даҕ. Күһүҥҥэ сыһыаннаах, күһүн буолар. ☉ Осенний
Байбал сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
Александр күһүҥҥү күннэри хаайыы хараҥа хоһугар атаарда. М. Доҕордуурап

бургучуй диэнтэн дьаһ. туһ. Дьэ буо! Бокуруоп таҥарам Муустаах буркунунан Бургучута тыынан барда, Саха урааҥхай киһи Салаасканан сылдьар кэмэ Сайа дайбаан кэллэ
Саха фольк. Оргул туман ортотугар. Онно, оҕо санаабар, Аарыма Дьыл оҕуһа Аҕылаан бургучутар. С. Тарасов. Мин ыстарсыына ураһатыгар киирдим. Кини муннукка олорон, кылгас чубууктаах хамсаттан табахтаан бургучутар. ДСН Т

сыһ. Сыл ахсын, сыл аайы. ☉ Ежегодно, каждый год
Урут «ыраахтааҕы суолун харчыта» диэн сыллата аайы түһээн кэлэрэ. Н. Якутскай
Байбал сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
[Эһэ] сыллата болбуктаны силистэри-мутуктары логлу тардан аҕалан, арҕаҕын аанын бүөлүүр. И. Федосеев

аат. Христианскай итэҕэл күнэ; таҥара (сааскы ньукуолун ыам ыйын 22 күнэ, кыһыҥҥы — ахсынньы 19 күнэ). ☉ Николин день (весенний — 22 мая, зимний — 19 декабря)
Ньукуолун ааспыта быданнаата, кэҕэ эппитэ ыраатта, эбэ кытыытыгар үүммүт ньургуһуннар хайыы-үйэ хагдарыйан эрэллэр. Л. Попов
Кыһыҥҥы ньукуолун саҕана мин икки сыарҕа табанан Дьааҥы куоратыгар баран истим. Н. Неустроев
Сайын ньукуолунтан күһүн бокуруопка диэри Хабыас баайтан икки ынаҕы хаһааска кэпсэтэн ылара. Ф. Захаров

сыһыан холб. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлэн эмоциональнайдык күүһүрдэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного усиления высказываемой мысли как внезапно припоминаемой (да, кстати; да, правда же). Өстүбэһи да, эн эмиэ оччоҕо Москубаҕа этиҥ дии! Өстүбэһи даҕаны, сарсын үс чаастан мунньахтаахпыт
□ Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. Н. Якутскай
Өстүбэһи даҕаны, сүгэни ыалбыт уларсыбыта буолбат дуо? ГНС СТСДТ
Өстүбэс даҕаны, өртөн кэпсиэх буола-буола кэпсээбэккэ сылдьабын. Ч. Айтматов (тылб.)

эб. Саҥарааччы этэр санаатын бигэргэтэн, туоһулаан, утары мөккүһэн, сэмэлээн, күүһүрдүүтүн көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэҕэ сыстар). ☉ Используется для усиления утверждения, подтверждения, возражения, упрека (ведь, же - в основном примыкает к сказуемому)
Уоллары бэйэлэри куоракка киллэрэн биэрэргэ уон биэс сүүһү ылан тураҕын дии. Амма Аччыгыйа
Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ... Н. Неустроев
Ол, кавалер буоллум диэн, өлүөм дуо? Бэйэҥ атахтааххын дии, куот ээ. С. Ефремов
Илья, киһи бөҕөҕүн дии... Н. Габышев
△ Күүһүрдэр интонацияны кытта чэйиилээх-күүрүүлээх дэгэттэнэр. ☉ В восклицательных предложениях приобретает эмоционально-экспрессивный оттенок
Ойохтоох эн бааргын дии, онтукаҕын көр, харай ээ! Н. Неустроев
Бокуруопка эрэ диэри аһынар эбит дии! Амма Аччыгыйа
Көр, бу алдьархайы... Дьэ, иэдээн дии! Н. Якутскай
Дьэ, абааһы эмээхсинэ дии! С. Ефремов
△ Атын эбиискэлэри кытта суолтатын холбообот, ол эрээри сорох эбиискэлэр суолталарын күүһүрдэр. ☉ Свое значение, как правило, не сочетает с семантикой других частиц, но значение некоторых усиливает
Оттон бу сокуоннай эрэ баар эбит дии. Н. Неустроев
Ээ, кэлбитэ биллибэт этэ. Бүгүн бээтинсэ эрэ дии. Амма Аччыгыйа
Кинилэр дойдуларын көрдүүрүҥ сүрэ да бэрт дии, аҕаа. М. Доҕордуурап

I
кыс I диэнтэн бэй
туһ. Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат (өс хоһ.). Манчаары уот иннигэр батыйа уга кыста олорор. А. Софронов
Кыспа кыһынан Кытарар күөдьүтэн, Хаарбахпар хара уу хаарыйан, Үтэһэ лэппиэскэ үтэбин. С. Зверев
II
1. аат. Сыл саамай тымныы кэмэ (Саха сиригэр Бокуруоптан — кыстык хаар түһүүтүттэн — кулун тутарга диэри). ☉ Зима (в Якутии с Покрова дня, т. е
с 14 октября, до марта). Саха сиригэр кыһына уһун, сайына кылгас буолан, саас сахаҕа бэрт күндү буолааччы. Эрилик Эристиин
Чэ-чэ, төлөөмө, хата сырытыннар, аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
Саха сирин үрүҥ көмүһүнэн кыыдамныыр, тыала суох тымныы кыһына, …… муҥутуур күннээх самаан күөх сайына, — ити барыта кэрэ, барыта күндү. Т. Сметанин
2. сыһ. суолт. Кыһыҥҥы кэмҥэ. ☉ Зимой
Тайҕаҕа, арааһа, киһи кыһын даҕаны хоргуйуо суох. Амма Аччыгыйа
Күһүн аайы куобахха туһахтыыбын, үрэххэ туулуубун, кыһын куйуурдуубун. Күндэ
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов
◊ Күһүөрү кыһын — күһүн бүтэн, кыһын саҕаланыыта. ☉ Начало зимы, в начале зимы
Күһүөрү кыһын этэ. Өстөөх биһиги ытык сирдэрбитигэр киирдэр киирэн иһэрэ, Москубаҕа суоһаабыт. Н. Кондаков. Кыһын оройо — кыһын саамай ортото, кыһын муҥутаан турар кэмэ. ☉ Самая середина зимы
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
Кыһыҥҥы кэм сахаларга үс кэрдиис кэмнээх: кыһын саҕаланыыта, кыһын оройо, тымныы муоһун тостуута — барыта 146 хонук. «Кыым». Кыһын тыына — кыһын кэлэн иһэрэ, кыһын бэлиэтэ. ☉ Признак наступления зимы, предвестие зимы, дыхание зимы
Кыһын тыына биллибитэ ыраатта, тымныытык тыыныталаан ылар этэ. А. Сыромятникова. Кыһыны атаарыы — кыһын кэнниттэн сааһы көрсөр бырааһынньык (үксүгэр кулун тутар бүтүүтэ ыытыллар). ☉ Проводы зимы (праздник — обычно проводится в конце марта)
Саҥардыы үөдүйбүт «Кыһыны атаарыы», уорааннаах уһун тымныы салгыппытын кэннэ бастакы маассабай күүлэйдээһин буолан, …… оҕо аймахха чахчы чугас, үөрүүлээх бырааһынньык. ЧКС ОДьИи
«Кыһыны атаарыы» бырааһынньыгар …… сиэдэрэй симэхтэрдээх таба көлүллэр. «ХС»
Иллэрээ күн столица олохтоохторо кыһыны атаарыы бырааһынньыгар сырыттылар. «Кыым». Сааһыары кыһын — кыһын бүтүүтэ; саас кэлэн эрдэҕинэ. ☉ Конец зимы; начало весны
[Икки хартыына] уҥа диэки остуол. Хаҥас диэки көмүлүөк оһох кэннинэн хотон айаҕа. Сааһыары кыһын. С. Ефремов
ср. тат., тур. кышын, тув. кыжын ‘зимой’

туохт.
1. Икки аҥыы тустуспа сылдьар тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр ыга сыстыһар гына оҥор эбэтэр эпсэри сыһыартаан холбоо. ☉ Плотно подогнать, приладить, чтобы одно к другому подходило по размеру
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Ыпсыытын үчүгэйдик ыпсаран, сыыптаан, муохтаан оҥоһуллар быһыт ампаар тирэҕин маһын суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Маннык улахан иһити сиик өппөт, уу тэстибэт гына ыпсаран, тигэн, ыаһаан оҥорорго улахан сатабыл, уран тарбах наада. НБФ-МУу СОБ
2. көсп. Хомоҕойдук, лоп-бааччы сааһылаан, өйдөнөр гына саҥар, хоһуй, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать складно, образно, выразительно, воспевать
Саха киһитэ кутун-сүрүн туттарбыт, ырыатыгар ыпсарбыт, хоһоонугар холбообут өрүһэ — улуу Өлүөнэ. Н. Якутскай
Биһиэхэ, сахаларга даҕаны араас итэҕэһи-быһаҕаһы көр-күлүү оҥорон сатаан ыпсаран кэпсиир дьоннор бааллар. ПП ЭЭД
Оҕо тыллары сөпкө сааһылаан, ыпсаран бэйэтэ этии оҥоруутугар ыарырҕатар. ОМЕ БМЫ
3. көсп., кэпс. Кимнээҕи эмэ бииргэ ыҥыран көрсүһүннэр, булсуһуннар, билсиһиннэр. ☉ Свести, познакомить кого-л. с кем-л., помочь кому-л. встретиться или сойтись
Уруурҕаһыннарбыт улуу-дьаалы буолан, Урууга угуйуллар; Ыпсарбыт ытык киһи буолан, Ыҥырыыга сылдьар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Омуннаах Уйбаан:] Мин эн тускун Бүөтүрү кытта сүбэлэстим. Сатанар буоллаҕына кини ыпсарыах буолла. Н. Неустроев
4. көсп. Тугу эмэ оннун-олоҕун буллар, сиһилээн быһаар, ситимнээн саассааһынан оҥор. ☉ Положительно решить какое-л. предприятие, дело, добиться его благополучного исхода, благополучно довести всё до логического завершения
Наада буолтугар, ыгылыйбакка туран барытын быһааран, орун-оннун буллартаан, ыпсаран кэбиспитэ. В. Яковлев
[Микииппэр] Ылсыбыт дьыалатын ыпсаран баран биирдэ тэйэр, киһи киэнэ киргиллээҕэ. Күндэ
«Үлэҥ боппуруоһун ыпсаран кэбиһиэх. Бостуой санааҥ уларыйа сылдьыа», — диэтэ Иван. Э. Соколов
5. көсп., кэпс. Киһиттэн (кимтэн эмэ) ылбыт иэскин төлөө. ☉ Расплатиться с долгами
[Кулуба:] Дьэ, доҕоор, хайатын даҕаны Бокуруопка ыпсарыаҥ. Эн буолан оттон биэрээ инибин. Н. Неустроев
Икки хонукка мииммиккэр, икки элии атыыр этинэн толунуоҥ. Сааһыҥ тухары сатаан ыпсаран, киһиттэн туһанар буолбут киһигин. Болот Боотур
[Харбаатай:] Бии иэскин хаһан ыпсараҕын? Л. Габышев
♦ Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки I
Икки хараҥаны ыпсаран үүнээйи эгэлгэтин үүннэрэллэр ахан да онтуларын хомуйааттарын кытары кэлэн былдьыыр кэриэтэ тутан бараллар. Н. Лугинов
Ийэлээх аҕабыт үлэ дии-дии, икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Оччолорго үлэһит илии тиийбэт буолан, холкуос үлэтигэр икки хараҥаны ыпсараллара, эр киһи үлэтин бүүс-бүтүннүү үлэлииллэрэ. В. Иванов
ср. хак. чапсыр ‘клеить, склеивать, приклеивать, прилеплять что-л.’

I
туохт.
1. Ис сүрэххиттэн, өйгүттэн-санааҕыттан туохха эмэ дьулус, тардыс. ☉ Всей душой и сердцем стремиться к чему-л.; желать чего-л.
Киһи киэнигэр баҕарыма – бэйэҥ киэҥҥиттэн матыаҥ (өс хоһ.). Биһиги үөрэхтээх, үлэһит буоларбытыгар ийэлээхаҕабыт төһө баҕардылар этэ. М. Доҕордуурап
Үөрүү! Дьол! Сүрэх ыллыан баҕарар, Сүрэх туойуон баҕарар. Т. Сметанин
Баҕарабын быйаҥнаах Ардах курдук буолуохпун, Дьоҥҥо, ийэ дойдубар Туһалаахтык олоруохпун. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ыллар, ымсыыр, курдары тартар (хол., дьахтарга). ☉ Испытывать большое желание, страсть к кому-л. (напр., к женщине)
Сирбит дьахтарыгар баҕарбыкка дылы (өс ном.). Эллэй Боотур үтүө майгыннаах, кэрэ дьүһүннээх дьоһун киһи буолан, Омоҕой кыргыттара баҕарар, таптыыр буолтар
Саха фольк. Мин бэйэм ити киһиэхэ баҕаран туран барбатаҕым. Н. Неустроев
♦ Баҕар да баҕарыма – сөбүлэнэргиттэн-сөбүлэммэккиттэн, үөрэргиттэнхомойоргуттан тутулуга суох тугу эмэни толорорго күһэллиэҥ. ☉ Рад не рад; хоть рад, хоть не рад; хочешь не хочешь (а придется).
◊ Ким баҕарар көр ким
Кыраныыссаҕа, наада буоллаҕына, пограничниктар ким баҕарар дьиэтин дьэҥдьийэр бырааптаахтар. Н. Якутскай
Саҥа дьылга ким баҕарар Доҕоругар үтүөнү баҕарар. Т. Сметанин
Төһө баҕарар көр төһө. Научнай үлэһит буоллаххына төһө баҕарар үүнүөххүн, аатырыаххын сөп. Софр. Данилов
Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов
Туох (тугу) баҕарар көр туох. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Мин эйигин сүрдээхтик таптыыбын, эн тускар туох баҕарар буолуом: ууга киириэм, уокка түһүөм. С. Ефремов
Хайа баҕарар көр хайа. Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай
Уус-уран туруктаах буоланнар алгыстар хайа баҕарар омуктарга фольклор кэрискэтигэр киллэриллэн ырытыллаллар. Саха фольк. Хайдах баҕарар көр хайдах. Кини бэйэтин иэһин толордо, онон билигин ыраас суобаһынан суолун хайдах баҕарар салгыы турар кыахтанна. Н. Заболоцкай
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Ханна (хантан) баҕарар көр ханна. Биһиги, байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин эрэйдээҕи ханна баҕарар ыҥыртаран ылыан сөп этэ. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар көр ханнык. Оттон ханнык баҕарар үлэ норуокка төһө туһаны аҕаларынан сыаналанарын эһиги билэр буолуохтааххыт. Софр. Данилов
Норуот айымньылара, син ханнык баҕарар искусство айымньыларын курдук, кэрэ сокуонунан оҥоһуллаллар. Эрчимэн
Хаһан баҕарар көр хаһан. Биһиги аан бастаан билсиһэр күммүтүгэр хаһан баҕарар кырдьыгы утарытынан этиэх буолан үлэһэн турарбыт. Софр. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
II
ситим т.
1. Соруйар туохтуурдары кытта хос-хос туттуллан, биирин биирэ солбуйар эбэтэр утарар ис хоһоонноох этиилэри, этии чилиэннэрин сөпсөһөр суолтанан ситимниир (баҕардар, да, даҕаны). ☉ С глаголами в повелительном наклонении, повторяясь, выражает уступительное значение
Баҕар самыыр түстүн, баҕар хаар түстүн, син биир барабыт. —Баҕар кыыһыр, баҕар туой, баҕар ытаа – туох буолуой? П. Тулааһынап
Баҕар үрүҥ буоллун, баҕар хара буоллун. Амма Аччыгыйа
2. Соруйар туохтуурдары кытта сөпсөһөр суолталаах этиилэри, биитэр араарыллыбат бөлөхтөрү холбооттуурга туттуллар (да, даҕаны, баҕардар, дьөрү). ☉ С глаголами в повелительном наклонении употребляется для усиления уступительного значения придаточного предложения (хоть, если)
Баҕар биһигини убуорунай да ыраастаттыннар, мин эйигин кытта эрэ буолуум... А. Федоров. Тэйиэм суоҕа биир хардыыны, баҕар тыыным да быһыннын. Эллэй
III
сыһыан т.
1. Этиллэр санааҕа буолуон сөп диэн сэрэйиини көрдөрөр (баҕардар, арааһа, бука). ☉ Выражает предположение о возможности, допустимости действия (может быть, возможно)
Баҕар пансиоҥҥа ылыахтара. Амма Аччыгыйа
Эһиги, баҕар, мунаарыаххыт. Софр. Данилов
Баҕар, үйэм уһуоҕа. Суорун Омоллоон
Баҕар, кырдьыбытым буолуо. С. Ефремов
2. Сөбүлээһини, көҥүллээһини араас дэгэттээхтик көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, разрешение с различными оттенками (пусть, пожалуй, хоть)
Бокуруоп кэнниттэн, аһыммат буоллаххына, баҕар, тыыннаахтыы да ыйыстан кэбис. Амма Аччыгыйа
Баҕар, эн этэриҥ курдук буоллун. С. Ефремов
Кыыс аата Халерхаанан, баҕар, хааллын даҕаны. С. Курилов (тылб.)
3. Кэлэр кэмнээх туохтууру кытта этэр санааны чуолкайдыырга, бигэргэтэргэ туттуллар, ардыгар, төнүннэрэр ситим тыл дэгэттэнэр (хол., холобурун ыллахха). ☉ Употребляется с глаголами в форме будущего времени для пояснения, подтверждения высказываемой мысли, иногда имеет оттенок уступки (к примеру, хоть например)
Ханна баҕарар олоруохха үчүгэй, баҕар, Биһиги Сахабыт сирин да ылыаҕыҥ. ПНЕ МСЯЯ
Наада буолуо да, биир күҥҥэ баҕар үс-түөрт да суол үлэни толоруоҥ. С. Ефремов
Ичигэстик таҥнан сырыт, баҕар, тымныйан, ыалдьан хаалыаҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
туохт.
1. Кими-тугу эмэ болҕойон көрөрүгэр кимиэхэ эмэ сөмүйэҕинэн, илиигинэн көрдөрөн биэр. ☉ Жестом обратить внимание, указать пальцем на кого-что-л.
Ким сытыы харахтаах урут көрөн сөмүйэлэринэн соҕуруу диэки ыйаллар: «Ол иһэр», — диэн хаһыытаһаллар. Эрилик Эристиин
Кэлбит ньиэмэс болуоссат диэки ыйда. Т. Сметанин
Покровскайга Платонов Илья Николаевич диэн ыйыттахпына, ким да билбэт. Ол оннугар Сэттэ Мэтээл диэтиҥ да, саастаах өттө, бэл, олорор дьиэтин ыйан биэриэҕэ. Д. Кустуров
2. Кими, тугу эмэ чорботон бэлиэтээн, эбэтэр аатын ааттаан, биллэр-көстөр гын. ☉ Выделить, отметить кого-что-л., обратить внимание на кого-что-л.. Айымньы итэҕэстэрин ыйан туран дакылаат оҥордо
□ Кинигэ кээмэйин кыччытаары, биллэр литератураны көтүттүм, ол оннугар сэдэхтик туттуллар архыып матырыйаалларын ыйан киллэрдим. ВВЕ СТИ
Аҕам Өнөртөн төрүттээх Ньукулай Сомсоонобу ыйбыта уонна аймаҕар Алексеев Дьөгүөрдээннээххэ тиийээр диэбитэ. КНЗ ОО
Түһээн куска сылдьыы — баҕа санааны ситиһэргэ ураты дьулуур наадатын ыйар. БРИ ТТ
Кини онно саха киһитэ туоска оҥорбут хаартатынан сирдэтэн сылдьыбыта. Туос хаарта сири сөпкө ыйарын олус сөхпүтэ. АЛА КК
3. Тугу эмэ толорорго дьаһал биэр. ☉ Распорядиться о чём-л., назначить, определить кому-л. сделать что-л. Үөһээ дойдуттан ыйытыыта суох сылдьарым иннигэр буруйдааннар, үөһээ Дьылҕа Тойон остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур
Нэһилиэгиҥ биэдэмэһин бараҥҥын көр. Бу дьахтарга боппууда бурдук сирэ биэдэмэскэ ыйыллан сылдьар. Кинээс эйигиттэн ыларга ыйда. Амма Аччыгыйа
[Чернышевскайы] Баҕанаҕа баайан, Өлүөр диэри түрмэлииргэ Ыраахтааҕы ыйар. Эллэй
4. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар сүбэлээн этэн биэр, өйдөт, санат. ☉ Указать, показать, подсказать кому-л. что-л. — Оннук
— Айдаар киһитин тэптэрэн биэрэр. — Оччоҕо эһиги, олоҕу курдары көрө сылдьааччылар, биһиэхэ ыйан биэриэххитин. Н. Лугинов
Сиэссийэ атын хас да кыттыылаахтара эргиэн үлэтэ мөлтөөбүтүн, …… маныаха сөптөөх түмүк оҥоһулла илигин ыйбыттар. М. Попов
Ол эрээри үгүстэр, алта уонун лаппа ааһан эрэр киһи үлэттэн тохтуурга сөбүн, үүммүт үйэҕэ кулуубу эрчимнээх саҥа киһи тутара наадатын ыйдылар. «Чолбон»
5. түөлбэ. Кими эмэ ханнык эмэ дуоһунаска эбэтэр үлэҕэ анаа. ☉ Назначить кого-л. на какую-л. должность или работу
Райздрав ыйда Чиринда балыыһатыгар. ДСЯЯ
ср. др.-тюрк., тюрк. ай ‘указывать, распоряжаться, руководить’
II
аат.
1. Түүн сырдаан көстөр халлаан эттигэ. ☉ Светящееся ночью отражённым солнечным светом небесное тело, луна. Ый сырдыга туналыйар
□ Көрүүй, аны ыйга да Көтөргө кыах баар үһү. П. Тобуруокап
Ый үргэллиин сөптөөх кэмигэр алтыһаллар. И. Сосин
Ый былыкка тимирдэҕинэ, сарсыныгар былыттаах күн буолар. ЧМА СТС СЭ
2. Дьылы-хонугу ааҕыы кэрдиис кэмэ: сыл уон икки гыммыттан биирэ. ☉ Мера времени: одна двенадцатая часть года, месяц
Лоокуут Ньургуһуҥҥа сылдьыбатаҕа биир ый буолла. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кыһыҥҥы хараҥа ыйдарга, сэтинньиттэн тохсунньу бүтүөр диэри, сымнаҕас хаардаах, хойуу мастаах үрэх эҥээринэн ыстаада үөрүн туталлар. «ХС»
Саха сирин эһэлэрэ, күһүнүгэр үчүгэйдик уойбут буоллахтарына, кыһынын алта аҥаар ыйы утуйан туорууллар. ПАК АаТХ
3. итэҕ., эргэр. Ойуун кыырар таҥаһыгар хаҥас түөһүн үөһээ өттүгэр тигиллибит, хаптаҕай төгүрүк тимиртэн оҥоһуллубут ый ойуута (ойуун Аллараа дойдуттан төннөн тахсарыгар суолун сырдатарга туһанара). ☉ Круглое, плоское металлическое изображение луны, пришитое над левой грудью на одежде шамана (это личная Луна шамана, используемая для освещения дороги при возвращении из Нижнего мира). Ойуун кыырар таҥаһыгар баар «күн» уонна «ый» иккиэн төгүрүк буолаллар, арай «күн» улахан соҕус буолар, кинилэр уопсай ааттара күн күһэҥэтэ дэнэр. ХИА КОВО
4. эмт. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмэ (халандаарынан аахтахха тоҕус ый). ☉ Полный период беременности у женщины (девять календарных месяцев)
Ыйа сиппит оҕо төрүөн иннинэ уһуна биэс уон сэнтимиэтир кэриҥэ уонна үс тыһыынча кыраамтан ордук ыйааһыннаах буолар. ЮВА ДьГ
♦ Мүөттээх ый калька. — кэргэннии буолан олоруу бастакы саамай дьоллоох, үөрүүлээх ыйа. ☉ Медовый месяц
«Коля, мүөттээх ыйгар, саахар курдук, ууллан хаалаайаҕын?» — дэһэллэр уонна ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ый баһыгар-атаҕар — бэрт дэҥҥэ, ыйга биирдэ эмэтэ. ☉ Очень редко, один-два раза в месяц (букв. у головы-ног месяца)
Остуоруйаһыт оҕонньор ый баһыгар-атаҕар аан дойду сонунун аҕалан сэргэхситэрэ. Софр. Данилов
Костя, толлон, миэхэ дьиэбэр ый баһыгар-атаҕар сылдьара. Н. Габышев
Онтон бэттэх ый баһыгар-атаҕар манна — нэһилиэк киинигэр кэлэ сылдьар буолбута. А. Бэрияк. Ый быһаҕаһа түөлбэ. — ый ортото. ☉ Середина месяца (букв. половина месяца)
Бу ый быһаҕаһыгар киириэм диэбитэ. ДСЯЯ. Ый быыһа хара- ҥа — ыйдаҥата суох буолан, туох да көстүбэт хараҥата, им балай (эргэ ый бүппүтүн кэннэ, саҥа ый үүнүөр диэри кэмҥэ буолар). ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная, тёмная ночь без луны (бывает между полнолунием и новолунием — букв. темень между месяцами)
Уйбаан ый быыһа хараҥаҕа күөлүн үрдүгэр өҥөс гына түспүтэ. Амма Аччыгыйа
Ый быыһа хараҥа түүҥҥэ мин Ырыабын дьаарыстыы хонобун. Күннүк Уурастыырап
Күһүҥҥү им балай, ый быыһа хараҥа түүн этэ. Н. Якутскай. Ый дьиэлэммит — тыаллаах-куустаах ардах, хаар буолаары гыннаҕына, ыйы тула сырдык төгүрүк баар буоларын этэллэр. ☉ Светлый круг вокруг луны (возникает к изменению погоды, обычно к осадкам — букв. у месяца дом появился)
Ыйбыт дьиэлэммит. Уһун былыт кэлээри, хаардаары гынар быһыылаах. И. Никифоров
«Ый дьиэлэммит, — диир булчут, — ол аата буурҕа түһээри гыннаҕа». Тэки Одулок (тылб.). Ыйыгар (ыйыгар-күнүгэр) тиийбит харыс. — төрүүрэ букатын чугаһаабыт, бүтэһик ыйыгар сылдьар (дьахтар туһунан). ☉ Находится на последнем месяце беременности (букв. достигла месяца)
Ыйыгаркүнүгэр тиийэн хаалта. ПЭК СЯЯ
Маайа ыйыгар тиийэн сылдьар. «ХС»
Ити дьахтар сотору төрүө — ыйыгар тиийбит. «Кыым». Ыйын көрбүт (таҥаһыгар көрбүт) харыс. — дьахтар ыйданарын ханалытан, сымнатан этии. ☉ Начались месячные, менструация у женщины (букв. увидела месяц). Ый ытабыла — саҥа таһааран, уһуннук, киһи уйулҕата хамсыах курдук, ытааһын. ☉ Громкий, отчаянный, безутешный плач
Уйаара-кэйээрэ биллибэт уу ортотунан тус хоту устан доллойо турбут кыракый мас тыылаах соҕотох кыысчаан ый ытабыла бу баарга дылы. Н. Лугинов. Ый ытыытын ытыыр (ый ытыыр) — кыатаммакка, тохтоло суох, саҥа таһааран ытыыр. ☉ Плакать безудержно, безутешно и громко
Ол Нэлэгэр [сир аата] ханнааҕы мэччирэҥэ кэлиэй, онно сайылаабыт сүөһү туох дуоннаахтык уойуой? Ол иһин оҕонньорум, «Бостуой кэлэммин», — диэн, ый ытыытын ытыыр. Далан
Кинини [кыыһы] хаар маҥан эбэтэ Аҕаалта биирдэ ый ытаан, Боруоҥҥа сылдьара аҕата, Ийэтэ өлбүтэ сутаан. Таллан Бүрэ
Чоҕонной оҕонньор барахсан Соҕотох соргулаах соноҕоһо Суол ортотугар охтубутуттан Сой-соҥуу, ый ытыы олорбута. «ХС»
— Мэнээк ый ытыытын ытаама, тохтоо, — Пущин саба саҥарбыта. В. Ажаев (тылб.)
◊ Алтынньы ый көр алтынньы
Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр: «Алтынньы ый бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», — диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
Алтынньы ый уон түөрт күнүгэр сымыйа пааспарынан …… узбек омук киһитэ буолан, Тамерлан куоракка барбыт. Эрилик Эристиин
Атырдьах ыйа көр атыр- дьах. Кинилэр [булчуттар] бу алар ортотугар атырдьах ыйын куйааһыгар мап-маҕан хомурах хаар үллэн сытарын дьиктиргии көрөллөрө. И. Данилов
Кини звенота 1964 сылга, атырдьах ыйын саҥатыгар улаханнык хаһыҥнаабытын үрдүнэн, балайда үрдүк үүнүүнү ылбыта. П. Егоров
Ахсынньы ый көр ахсынньы. Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
Ахсынньы ый сүүрбэ түөрт күнүгэр үрүҥнэр күн ортотун саҕана нэһилиэнньэ мунньаҕын ыҥырбыттара да, ким да кэлбэтэҕэ. И. Бочкарёв
Балаҕан ыйа көр балаҕан. Быйылгы дьыл, балаҕан ыйын сүүрбэ үс күнүгэр Түүлээх Уллуҥах уонна Сылгыһыт Наһаар диэн дьон «Кыһыл сулус» холкуос кулунун уоран сиэтилэр. Суорун Омоллоон
Быйыл балаҕан ыйыгар Саҥа дьиэҕэ киирдибит, Ыраах халлааммыт ыйыгар Аракыатанан тиийдибит. И. Эртюков. Балык ыыр ыйа (балык ыйа) түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц, когда рыба мечет икру, или месяц рыбы). Бу алаас балык ыыр ыйыгар көҕөрөннаҕаран наһаа тупсар. Бокуруоп ыйа көр Бокуруоп. Бокуруоп ыйыгар (алтынньы уон түөрт күнүттэн) сахаҕа кыһын саҕаланар. Бокуруоп ыйыгар кыһыҥҥы ууллубат хаар түһэр. Бурдук ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бурдук буһар, хомуллар ыйа). ☉ Август (месяц уборки хлебных злаков, месяц жатвы). Бурдук ыйын бүтүүтэ хаһыҥныан сөп. Бырдах ыйа түөлбэ. — Үт сахалара бэс ыйын итинник ааттыыллар (бырдах бэс ыйыгар саамай хойуутук үгэннээн түһэрин иһин). ☉ У удских якутов: июнь (букв. комариный месяц)
Бэс ыйа көр бэс. Бэс ыйыгар Бээчээн муннун үлүппүтүгэр дылы (өс ном.). Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
Бэс ыйын бэртээхэй күннэрэ бүтэн, от ыйын умайар куйааһа саҕаланара бу ыган кэллэ. М. Доҕордуурап
Дьахтар ыйа — ый II 4 диэн курдук. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмин дьахтар ыйа диэн ааттыыбыт. Кулун тутар ый көр кулун. Тиһэҕэр, кулун тутар ыйга биир дьыалаҕа түбэспит доҕорун Козловскайы уонна Верхоленскайга сыылкаҕа олорон күрээн иһэн тутуллубут Булановы кытта биир хаамыраҕа укпуттара. П. Филиппов
Кулун тутар ый тибиитэ-хаһыыта дэлэтэ дуо — бүгүнү быһа көмөн-көмөн баран, өссө түүннэри типтэ. Бэс Дьарааһын. Күн тахсар ыйа түөлбэ. — тохсунньу ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: январь (букв. месяц первого появления солнца)
Муус устар ый көр муус. Кыһыҥҥы кыыдааннаах тымныы кылыҥын кыайан-хотон эрэр муус устар ыйдааҕы күн уота күлүмүрдүүр күөх халлаан күөнүттэн …… улуу дойду уорҕатын угуттуу турда. Эрилик Эристиин
Муус устар ый эргэтэ эрээри, хаар ханан да суох. «ХС». Мэхээлэйэп ыйа түөлбэ., эргэр. — сэтинньи ый. ☉ Ноябрь (раньше в этом месяце — 8 ноября — отмечался Михайлов день). Урут Алдан өрүһү Мэхээлэйэп ыйын ортотугар сыарҕалаах атынан туоруур этилэр. Ньукуола ыйа эргэр. — ахсынньы ый (сахалар икки Ньукуолун күннээхтэр: сааскы Ньукуолун, кыһыҥҥы Ньукуолун. Сааскы Ньукуолун эргэ истиилинэн ыам ыйын 9 күнүгэр, саҥа истиилинэн ыам ыйын 22 күнүгэр, оттон кыһыҥҥы Ньукуолун эргэ истиилинэн ахсынньы 6 күнүгэр, саҥа истиилинэн ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэллэр. Бу ый аата кыһыҥҥы Ньукуолунтан сибээстээх). ☉ Декабрь (Никола, святой Николай, особенно почитаемый якутами
Якуты дважды отмечали Николин день: весенний — 9 мая по старому стилю (22 мая по новому стилю) и зимний — 6 декабря по старому стилю (19 декабря по новому стилю). Название данного месяца исходит от зимнего Николы). Оҕолоох саарар ыйа түөлбэ., көр оҕолоох. Кус-хаас саарар ыйын хотугу сахалар …… оҕолоох саарар ыйа диэн ааттыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Оҕолоох хаас ыйа түөлбэ., көр оҕо- лоох. Атырдьах ыйын Булуҥҥа оҕолоох хаас ыйа дииллэрэ. ДСЯЯ
Олунньу ый көр олунньу. Болугур оҕонньор сиэнэ кыыска былыргы кыһалҕалаах олоҕун кэпсии олордоҕуна, олунньу ыйдааҕы кылгас күн хайы-сахха кырдал сыырын кэтэҕэр түһэр. Н. Якутскай
1881 сыллааҕы олунньу ыйга университет олоҕор улахан долгуйуулаах хамсааһын буолбута. П. Филиппов. Ортоку кыһыҥҥы ый түөлбэ. — ахсынньы ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар (кинилэр үс кыһыҥҥы ыйдаахтар: сэтинньи — хараҥа күн ыйа, ахсынньы — ортоку кыһыҥҥы ый уонна тохсунньу — күн тахсар ыйа). ☉ У туруханских якутов: декабрь (букв. средний зимний месяц. Остальные зимние месяцы: ноябрь, январь). От кэбиһэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа (кэбиһэн, күрүөлээн оттоон бүтэр ый). ☉ Сентябрь (букв. месяц стогования сена)
От кэбиһэр ыйыгар 40 туонна оттоннохпутуна сатанар. От ыйа көр от. От ыйын уу чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
От ыйынааҕы ыраас халлаантан күн тохтоло суох кутаа уоту кутар. «ХС». Сара ыйа түөлбэ. — от ыйа (кус-хаас саарар ыйа). ☉ Июль (букв. линный месяц — месяц линьки птиц)
Сара ыйын ортото Хонорум түүн от отууга. «ХС». Сыарҕа ыйа көр сыарҕа. Сыарҕа ыйыгар бултуу ыраах бараллара. Сымыыт ыйа түөлбэ. — бэс ыйа (көтөрдөр сымыыт баттыыр кэмнэрэ). ☉ Июнь (букв. месяц, в котором птицы яйца несут). Сэмэнэп ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (1 сентября по старому стилю отмечался Семёнов день)
Урукку истиилинэн балаҕан ыйын 1 күнүгэр Сэмэнэп күнэ бэлиэтэнэрэ. Ол иһин балаҕан ыйын Сэмэнэп ыйа диэн ааттыыллара. Сэтинньи ый көр сэтинньи. Сэтинньи ый сэттис киэһэтин курдук дьэбиннээх хараҕынан борулус гына көрөн кэбистэ да, кэннинэн чинэрис гына түстэ. Ньургун Боотур
Сэтинньи ыйтан олунньу ортотугар диэри күн көстүбэт, халлаан сырдаабат, хоту дойду уһун түүнэ бүрүүкүүр. Н. Якутскай. Таба сүүлэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (букв. месяц, когда олени собираются для случки)
Тиргэ ыйа көр тиргэ. Толору ый — туолбут ый диэн курдук. Тохсунньу ый көр тохсунньу. Тохсунньу ый саҥатыгар Чөркөөххө уонча эрэ киһилээх дружина олордоҕуна, эмискэччи …… болкуобунньук Кудайаарап отучча киһилээх ойутан кэлэн, барыларын тутан ылар. Софр. Данилов
Кэпэрэтииби кытта кэпсэтиилэригэр икки сүүс буут собону уонна балтараа тыһыынча суумалаах түүлээҕи бултаан тохсунньу ый маҥнайгы чыыһылатыгар туттарарга сорук ыллылар. Күндэ. Тугут төрүүр, хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц рождения оленьих телят и прилёта гусей)
Тунах ыйа көр тунах. Биһиги онно [Бүлүүгэ] отучча буоламмыт тунах ыйын былаһын тухары түбэлэри кэрийэн тахсыбыппыт. «Чолбон»
Туолбут ый көр туол. Туолбут ый тыа быыһыгар ыйааммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Хаас барар ыйа көр хаас I. Хаас саарар ыйа көр хаас I. Хайах сиир ый көр хайах. Хараҥа күн ыйа түөлбэ. — сэтинньи ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: ноябрь (букв. месяц тёмной поры). Хараҥа күн ыйыгар бултуу тахсан бараннар, саас биирдэ кэлэллэр. Хотугу ый түөлбэ. — дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние (букв. северный месяц)
Хотугу ый умайар. ПЭК СЯЯ. Ыам ыйа — билиҥҥи халандаарынан төгүрүк сыл бэһис ыйа (саха былыргы халандаарынан сыл бастакы ыйа). ☉ Май, пятый месяц календарного года (по старинному якутскому календарю: первый месяц года — букв. месяц нереста)
Өйбөр өрүү тыыннаах баар: Сааскы күөх от, ыам ыйа, Көмүс дуйдаах сылабаар, Саламааттаах кытыйа. П. Тулааһынап
Кини [Г.И. Петровскай] ити сыл ыам ыйыгар Саха сириттэн Петроградка барар. «ХС»
Ыйдар ааттарыттан көстөрүнэн, былыргы сахаларга саҥа сыл күнүн ааҕыы ыам ыйыттан саҕаланар эбит диэн сабаҕалыахха сөп. ПАИ СМС. Ый өлүүтэ — ый сир күлүгэр киирэн хараҥарыыта. ☉ Лунное затмение (букв. умирание луны). Бэҕэһээ анаан-минээн ый өлүүтүн көрбүппүт. Ый саҥата — ый бастакы күннэрэ. ☉ Начало месяца, первые дни месяца
Ол курдук, ый саҥатыгар үүнээйи сиэмэтин ыһар да, олордор да сатаммат. ПАЕ МСТ
Ый бастакы күннэрэ ый саҥата диэн буолар. Ойуун III
Ый саҥатыгар кыһын хаар, сайын ардах буолар. ВСС ППУОЯ. Ыйы ыйынан — бүтүн ыйы быһа, биир ый устатын тухары; наһаа уһуннук. ☉ В течение всего месяца; очень долго
Норуот тылынан айымньытыгар былыр ыйы ыйынан толоруллар олоҥхолор бааллара диэн ахтыллар. «ХС»
Байыастар ыйы ыйынан, дьиэ сылааһын билбэккэ, хомурах хаары дьиэлэнэн сылдьыбыттара, тохтоло суох кыргыспыттара. Багдарыын Сүлбэ. Ый эргэтэ — ый бүтэһик күннэрэ. ☉ Последние дни месяца
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан. Ыспааһап ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бу ыйга эргэ истиилинэн үс Ыспааһап күнүн ылаллара: бастакы Ыспааһап атырдьах ыйын 1-кы күнүгэр, ортоку Ыспааһап 6-ка, кэнники (эбэтэр сыҕарым) Ыспааһап 16 чыыһылаҕа). ☉ Август (в этом месяце Спасов день отмечали трижды: первый Спас — 1 августа, второй — 6 августа и третий — 16 августа).
др.-тюрк., тюрк. ай