туохт.
1. Уруккугунааҕар кэҥээн, кэтирээн, уунан биэр. ☉ Становиться более широким, растягиваться, расширяться
Түүн тэнийэр, күнүс кумуллар баар үһү (тааб: быыс). Быстыахтааҕар эбии ууна-ууна тэнийэр, бөҕөргүүр холобурдаах быа буолла. Ньургун Боотур
Тэнийэн хаалбыт ботуруону кыаратар сэбим да суох. Эрилик Эристиин
2. Улаатан, кэҥээн ис, киэҥ сиринэн тайаа. ☉ Расширяться, занимая всё большее пространство
Киэҥ хонуу арыылары, тумуллары аһары көтөн ырыыхыраах тэнийэр. А. Софронов
Ардах астыбакка, былыта тэнийэн, эбии сытайбыта. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ уута үрдээтэр үрдээн, тэнийдэр тэнийэн мэндээрийэн истэ. Н. Лугинов
3. Сабардаа, бүрүүкээ, ыраахха дылы бар. ☉ Заполнять собою, накрывать окружающее пространство, расползаться (напр., о тишине)
Дьиэ таһыгар, дьиэ иһигэр Дьиппиэр им-дьим тэнийэр. Күннүк Уурастыырап
Уҥуор ойуур күлүгүрэн, Улам хараҥа тэнийдэ. М. Хара
Хамандыыр хатан куолаһа атаакалыыр байыастар үрдүлэринэн тэнийэр. Т. Сметанин
4. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, охватывая широкий круг участников, становиться доступным, известным для многих
Улахан уол Гоша ол кэмҥэ ыччакка сүрдээҕин тэнийбит «истилээгэлэргэ» кыттыһан, айдаарсан турардаахпыт. Н. Лугинов
Былыр эр дьон дьахталлары, дьахталлар эр дьону хардарыта туойсуулара олус тэнийбит эбит. Эрчимэн. Ыалтан ыал аайы сурах улам ынырыктыйан тэнийэр. И. Борисов
5. Төрөөн-ууһаан, үөскээн, элбээ, кэҥээ. ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться
Эниэлэрдээх алааспар Ньэчимиэммит тэнийэн Тэтэрээхтии долгуйуо. С. Зверев
[Биһиги Урааҥхайдар] хайанан, тыанан, кэйээринэн тэнийдэхпит. Н. Лугинов
Туртас сыыйа хоту диэки тэнийэн иһэрэ бэлиэтэнэр. АЛА КК
6. көсп. Уоскуйан, холкутуйан сиҥҥэр түс; эттиин-сиинниин сэргэхсий. ☉ Становиться спокойным, успокаиваться; приходить в бодрое физическое состояние
[Мочоойоп] эрдэ туран, соруйан тэнийээри уонна бэҕэһээҥҥи аһааһын чаанын таһаараары, сатыы хааман, үлэлиир сиригэр …… кэлбитэ. Далан
Соноҕос хас да эргииргэ чугуҥнаан, бугуйталаан көрөн баран, кэнникинэн тэнийэн аттары улгумнук батыһан барда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Олус элбэҕи кэпсэтэн, бииртэн биир тахсан, уһаа-кэҥээ. ☉ Говорить о чём-л. очень долго, подробно, многословно, распространяться
Дьэ тэнийэн, дьон сэргэ олоҕун-дьаһаҕын бүтүннүү ырытан кэпсэтэн киирэн бараллар. Н. Якутскай
Дьүөгэтин кытта бэркэ тэнийэн ыаһахтаһа турар Октяны ытын өлөр саҥата соһутан тохтоппута. Далан
[Мөккүөр] улам кэҥээн, тэнийэн, ханнык эмэ биир түмүккэ кэлии улам уустугуран барбыта. В. Яковлев
Тулааһынап, кырдьыга, өр тэнийэн кэпсэтиэн баҕарбатаҕа. «ХС»
♦ Тириитэ тэнийэр — 1) этэ-сиинэ чэпчиир, эттиин-сиинниин сэргэхсийэр (хол., эрчиллэн, сүүрэн). ☉ Чувствовать лёгкость, приятную истому, бодрость в теле (напр., после физических нагрузок, бега)
Тириитэ тэнийиэр диэри, аҕылыы-аҕылыы төттөрү-таары сүүрэкэлээтэ. Сэмээр Баһылай
Сүүрэн кэллэхпинэ, тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова; 2) туохха эмэ сөп буолар, баҕата ханар, туохтан эмэ олус астынар. ☉ Чувствовать полное удовлетворение от чего-л.
Уоллаах аҕа бу киэһэ …… атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
Пуд Ильич дьону кытта …… сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, …… тириитэ тэнийэр. Далан
Сынньана-сынньана, тириитэ тэнийиэр диэри аһаата. Н. Павлов. Этэ-хаана тэнийэр — эт-хаан өттүнэн сайдар. ☉ Развиваться физически
Оҕо ытаатаҕына этэ-хаана тэнийэр (өс хоһ.). Этхаан тэнийэн, эр-биир дайбаан, Эрэттэр охсон истилэр, …… Күөх хотуурдар күлүмнэстилэр. Дьуон Дьаҥылы
◊ Тэнийбит этии тыл үөр. — тутаах чилиэннэриттэн (туһаантан уонна кэпсиирэттэн) ураты биир эбэтэр хас да ойоҕос чилиэннээх этии. ☉ Распространённое предложение
Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии улахан быһаарыыга наадыйбат курдук. АНВ СТУ. Тэнийбэтэх этии тыл үөр. — ойоҕос чилиэнэ суох, тутаах эрэ чилиэннэрдээх этии. ☉ Нераспространённое предложение
Уруокка оҕолор …… тэнийбэтэх этиилэри тэнитэллэр уонна тэнийбит этиилэри тэнийбэтэх оҥороллор. ПНЕ СТ
ср. алт. тени ‘бродяжничать, скитаться’, п.-монг. тэний ‘растягиваться’

ууһаа диэн курдук. Саас кэлэн туундараҕа көтөр кынаттаах бииһэ ууһаата-тэнийдэ

туохт.
1. Уламулам уһаан, тэнийэ тарҕан. ☉ Тянуться вдаль и вширь
Кини иннигэр Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
2. көсп. Тугу эмэ оҥоруохтаах кэмҥин аһара бар, олус уһуннук оҥор. ☉ Делать что-л. очень долго, затягивать
Эрдэттэн сатаан былааннаммат араатар буоламмын, мин уһаан-тэнийэн, итийэн-кутуйан бардаҕым буолуо. Амма Аччыгыйа
Григорий Иванович кэпсээнэ уһаан-тэнийэн истэ. П. Филиппов
Ыалдьыт сэһэнин-сэппэнин саҕалыахча-саҕалаабакка олус уһаан-тэнийэн бараары гыммытыгар, дьиэлээх киһи тулуйбатах-тэһийбэтэх. С. Маисов

туохт. Төрөөнууһаан элбээ, тарҕан. ☉ Быстро увеличиваться в численности, нарождаться, расти-размножаться
Бэһиэлэйэптэр үөскээн-тэнийэн испиттэр. Амма Аччыгыйа
Төрөтөр оҕону төлкөлөөн, Иитэр сүөһүнү күрүөлээн, Үрэх, алаас аайытын Үөскээн-тэнийэн барбыппыт. А. Бэрияк
Ахсаана аҕыйаабакка, Төрүөҕэ төннүбэккэ, Үөскээн-тэнийэн истин, Үгүс үөр ханыыластын! И. Чаҕылҕан

1) в разн. знач. растягиваться; эрэһиинэ тэнийэр резина растягивается; кыргыһыы линията тэнийбит линия фронта растянулась; 2) распространяться, расширяться; саха маастардарын оҥоһуктара киэҥник тэнийдилэр широко распространились изделия якутских мастеров; оҕо тэрилтэлэрэ киэҥник тэнийдилэр очень расширилась сеть детских учреждений; кураан республикаҕа бүтүннүүтүгэр тэнийдэ засуха распространилась на всю республику; 3) перен. разг. распространяться; кини этиитин бүтүүтүгэр бэйэтин туһунан олус тэнийэн кэпсээтэ к концу своего выступления он слишком много говорил о себе.

v. to be spread; тэнит= v. to spread