аат.
1. Тугу эмэ (хол., итирдэр утаҕы, тиэстэни) көөнньөрөргө, көтөхтөрөргө туттуллар уһун синньигэс умнастаах эриллэн үүнэр үүнээйи. ☉ Хмель (растение)
Тэлгэһэҕэ кирилиэс утары кимиэл хаппыт лабаалара ииччэх-бааччах иилистибит бэсиэккэлэрэ турара. М. Прилежаева (тылб.)
2. Туох эмэ күүстээх көөнньүбүт сыта (тард. ф-гар). ☉ Сильный настоявшийся запах чего-л.
Сиккиэр чэбдик кимиэлинэн …… Арааһа, аҥкыйабын. «ХС»
Сөрүүн салгын хамнаан, уу кимиэлэ кэлэн, ньамах дуу, бадараан дуу сыта охсулунна. «ХС»
3. Туох эмэ күүстээх дьайыыта, тыаһаууһа. ☉ Сильное освежающее, охлаждающее воздействие чего-л.; грохот чего-л.
Тымныы уу кимиэлэ оҕуста. ПЭК СЯЯ
[Сааларын] тыастара кимиэлэ бэрдэ. В. Яковлев
4. көсп. Өрө көтөҕүллүбүт, иэйиилээх турук. ☉ Приподнятое состояние
Кимиэлинэн эдэрдэри ыһарбыт Кэмэ кэлбэтээ. И. Чаҕылҕан
2. даҕ. суолт. Сытыы, күүстээх дьайыылаах. ☉ Острый, резкий, бодрящий; убедительный, внушительный (о слове)
[Е.П. Коркин] Хатанан баран ыһыктыбакка, тыыннаах эккэ супту киирэн барар кимиэл тыллаах-өстөөх киһи буолан биэрдэ. А. Данилов
ср. русск. хмель

даҕ.
1. Саамыламмыт, көөнньүбүтүн кэннэ атын улахан иһиккэ мунньан, сөрүүҥҥэ туруоран, астытан иһэргэ бэлэмнэммит (кымыс). ☉ Уже дошедший до кондиции, постепенно сливаемый в большой сосуд для смешивания и охлаждения, лучшего качества (кумыс). [Эллэйдээх] биир биэлэрин тутан ылан ыан, онтон хойуу аарах, саамал кымыс уонна көйүү кымыс астаан муспуттар. Саха сэһ
1977. 2. көсп., поэт. Киһини чэбдигирдэр, чэпчэтэр, киһи тыына-быара чэпчиир. ☉ Бодрящий, освежающий, дающий чувство облегчения (напр., о воздухе)
Уруйайхал урсуннанна, Саамал куйаас самалдьыйда, Унаар куйаас олохсуйда, Эдьэҥ куйаас иэнигийдэ. Саха нар. ыр. I
Үчүгэйиэн күһүҥҥү Үрүҥ көмүс хартыына, Сахам сирин күөх түүҥҥү Саамал чэбдик салгына. М. Ефимов
Бастакы саамал хаар. Хаста бу курдук маҥан хаар түһүөҕүн киһи билбэт. Н. Босиков
Саамал үчүгэй сааһым сандааран кэлэр кэмигэр Араас элбэх көтөрдөрүм Айаннаан ахсаан кэлээхтииллэр. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. саҕ ‘доить’, кирг. саамал ‘молодой, ещё не перебродивший кумыс’, саам ‘свежее кобылье молоко; удой’