несов., поникнуть сов. 1. санньый, хоҥкуй; поникнуть головой төбөҕүн санньыт; 2. перен. (утратить бодрость духа) санньый, санааҕын түһэр.

сов. 1. что (укрепить) бөҕөргөт; 2. кого (придать сил, бодрости) сэниэтэ киллэр, күүстэ киллэр; пусть спит, сон его подкрепит утуйдун, утуйуу киниэхэ күүс киллэриэ; 3. что (сделать более веским) бигэргэт; подкрепить своё заключение примерами түмүккүн холобурдарынан бигэргэт.

туохт.
1. Сөрүүн буолар гын, сөрүүн оҥор. ☉ Охладить, освежить
Кини [саҥа күөл] тыынар салгыны сөрүүкэппит, көтөрү-сүүрэри угуйбут. Амма Аччыгыйа
Олус куйаас күннэргэ лиэйкэнэн уу кутан сэбирдэхтэри сөрүүкэтэр үчүгэй. ЛПМ ХХ
Онтон дохсун ардах Омуннаах үлүгэрдик Курулаччы кутан, Күөх тыаларбын сөрүүкэттэ. В. Лебедев (тылб.)
2. Этиҥ-сииниҥ итииргээбитин, тириппитин аһар, сойут. ☉ Освежиться, прохладиться (выйдя на свежий воздух, искупавшись и т. д.)
Никита кинини сотторунан көлөһүнүн сото-сото, сөрүүкэтэн күүскэ сапсыйбахтаата. Н. Лугинов
[Кээтии] сирэйин сөрүүкэтээри кыратык суунан ылбыта. П. Аввакумов
Александр …… үс хатыҥ анныгар, чыычаахтар ыллыылларын иһиллии-иһиллии, итииргээбит этин сөрүүкэтэ олордо. М. Доҕордуурап
3. көсп. Сэниэ киллэр, чэбдигирт, дьэгдьит. ☉ Вернуть бодрость, восстановить силы, освежить
Бу күөл сүрэҕи сөрүүкэтэр Тымныы салгынынан тыынным, Дьэҥкир ыраас уутунан сууннум. С. Данилов
Сөрүүн салгын Сүрэҕи сөрүүкэттэ, Тымныы салгын Тыыны уһатта. А. Софронов
Араас от-мас ахтаах сытынан аҥылыйар сайаҕас салгына сөрүүн сүөгэй курдук сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр. И. Данилов
◊ Сөрүүкэтэр утах — утаҕы ханнарар, чэбдигирдэр утах. ☉ Прохладительный напиток
Сааскы-сайыҥҥы эргиэни тэрийиини тупсарарга, сөрүүкэтэр утахтары …… тиэйэ сылдьан атыылааһын уон туочукатын аһарга. «Кыым»

туохт.
1. Уруккугунааҕар кэҥээн, кэтирээн, уунан биэр. ☉ Становиться более широким, растягиваться, расширяться
Түүн тэнийэр, күнүс кумуллар баар үһү (тааб: быыс). Быстыахтааҕар эбии ууна-ууна тэнийэр, бөҕөргүүр холобурдаах быа буолла. Ньургун Боотур
Тэнийэн хаалбыт ботуруону кыаратар сэбим да суох. Эрилик Эристиин
2. Улаатан, кэҥээн ис, киэҥ сиринэн тайаа. ☉ Расширяться, занимая всё большее пространство
Киэҥ хонуу арыылары, тумуллары аһары көтөн ырыыхыраах тэнийэр. А. Софронов
Ардах астыбакка, былыта тэнийэн, эбии сытайбыта. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ уута үрдээтэр үрдээн, тэнийдэр тэнийэн мэндээрийэн истэ. Н. Лугинов
3. Сабардаа, бүрүүкээ, ыраахха дылы бар. ☉ Заполнять собою, накрывать окружающее пространство, расползаться (напр., о тишине)
Дьиэ таһыгар, дьиэ иһигэр Дьиппиэр им-дьим тэнийэр. Күннүк Уурастыырап
Уҥуор ойуур күлүгүрэн, Улам хараҥа тэнийдэ. М. Хара
Хамандыыр хатан куолаһа атаакалыыр байыастар үрдүлэринэн тэнийэр. Т. Сметанин
4. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, охватывая широкий круг участников, становиться доступным, известным для многих
Улахан уол Гоша ол кэмҥэ ыччакка сүрдээҕин тэнийбит «истилээгэлэргэ» кыттыһан, айдаарсан турардаахпыт. Н. Лугинов
Былыр эр дьон дьахталлары, дьахталлар эр дьону хардарыта туойсуулара олус тэнийбит эбит. Эрчимэн. Ыалтан ыал аайы сурах улам ынырыктыйан тэнийэр. И. Борисов
5. Төрөөн-ууһаан, үөскээн, элбээ, кэҥээ. ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться
Эниэлэрдээх алааспар Ньэчимиэммит тэнийэн Тэтэрээхтии долгуйуо. С. Зверев
[Биһиги Урааҥхайдар] хайанан, тыанан, кэйээринэн тэнийдэхпит. Н. Лугинов
Туртас сыыйа хоту диэки тэнийэн иһэрэ бэлиэтэнэр. АЛА КК
6. көсп. Уоскуйан, холкутуйан сиҥҥэр түс; эттиин-сиинниин сэргэхсий. ☉ Становиться спокойным, успокаиваться; приходить в бодрое физическое состояние
[Мочоойоп] эрдэ туран, соруйан тэнийээри уонна бэҕэһээҥҥи аһааһын чаанын таһаараары, сатыы хааман, үлэлиир сиригэр …… кэлбитэ. Далан
Соноҕос хас да эргииргэ чугуҥнаан, бугуйталаан көрөн баран, кэнникинэн тэнийэн аттары улгумнук батыһан барда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Олус элбэҕи кэпсэтэн, бииртэн биир тахсан, уһаа-кэҥээ. ☉ Говорить о чём-л. очень долго, подробно, многословно, распространяться
Дьэ тэнийэн, дьон сэргэ олоҕун-дьаһаҕын бүтүннүү ырытан кэпсэтэн киирэн бараллар. Н. Якутскай
Дьүөгэтин кытта бэркэ тэнийэн ыаһахтаһа турар Октяны ытын өлөр саҥата соһутан тохтоппута. Далан
[Мөккүөр] улам кэҥээн, тэнийэн, ханнык эмэ биир түмүккэ кэлии улам уустугуран барбыта. В. Яковлев
Тулааһынап, кырдьыга, өр тэнийэн кэпсэтиэн баҕарбатаҕа. «ХС»
♦ Тириитэ тэнийэр — 1) этэ-сиинэ чэпчиир, эттиин-сиинниин сэргэхсийэр (хол., эрчиллэн, сүүрэн). ☉ Чувствовать лёгкость, приятную истому, бодрость в теле (напр., после физических нагрузок, бега)
Тириитэ тэнийиэр диэри, аҕылыы-аҕылыы төттөрү-таары сүүрэкэлээтэ. Сэмээр Баһылай
Сүүрэн кэллэхпинэ, тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова; 2) туохха эмэ сөп буолар, баҕата ханар, туохтан эмэ олус астынар. ☉ Чувствовать полное удовлетворение от чего-л.
Уоллаах аҕа бу киэһэ …… атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
Пуд Ильич дьону кытта …… сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, …… тириитэ тэнийэр. Далан
Сынньана-сынньана, тириитэ тэнийиэр диэри аһаата. Н. Павлов. Этэ-хаана тэнийэр — эт-хаан өттүнэн сайдар. ☉ Развиваться физически
Оҕо ытаатаҕына этэ-хаана тэнийэр (өс хоһ.). Этхаан тэнийэн, эр-биир дайбаан, Эрэттэр охсон истилэр, …… Күөх хотуурдар күлүмнэстилэр. Дьуон Дьаҥылы
◊ Тэнийбит этии тыл үөр. — тутаах чилиэннэриттэн (туһаантан уонна кэпсиирэттэн) ураты биир эбэтэр хас да ойоҕос чилиэннээх этии. ☉ Распространённое предложение
Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии улахан быһаарыыга наадыйбат курдук. АНВ СТУ. Тэнийбэтэх этии тыл үөр. — ойоҕос чилиэнэ суох, тутаах эрэ чилиэннэрдээх этии. ☉ Нераспространённое предложение
Уруокка оҕолор …… тэнийбэтэх этиилэри тэнитэллэр уонна тэнийбит этиилэри тэнийбэтэх оҥороллор. ПНЕ СТ
ср. алт. тени ‘бродяжничать, скитаться’, п.-монг. тэний ‘растягиваться’