҥылы
♦ Олоҕо алдьанна (олоҕун алдьат- та) — олох сүнньэ сатарыйыыта, тосту уларыйыыта. ☉ Ломать жизнь
Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии улахан иэдээн. Н. Лугинов
[Маня:] Үгүстэр миигин сүөргүлүүллэр быһыылаах. Маннык бэйэлээх тоҕо тыаҕа тахсан бэйэтин олоҕун алдьаттаҕа буолуой диэн. С. Ефремов. Олоҕор (уйатыгар) уу киирдэ — ыксаллаах, кутталлаах балаһыанньаҕа киирдэ. ☉ Попадать в критическое положение
Уйбачаан кулуба олоҕор уу киирэн, Түргэн дьаһалы ылынан, Миигин сойуолаан туттара Сир аайы дьоннору ыыталыыр. А. Бэрияк. Олоҕо суоҕунан көрдө — мээнэнэн, кураанаҕынан көрдө. ☉ Смотреть отсутствующим взглядом. Киирбит киһи олоҕо суоҕунан көрөн турда. Олоҕун аргыһа (доҕоро) — ким эмэ кэргэнэ. ☉ соотв. спутник жизни
Олоҕун аргыһыныын баччааҥҥа диэри эйэ дэмнээхтик олорон кэллилэр. НАГ ЯРФС II. Олоххун биэр — тыыҥҥын харыстаама (туох эмэ туһугар). ☉ Отдать, положить свою жизнь (ради чего-л.)
Ийэ дойдутун иһин олоҕун биэрбитэ. НАГ ЯРФС II. <Олоҕун> тиһэх суолугар атаар калька — өлбүт киһини көмүүгэ сырыт, көмүс. ☉ соотв. провожать в последний путь. Санитарканы көмөлөһүннэрэн, балай хаан-сиин буолбут барахсаны сууйан-тараан, таҥыннаран олоҕун тиһэх суолугар атаарбытым. А. Коптяева (тылб.). Олох долгунугар охсулун (оҕустар) — олоххор араас ыарахаттары көрүс. ☉ Испытывать удары судьбы. Онтон, орто дойду одурууннаах Олоҕун долгунугар охсуллан, Күн сирин күүстээх Күтүр сүүрүгэр күлкүттэрэн… Оҕо бэйэм Оҕонньор буолан олорон, одуулаан көрбүтүм… А. Софронов
Олох долгунугар охсуллубутум иһин, хаһан эрэ мин даҕаны албан ааттанан, суон сурахтанан, хонор хоноһо курдук көстөр, ыар ыалдьыт курдук ытыктанар этим. Болот Боотур. Олох очуругар оҕустарда (тэптэрдэ) — олоххор туох эмэ быстах суолтан тэптэрэн, табыллыма, тэмтэрий. ☉ Терпеть неудачу на жизненном пути
Ол онтон санаата оонньообут аатыран, Ол онтон олоххо тэптэрбит аатыран, Куоракка бас-баттах сырытта, Барыылаах-кэлиилээх баһаары манаата. А. Бэрияк
Ол гынан баран олох очуругар оҕустардаҕа. И. Гоголев. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа — күүтүллүбэтэх табыллыы, сатаныы; толору ас-үөл; бэһиэлэй олох. ☉ Неожиданная пожива и удача; пир горой; весёлая и расточительная жизнь
Ол түүн дэриэбинэҕэ Омоллоон олоҕун, Дьэргэстэй ыһыаҕын түһэрэн, нөҥүө күн сарсыардатыгар баарсалаах дьон ахсын төбөтө суох куурусса, куулунан хортуоппуй дэлэйбит этэ. И. Никифоров
◊ Олох илгэтэ — ыал бигэ туруга. ☉ Благосостояние, обеспеченная жизнь (семьи)
Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай. Олоххо киллэр — тугу эмэ оҥорон-ситэрэн, үлэлиир, туһаныллар турукка тиэрт. ☉ Ввести в эксплуатацию, реализовать, провести в жизнь. Таҥара олоҕо — таҥара долбуура, таҥара күлүгүн туруорар долбуур. ☉ Полка для икон
Тойон таҥара олоҕун диэки көрөн кэбистэ. М. Доҕордуурап. Харах олоҕо — сирэй уҥуоҕар харах олорор оҥхойо. ☉ Глазница
«Ыччат толоос, бардам уонна кырыктаах буолуон, кини хараҕын олоҕуттан дьиикэй кыыл одуулаһыан баҕарабын», — диир кини. Амма Аччыгыйа
Биһиги, саха, ааспыт олохпут, киһи хараҕын олоҕо ыалдьарынан, хараҥа иин түгэҕэ буолбат этээ! Суорун Омоллоон
II
сыһ. Букатын, адьас, төрдүттэн. ☉ Абсолютно, совершенно
Ахсым атынан дибдигирэтэн, Арҕаа суолунан бардылар. Ойуур быыһынан элэҥнэтэн, Олох көстүбэт буоллулар. С. Васильев
Олоҥхо — олох былыр үөскээбит эпос. Эрчимэн

туохт.
1. Кэтэ, сүгэ биитэр иилинэ сылдьаргын бэйэҕиттэн арааран ыл (хол., таҥаскын). ☉ Снимать с себя что-л. (напр., одежду)
Сотору уу чаккырас гына тириттэ, үтүлүгүн уһулла, бэргэһэтин сэгэччи аста. Болот Боотур
Хайыһардарын устан балаҕаҥҥа өйөннөрдө. Амма Аччыгыйа
Мэркиттэр бэриммиттэрин бэлиэтигэр, былыргыттан олохсуйбут үгэс быһыытынан бэргэһэлэрин, курдарын кытары сааларын-сэптэрин, куйахтарын устан ууран биэрбиттэр. Н. Лугинов
Учууталбыт үрүсээгин уһулла, таҥаһын сыгынньахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ иһигэр баары хостоон эбэтэр ханна эмэ иилиллэн, кэтэрдиллэн турары арааран, тууран ыл. ☉ Отделять что-л., укреплённое где-л. или находящееся внутри, сверху, на поверхности чего-л., снимать
Икки ботуруону буулдьаларын уһулан ылан, тиэрмэһин бүөлээн баран кэлбит. Т. Сметанин
Вася торуоһун тиэрбэстэн уһулан, куормаҕа тиийдэ. Н. Габышев
Уол чаанньыгар чэй бырахта, онтон чыппанан өрө тутан туран, өссө оллоонтон уһулан кутаа кытыытыгар туруорда. Е. Неймохов
Киэбиттэн устан ылан ойоҕос туоһу били бэлиэтэммит сурааһыҥҥа сөп түбэһиннэрэ хардары тутан, үөһэ-аллара өттүлэриттэн туттарыллар. ГПП ТО
3. Ким, туох эмэ саҥатын, хамсаныытын, көстүүтүн туохха эмэ түһэр, түһэрэн ыл (хол., видеокамераҕа, магнитофоҥҥа, фотоаппаракка). ☉ Делать фото- или видеоизображение, снимать на фото- или видеокамеру, магнитофон
Кини икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
Ыанньыксыттарга анаан этиитин магнитофоҥҥа устубуппутун иһитиннэрбиппит. И. Артамонов
Уолбун киинэҕэ уста хааллылар. Лоһуура
«Москва иһин охсуһуу» киинэни устааччылар сөҕүмэр үлэни ыыттылар. «Кыым»
4. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) туохха эмэ (хол., кумааҕыга, холустаҕа) илиигинэн суруйан, ойуулаан, куоппуйалаан таһаар. ☉ Переписывать, копировать что-л. (напр., письмо, рисунок)
Миша биир түүн, урут ситэ суруйбатах кэниспиэгин устан баран, сарсыарданан утуйда. Н. Лугинов
Ол куоппуйалаан устубут кумааҕыларын туоһу быһыытынан ууран биэрбит. П. Филиппов
Устар кэмигэр оҕо таба суруллубут тыллары көрөр, ырытар уонна өйдөөн хаалар. АВМ ҮКТТҮө
Айаннаан иһэн сирбин хаартаҕа уһула-уһула оргууй аҕай барар буоламмын, этэрээт миигин ситэн ылан иннибэр түһэрэ. В. Арсеньев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ эппиэтинэстэн (хол., дуоһунаскыттан) босхолоо, уурат. ☉ Освободить кого-л. от чего-л., заставить кого-л. покинуть место, снять (напр., с должности)
Ыраахтааҕыны устубуттар, өрөбөлүүссүйэ буолбут, көҥүл кэлбит. Н. Якутскай
«Дириэктэрдэрин устубуттар үһү», — диэн сурах бөһүөлэги тилийэ көппүтэ. «Чолбон»
Хабырыыс салайар салаатын пуостан устар, сынньатар, солбуйар кэмэ кэлэр. «ХС»
△ Үлэлиир, үөрэнэр миэстэтэ суох хааллар. ☉ Уволить (с работы, учёбы)
Сибиэтэ дьүөгэтин кытта кэпсэтэн баран, санаата улаханнык оонньоото, Андрейы үөрэҕиттэн устубуттар. А. Николаев
Кэргэнэ үлэтиттэн кэлэн Сэмэҥҥэ кэпсээбит: «Саҥа начаалынньыкпыт дьон бөҕөнү үлэлэриттэн устан эрэр». КФА СБ
6. көсп. Тугу эмэ бэйэҥ туһаҕар ыл, былдьаа. ☉ Отбирать, отнимать что-л. у кого-л.
Баайдар хос хоҥуллайдарыгар баар сүүһүнэн күрүө сири устан ылыахха. М. Доҕордуурап
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыырап үс сылга барыта уон түөрт тыһыынчаттан тахса солкуобайы устубута билиннэ. М. Попов
7. көсп., саҥа т., кэпс. Бааҥҥа уурулла сытар биитэр карточкаҕа баар харчыны ыл. ☉ Снять деньги с карточки или со счёта в банке. Бааҥҥа баран харчы уһулла
♦ Иэнин тириитин сүл (<үстэ> уһул) көр иэн I
Дьэ, сымыйаны эппитиҥ тахсыа да, иэниҥ тириитин үстэ устуом, ону искэр санаа. Эрилик Эристиин
[Балбаара:] Кини дьөксө эр сириилээх буолуо үһү, бэйи, тохтоо, иэниҥ тириитин ырбаахы курдук устан кэбиһиэм. «Чолбон». Торбос соҥҥун уһул эргэр. — олоҕуҥ уруккутуттан лаппа тубус, уруккугунааҕар кыаҕыр. ☉ Улучшить благосостояние
Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа олоҕун олордубутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон таҥынныбыт, араас аһы чалбалаатыбыт. Суорун Омоллоон
Көнө бэйэбит нүксүйүөхпүтүгэр диэри таҥнары бүгүйэхтээбиппит да, торбос соммутун устубатахпыт. «ХС»
ср. др.-тюрк. сучул ‘стягивать одежду; сдирать шкуру (животных)’, п.-монг. суҕул ‘вытащить, извлечь’