босуобуйа

бутуй I диэнтэн хай
аата. Билигин туттуллар үөрэх сорох босуобуйаларыгар тыл көспүт суолтатын үөскээбит суолтаны кытта бутуйуу баар. СТЫМ

даҕ.
1. Биир эрэ. ☉ Одинокий, единственный
Баар-суох соҕотох ынахтарын аһатар отторо суох. Амма Аччыгыйа
Бэттэх соҕотох тордох чочойон көстөр. Н. Заболоцкай
[Петя] баай ыал соҕотох оҕото буолан, наһаа атаахтык иитиллибитэ. М. Доҕордуурап
2. Кэргэнэ суох, аҥаардас, бэйэтэ эрэ. ☉ Не имеющий семьи, близких, одинокий
Соҕотох дьахтар, оҕото, кэргэнэ суох олордо. А. Сыромятникова
Соҕотох кыһалҕатын, баттал эрэйин тулуйумуна, быстахтык санаммытым. Н. Заболоцкай
Соҕотох ийэлэргэ …… оҕолоругар ый ахсын ылар босуобуйаларын кээмэйин үрдэтии бэлиэтэнэр. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. йалҕуз, йаҥуз, дьаҥыс

1. эппиэттээ диэнтэн холб. туһ. Ол да буоллар билэр киһилии киниэхэ хап-сабар эппиэттэһэн, кэпсэппитинэн барабын. Н. Заболоцкай
   [Ыалдьыттарын тылын истээт] Эппиэттэһэ барбакка, Үҥкүүбитии ааттаах Үрүҥ Уолан бухатыыр Улаханнык уордайан Омуннаахтык кыыһырда. ТТИГ КХКК
2. Ханнык баҕарар ыйытыыга хоруйдуур кыахтан, хардар (хол., эксээмэҥҥэ). ☉ Быть в состоянии ответить на все вопросы, отвечать на каждый вопрос (напр., на экзамене)
   Сеня утарыта сабыта баттаһан, сыыһа-халты да буоллар эппиэттэһэн испэт. Н. Лугинов
   Порфирьевич: «Ити тугуй? Итини быһааран кулу», — диэбитэ буоллар, баҕар, сыһан-соһон эппиэттэһэн көрүө этэ. «ХС»
   Устудьуон боппуруостарга эппиэттэһэн истэ. ЯРС
3. Туохха эмэ сөп түбэс, эппиэттиир буол. ☉ Соответствовать, отвечать чему-л.
   Дьиҥэ, хамнас, биэнсийэ, оҕо босуобуйата аныгы олох ирдэбилигэр эппиэттэһэрэ буоллар, бааҥҥа харчы уурунуохпутун сөп этэ. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ ахсаанын, төһөтүн ааҕыы, ааҕан таһаарыы. ☉ Установление количества чего-л. путём подсчётов, учёт
Кулаак маҥхааһайын астаран, туох да ыйааһына, учуота суох бурдугу кутан ылан баран, ордугун бэчээттээн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин
Биэнсийэ, босуобуйа бары тэрилтэлэринэн төлөнөр буолан, сүрдээх элбэх учуот, отчуот эрэйиллэр, хонтуруол олохтонор. «Сахаада»
Оҕонньор мотористартан хас ороскуоттаммыт лиитирэ ахсын учуот көрдүүрэ. Ю. Рытхэу (тылб.)
2. Кими, тугу эмэ анал испииһэккэ киллэрии, бэлиэтээһин. ☉ Регистрация кого-чего-л., учёт
Оройуон хас биирдии хомуньууһа билигин тугу үлэлиирэ, ханна барара барыта биһиги учуоппутугар сылдьар. Н. Якутскай
Звеноларга үлэ күнүн учуота хас биирдии культураҕа тус-туһунан оҥоһуллар. КПЫ
Быраас хат дьахтары туспа учуокка ылар. ЮВА ДьГ
◊ Байыаннай учуот — сокуоннай саастарын сиппит эдэр дьону (уолаттары) байаҥкамаакка испииһэктээһин, бэлиэтээһин. ☉ Военный учёт, учёт в военкомате
Бүгүн сарсыарда олохтоох сэбиэккэ байыаннай учуокка тура, пропискалана киирбитэ. Э. Соколов. Учуокка тур калька. — туох эмэ испииһэгэр киллэрилин, бэлиэтэт. ☉ Вставать на учёт
«Мин партийнай учуокка туруом этэ», — Золотов лоскуй кумааҕыны Ананийга уунна. М. Доҕордуурап
Уол саллааттаан кэлбитин иккис күнүгэр учуокка тура байаҥкамаакка киирбитэ. Э. Соколов. Учуоттан уһулун калька. — туох эмэ испииһэгиттэн таҕыс, уһулун. ☉ Сниматься с учёта. Устудьуоннаан бүтэн, учуоттан уһуллар кэмнэрэ кэлбитэ