с. 1. (по гл. раскрепостить) ист. крепостной тутулуктая босхолооһун; перен. босхолооһун, батталтан босхолооһун; раскрепощение крестьян бааһынайдары крепостной тутулуктан босхолооһун; 2. (по гл. раскрепоститься) ист. крепостной тутулуктан босхолонуу; перен. босхолонуу, батталтан босхолонуу.

с. 1. (по гл. освободить) босхолооһун, көҥүллээһин, быыһааһын; 2. (по гл. освободиться) босхолонуу, көҥүллэнии, быыһаныы.

аат. Атын киһи үлэтин бэйэҕэ төлөбүрэ суох туһанар киһи; атын киһини көлөһүннүүр киһи. ☉ Эксплуататор
Кини өссө түҥкэтэҕин, хараҥатын көлөһүннээччи туһана сатыыра. «ХС»
Батталга олорор маасса сиэрэ-сигилитэ көлөһүннээччилэр батталларын утары социальнай босхолонуу туһугар охсуһар санааны этэр. В. Ленин (тылб.)

сыһ. Быстыспат курдук, арахсыбат гына. ☉ Неразрывно
Ян Райнис төрөөбүт норуота босхолонуутун, дьоллоох олоххо тиийиитин Россия пролетариатын революционнай охсуһуутун кытта быстыспаттык ситимниирэ. Софр. Данилов

дьөһ. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, ким, туох эмэ былааһын, кыаҕын иһиттэн босхолонууну, тахсыыны бэлиэтииргэ туттуллар (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, лица, из-под влияния, власти которых выходит, освобождается другой предмет или лицо
Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан, Өлүү уутун үс күлэр күлүгүн анныттан Көтөҕөн сүгэн таһаарбытым. Ньургун Боотур

сыһ. Боччумнаахтык, туһалаахтык, көдьүүстээхтик. ☉ Серьезно, толком, дельно, разумно
Пиэрмэ үлэтин көннөрүүгэ хас да сылы быһа күттүөннээхтик дьарыктамматтара киһини сөхтөрүөн сөхтөрөр. «ХС»
«Үлэ босхолонуута» бөлөх революционнай эргимтэлэргэ күттүөннээхтик сабыдыаллыыра. «Ленин с.». Ыанньыксыттарга үүтү үрдэтиигэ аналлаах тэрээһиннэр биллэриллибиттэрэ да, миэстэтигэр күттүөннээхтик өйөммөтөхтөрө. «Кыым»

ж. 1. хайа, үрдүк сыыр; вдали виднелись горы ыраах хайалар көстөллөрө; 2. горы мн. (гористая местность) хайа; люди гор хайа дьоно; 3. (множество) хайа саҕа, баһаам элбэх; горы книг баһаам кинигэ; # идти в гору өрө таҕыс, өрө тахсан ис (олоххо, үлэҕэ); идти под гору таҥнары бар; гора с плеч свалилась санныбыттан хайа халбарыйбытын курдук, сүгэһэр түспүтүн курдук (туохтан эмэ босхолонуу); не за горами хайа нөҥүө буолбатах (сотору буолуо, чуга- һаата); стоять горой за кого-что-л. күөҥҥүнэн көмүскээ (кими-тугу эмэ туох бааргынан квмускээ); надеяться как на каменную гору таас хайа кэриэтэ эрэн; пир горой бала малааһын.

сов. 1. ист. крепостной тутулуктан босхолон; 2. перен. босхолон, батталтан босхолон.

сов. и несов. демобилизациялан, босхолон.

туохт. эб.
1. Мунааран, билэргэ баҕатыйан ыйытыыны көрдөрөр (буолуоҕай уонна буолуомуй, буолуоҥуй, буолуохтарай диэн курдук с., ахсаан ф. туттуллуон сөп, бу да, атын да суолт. ый. солб. ааттарынан күүһүрдүллэр, туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает вопрос с оттенком желания узнать что-л. (в этом и др. значениях усиливается вопросительными мест., употр. с гл. ф.)
Тоҕо ол курдук гынара буолуой? Н. Якутскай
Маннык модун тиит туохтан охтубута буолуой? «ХС»
2. Хайааһын буоларын сыһыан мэлдьэһии көмөтүнэн бигэргэтиини көрдөрөр (ый. солб. ааттардаах этиигэ тутлар). ☉ Выражает утверждение положительного смысла действия путем модального отрицания (употр. в предложении, в к-ром имеются вопросительные мест.)
Бачча улахан сыанаҕа хайдах биэрбэт буолуой? Эрилик Эристиин
Эдэр дьон, таптаһар дьон тоҕо уураспат, тоҕо сылласпат буолуохтарай? П. Ойуунускай
Хайдах таптыыр кэргэнин Санаабаттаах буолуоҕай? П. Тобуруокап
3. Этиллэр санааны бигэргэтэр, күүһүрдэр. ☉ Выражает утверждение, усиление высказываемой мысли
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, кыргыттара атын норуоттар батталтан босхолонууларын, көҥүлү ылыыларын иһин, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой? Суорун Омоллоон
«Эдэр эрдэхтэн төһө элбэх күн, чаас итинник туһата суох ааспыта буолуой», — дии санаата Байанай. Софр. Данилов
4. Суланыыны, кэмсиниини, сэмэлэниини, хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, сетование, самоосуждение, огорчение говорящего
«Тоҕо куотан сорумуҥу көрбүтүм буолуой», — дии-дии ытыы сытта. И. Данилов
Дьэ, бу кини, Кылбанов, туох буруйугар бүрэ дьүһүннэнэн төрөөбүт буолуой? Софр. Данилов
«Тоҕо кытылга кэлбиттэрин биллэрбэтэҕим буолуой?» — диэн бэйэтин сэмэлэнэр. Н. Якутскай