I
түүй диэнтэн бэй
туһ. Эдэрбин диэн эрэнимэ, кырдьаҕаспын диэн түүнүмэ (өс хоһ.). Үчүгэй ыралаах киһи дьолу аргыстаһар. Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин
II
1. аат. Суукка саамай хараҥа кэмэ (киэһээҥҥи уонна сарсыардааҥҥы кэм икки арда). ☉ Тёмное время суток, ночь
Ити курдук түбүгүрэн, Түүн дьэ ааста этэҥҥэ. Күннүк Уурастыырап
Соҕуруу дойду хараҥа түүнэ налыйан турар. Т. Сметанин
Халыйда сир бары муннугар Хамсаабат хараҥа түүн ийэм. А. Николаев
2. сыһ. суолт. Суукка саамай хараҥа кэмигэр, түүн буолбутун кэннэ. ☉ Ночью, в ночное время
Ол түүн мин Онно төрөөбүппүн, Тоҥ балаҕаҥҥа, Хараҥаҕа... С. Данилов
Түүн аракыаталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт, умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
Бу түүн улахан хаһыҥ түһэр үһү. М. Доҕордуурап
♦ Түүн төрөөбүт кэпс. — толоон оҕото диэн курдук (көр толоон). Ити түүн төрөөбүт оҕо. Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. Бүүкээнниир Ыаһах эрэйдээх …… күнүс олорбокко, түүн утуйбакка, харыһыйара хараҕын уута, көмүскэтэрэ көмүскэтин уута буола сылдьан, көҥүстээх үрэҕэр быт оҕуһун көлүйэн, сап өтүүтүн состорон нырылытан киирэн бара турда. Саха фольк. Түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла кэпс. — туохтан эмэ улаханнык долгуйан, туох эмэ буоларын олус кэтэһэн сүгүн олорор кыаҕыттан таҕыста, санааҕа-онооҕо түстэ. ☉ Быть в состоянии крайнего беспокойства, волнения в ожидании чего-л.
Наҕылга быста дьадаҥы оҕолору босхо аһатан үөрэтэр буолбуттар үһү диэн сурах иһилиннэ. Микиитэ түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла... Амма Аччыгыйа. Түүҥҥэ (хараҥаҕа) ылларда — хойукка диэри туохха, ханна эмэ тардыллан хараҥаҕа былдьатта, түүҥҥэ баттатта. ☉ Быть застигнутым ночной темнотой, задержавшись где-л. почему-л. «Этэргин этэ оҕус, тардыма, биһиги түүҥҥэ ылларыахпыт», — күүтэн ыксаан турбут сирдьит уол кыйаханан куолаһын сонотор. Р. Баҕатаайыскай
Борук түүҥҥэ ылларан, Холкуос дьоно хонууга, Отуу уотун сырдыгар Олбох тардан, аһыыллар. А. Абаҕыыныскай
Муҥхаттан төннөн иһэммин, Бу курдук киэһэрэммин, Ыкса түүҥҥэ ылларарым, Ыйдаҥаҕа махтанарым. М. Тимофеев. <Хараҥа> түүнү харахтан сөбүлээб. — түүн утуйбакка ону-маны гын; түүнүн онноманна сырыт. ☉ Бодрствовать, заниматься чем-л. ночью; разгуливать в ночное время, развлекаться ночами
Үлэлии, айа, кынаттанан, Сарсын ыраах барабын. Бу хоско, түүнү харахтанан, өр олорон ааҕарым. Н. Босиков
Били дьахтар …… хараҥа түүнү харахтанан таансылаан эрэ таһыахайданар. Э. Соколов
◊ Түүн үөһэ (орто, ортото) — түүн саамай хараҥарар кэмэ, 24 чаас буолуута. ☉ Время наступления полной темноты, полночь
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар, ордук чэлгиэннирэ тымныйар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньордоох эмээхсин] түүн орто саҕана утуйдулар. Күндэ
Күһүөрү. Түүн үөһэ. Халлаан имэ — Хара барыар. А. Абаҕыыныскай. Үрүҥ түүн — сайын хоту күн муҥутаан уһуур кэмигэр хараҥарбат сырдык түүн. ☉ Белые ночи, которые наступают летом на Севере
Сып-сырдык хотугу үрүҥ түүн. Уу-чуумпу долгураҥ. Сөп-сөрүүн. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥ түүн... Сылаас уонна сырдык, Күнэ суох сырдык курдук. Л. Попов
Бу — сыл саамай кэрэ кэмэ. Ол эрээри сотору үрүҥ түүннэр бүтүөхтэрин Кирилэ билэр. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. түн

I
туохт.
1. Атахтаргынан хардары-таары сиртэн күүскэ тэбинэн инниҥ диэки түргэнник ойо былаастаан бар. ☉ Двигаться быстро, резко отталкиваясь от земли ногами, бежать
Маайыс, икки хараҕын быһа симэн баран, туох баарынан сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Мин сүрэҕим битигирии түспүтэ, икки илиибин өрө уунаат: «Аҕаа!», — диэн хатаннык үөгүлээбитим, эккирэтэн сүүрбүтүм. И. Гоголев
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
2. Хайа эмэ диэки тургэнник хамсаа, айаннаа (араас айан тэрилин, тырааныспар туһунан этэргэ). ☉ Двигаться, бегать, ехать (о средствах передвижения)
Бу тоннель устун таһаҕастаах вагонеткалар, автокардар көҥүл сүүрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
Буорусыыһы ытыйбахтаан Массыыналар сүүрдүлэр, Дуораан буолан сатарбахтаан Күрүлүүллэр күргэлэр. А. Абаҕыыныскай
Уулусса устун массыыналар быыстала суох сүүрэллэр. «ХС». Килэҥ суол устун чэпчэки таһаҕастаах сыарҕалар сылбырҕатык халыһыйа сүүрэллэр. Түһүлгэҕэ т.
3. Хайа эмэ диэки хайысхаланан уһун, сүүрүгүр (үксүгэр үрүйэ, үрэх уутун этэргэ). ☉ Течь, бежать (обычно о ручье, речке)
Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
Ыраас үрүйэ кылыгырыы сүүрэн …… аллара суккулунна. П. Филиппов
Үөт быыһынан көҥүс сүүрэр, Үрдүбэр күөрэгэй ыллыыр. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ иһиттэн тахсан синньигэс сүүрээн буолан тоҕун (хол., харах уута, хаан). ☉ Вытекать из чего-л. струйками, струиться (напр., о слезах, крови)
Хатыҥы ким эрэ быйыл саас бааһырпыт эбит: туоһа маһыгар тиийэ дьукку ыстаммыт. Онтон симэһин бөҕө сүүрэр эбит. Суорун Омоллоон
Аҥаар хараҕа ибили охсуллубут киһи тахсан иһэн, Мотуоһаны көрөн хараҕын уута сүүрдэ. Эрилик Эристиин
Бу ынырыгы көрөөт Мойуос кинээс Хараҕын саба тутунна, Хаһыыра түһээт Охтон кэлэн түстэ, Муннунан хаана сүүрэн хардьыгынаан барда. С. Зверев
5. Биир сиргэ тохтообокко, элбэхтик ойуоккалаа (хол., маҥнайгы тымныыттан, куобаҕы этэргэ). ☉ Бегать, не останавливаясь, чтобы согреться (во время первых заморозков — о зайце). Бөлүүн күүскэ хаһыҥнаата — куобахтар сүүрдүлэр буолуохтаах
□ Хаһыҥа суох сылаас түүннэр буоланнар куобах сүүрбэтэх буоллаҕа. Болот Боотур
♦ Илин-кэлин сүүр көр илин-кэлин. Дьонум туһа диэн илин-кэлин сүүрэн биэрээхтиир
□ Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илэ сүүр сөбүлээб. — түүнүн дьон утуйар кэмигэр утуйбакка кэл-бар, тугу эмэ гын. ☉ Бодрствовать, бродить, носиться взадвперёд в ночное время (доставляя беспокойство людям)
«Бу кимнээх киһини утуппакка илэ сүүрдүгүт?» — диэн Дыгдаалап саҥата иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Түүнү быһа илэ сүүрбүт киһиний? Ыл, көр эрэ, кимнэрэй? «ХС»
Саба сүүр көр саба. [Сүөкүлэ:] Алыстаан эрэллэр, бассабыыктар бары өттүнэн барытынан саба сүүрдүлэр, бүрүүкээтилэр. А. Софронов
Холорук күөртүүр отунуу, Кутаалана охсон биирдэ Оройуон үрдүн бүтүннүү Ол сурах саба сүүрдэ. Ф. Софронов
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Буһан эрэр күөс сыта минньигэһэ сүрдээх, мэктиэтигэр киһи сыҥааҕын уута сүүрэр. «Чолбон»
◊ Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах харамай (кыыл, сүөһү). ☉ Животные
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, …… күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
Манна сүүрэр атахтааҕы биирдэ эмэ көрүөҕүҥ, ону да суола сыа хаарга оймоон ааспытын. А. Сыромятникова. Сүүрэр суол — спортивнай тутууларга сүүрэргэ анаан оҥоһуллубут суол. ☉ Беговая дорожка. Спортсменнар сүүрэр суолга таҕыстылар
ср. ДТС йүгүр, тув. чүгүр, тат. йөгерү ‘бежать, бегать; беги’, уйг. жүрмэк ‘ходить, идти’, каракалп. жүриу, чув. дьүре ‘идти’
II
аат. Ойбон, чардаат мууһун ыраастыырга аналлаах, уһун уктаах сиидэ курдук тэрил. ☉ Черпак для очистки прорубей ото льда, сак, ледень
Сааскы быстарыы саҕана, дьоннор ол үрэх өймөлөрүгэр кэлэннэр, араас балыгы сүүрүнэн таах баһан ылан аһыыллар. Болот Боотур
Тэһиллибит ойбон уута өрө тэбэн будулуйбута, Уйбаанчык ойбон мууһун сүүрүнэн ыраастаан биэрбитэ. В. Протодьяконов
Хас да ойбону алларан, сүүрүнэн кыырпах мууһу кичэйэн ыраастаан бараннар, илим уһук быата баайыллар дьаакырдаах туорай маһын ыллылар. «ХС»
ср. бур. шүүр ‘сеть (рыболовная), сито (для процеживания)’, монг., тув. шүүр ‘сито, решето’