ночь II ночью; түлэй түүн глубокая ночь; сырдык түүн светлая ночь; ыйдаҥа түүн лунная ночь; полярнай түүннэр полярные ночи; түүн үөһэ полночь; түүн ортото а) половина ночи; б) полночь; түүн аайы каждую ночь; түүнүн хаһыҥныыр ночами бывают заморозки; түүн кэлбиттэрэ они приехали ночью.

(и) день и ночь; круглые сутки || (и) днём и ночью; целыми сутками; түүн-күнүс үлэ тохтообот работа не прекращается ни днём ни ночью.

I
түүй диэнтэн бэй
туһ. Эдэрбин диэн эрэнимэ, кырдьаҕаспын диэн түүнүмэ (өс хоһ.). Үчүгэй ыралаах киһи дьолу аргыстаһар. Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин
II
1. аат. Суукка саамай хараҥа кэмэ (киэһээҥҥи уонна сарсыардааҥҥы кэм икки арда). ☉ Тёмное время суток, ночь
Ити курдук түбүгүрэн, Түүн дьэ ааста этэҥҥэ. Күннүк Уурастыырап
Соҕуруу дойду хараҥа түүнэ налыйан турар. Т. Сметанин
Халыйда сир бары муннугар Хамсаабат хараҥа түүн ийэм. А. Николаев
2. сыһ. суолт. Суукка саамай хараҥа кэмигэр, түүн буолбутун кэннэ. ☉ Ночью, в ночное время
Ол түүн мин Онно төрөөбүппүн, Тоҥ балаҕаҥҥа, Хараҥаҕа... С. Данилов
Түүн аракыаталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт, умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
Бу түүн улахан хаһыҥ түһэр үһү. М. Доҕордуурап
♦ Түүн төрөөбүт кэпс. — толоон оҕото диэн курдук (көр толоон). Ити түүн төрөөбүт оҕо. Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. Бүүкээнниир Ыаһах эрэйдээх …… күнүс олорбокко, түүн утуйбакка, харыһыйара хараҕын уута, көмүскэтэрэ көмүскэтин уута буола сылдьан, көҥүстээх үрэҕэр быт оҕуһун көлүйэн, сап өтүүтүн состорон нырылытан киирэн бара турда. Саха фольк. Түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла кэпс. — туохтан эмэ улаханнык долгуйан, туох эмэ буоларын олус кэтэһэн сүгүн олорор кыаҕыттан таҕыста, санааҕа-онооҕо түстэ. ☉ Быть в состоянии крайнего беспокойства, волнения в ожидании чего-л.
Наҕылга быста дьадаҥы оҕолору босхо аһатан үөрэтэр буолбуттар үһү диэн сурах иһилиннэ. Микиитэ түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла... Амма Аччыгыйа. Түүҥҥэ (хараҥаҕа) ылларда — хойукка диэри туохха, ханна эмэ тардыллан хараҥаҕа былдьатта, түүҥҥэ баттатта. ☉ Быть застигнутым ночной темнотой, задержавшись где-л. почему-л. «Этэргин этэ оҕус, тардыма, биһиги түүҥҥэ ылларыахпыт», — күүтэн ыксаан турбут сирдьит уол кыйаханан куолаһын сонотор. Р. Баҕатаайыскай
Борук түүҥҥэ ылларан, Холкуос дьоно хонууга, Отуу уотун сырдыгар Олбох тардан, аһыыллар. А. Абаҕыыныскай
Муҥхаттан төннөн иһэммин, Бу курдук киэһэрэммин, Ыкса түүҥҥэ ылларарым, Ыйдаҥаҕа махтанарым. М. Тимофеев. <Хараҥа> түүнү харахтан сөбүлээб. — түүн утуйбакка ону-маны гын; түүнүн онноманна сырыт. ☉ Бодрствовать, заниматься чем-л. ночью; разгуливать в ночное время, развлекаться ночами
Үлэлии, айа, кынаттанан, Сарсын ыраах барабын. Бу хоско, түүнү харахтанан, өр олорон ааҕарым. Н. Босиков
Били дьахтар …… хараҥа түүнү харахтанан таансылаан эрэ таһыахайданар. Э. Соколов
◊ Түүн үөһэ (орто, ортото) — түүн саамай хараҥарар кэмэ, 24 чаас буолуута. ☉ Время наступления полной темноты, полночь
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар, ордук чэлгиэннирэ тымныйар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньордоох эмээхсин] түүн орто саҕана утуйдулар. Күндэ
Күһүөрү. Түүн үөһэ. Халлаан имэ — Хара барыар. А. Абаҕыыныскай. Үрүҥ түүн — сайын хоту күн муҥутаан уһуур кэмигэр хараҥарбат сырдык түүн. ☉ Белые ночи, которые наступают летом на Севере
Сып-сырдык хотугу үрүҥ түүн. Уу-чуумпу долгураҥ. Сөп-сөрүүн. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥ түүн... Сылаас уонна сырдык, Күнэ суох сырдык курдук. Л. Попов
Бу — сыл саамай кэрэ кэмэ. Ол эрээри сотору үрүҥ түүннэр бүтүөхтэрин Кирилэ билэр. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. түн

сыһ. Быыстала суох, тохтоло суох. ☉ Непрерывно, беспрестанно, с каждым днем
Дьокуускай — эргэ, кырдьаҕас куорат, ол гынан баран кини күн-түүн эдэр, саҥа буолан иһэр. Суорун Омоллоон
Көрөҕүн дуо Ниинэ күн-түүн уойан мөлбөйөн иһэрин, оттон эн иннэбүргэс үүтүнэн тахсар буолан иһэҕин. Далан

сыһ. Түүн даҕаны, күнүс даҕаны, хайа баҕарар кэмҥэ. ☉ И днём и ночью, в любое время суток. Аһаҕас дьиэҕэ түүн-күнүс ким баҕарар киириэ
□ Смольнайга Сэбиэскэй бырабыыталыстыба үлэлиирэ, манна түүнүн-күнүһүн Ленин баар буолара. Н. Габышев
Тыал-силлиэ, үрдүбүнэн Эн ыллаа, ытаа, улуй! Мин сытар түннүкпүнэн Түүн-күнүс эн тоҥсуй! П. Тулааһынап