арый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кыладыапсык, ааҕан ботугураамахтаан баран, синньигэс кинигэтин арыйбахтаан көрдө. А. Софронов
Иванов сүр тиэтэлинэн арыйбахтаан иһэн, утары ууналыы сытар Фокиҥҥа биэрэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кэтит, дагдаҕар сарыннаах эт лахса киһи, халыҥ уопсай тэтэрээт лиистэрин арыйбахтаата, итиэннэ наадалааҕын дьэ булан, саҥарбытынан барда. С. Никифоров

туохт.
1. Улугурбут, утуктаабыт көрүҥнэн. ☉ Иметь вялый, сонный вид
Хас да нэдиэлэ ол курдук уйуһуйбуттук үлэлээн иһэн, Аянитов биир сарсыарда хайдах эрэ аҥаарыйан уһуктубута. Софр. Данилов
[Мунньахха олорооччулар] ким да кими да истибэт, бары тус бэйэлэрин ис санааларыгар аҥаарыйан олорор курдуктар. Н. Лугинов
Бууйунай көрүҥэр ыт аҥаарыйан хаалар, аһыттан, сороҕор ууттан эмиэ аккаастанар. СЫаКЫ
2. Талбааран, дөйөн хаал (туохтан эрэ үөрэн, соһуйан). ☉ Цепенеть, замирать (от внезапной радости, испуга)
Өлөксөй соһуйда, Кэннинэн чугуйда, Тэпсэҥнээтэ, аҥаарыйда, Хараҕа тунаарыйда. С. Васильев
Кини дьолуттан дөйөн, аҥаарыйбыт курдук турар. Н. Якутскай
3. фольк., поэт. Ситэн-хотон үүн, улаат (саҥардыы долгулдьуйар буолан эрэр от эбэтэр бурдук туһунан); силигилии чэлгий, көҕөр. ☉ Достигнуть предела роста (о траве или колосьях на поле, начинающих качаться, колыхаться); буйно цвести, зеленеть
Үҥкүүлээбит сирбитигэр Үкэр үүнэн долгуйуо, Аһыакайдыыр сирбитигэр Ача күөх аҥаарыйыа. С. Васильев
Ача оттоох Алаас сыһыы аатын эрэ Аҥна сытта. Аҥаатмуҥаат аҥаарыйда. Күннүк Уурастыырап
♦ Уутугар аҥаарыйар — утуйа сытан эбэтэр ситэ уһуктубакка, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөт. ☉ Он еще не совсем отошел ото сна
Биирдэ нуктуох курдук буолан эрдэҕинэ, аны атаҕар сытар кыыһа Ылдьааныска, уутугар аҥаарыйан, атаҕынан бүөргэ тэбиэлээн уһугуннарда. Болот Боотур
Уутугар аҥаарыйа сылдьар уол үрүт үөһэ ботугураамахтаабыта. В. Гаврильева
Ханна эрэ ньирэй ыҥыранна, ханна эрэ хуутар уһугар ыттар үрдүлэр, таһынааҕы ыалларыгар бириэмэтин булкуйан, уутугар аҥаарыйан бөтүүк хаһыытаата. М. Шолохов (тылб.)
ср. тюрк. аҥкар, аҥыр, аҥҕыр ‘дремать, вздремнуть’

I
1.
кыс I диэнтэн хай. аата. [Килиим:] Бэлэмнээбит быһыылаах: сытыы быһаҕынан тоҕута-хайыта кыһыы. Суорун Омоллоон
[Дьэкиим] таптыыр, ылларбыт идэтэ — мастан быһаҕынан тугу эмэ кыһыы. Болот Боотур
Олоппос сирэйэ саамай үлэлээҕэ: хаптаһыны бэлэмнээһин, суолаҕы солооһун, бүө мастары кыһыы. «Кыым»
2. Туох эмэ биилээҕинэн чараас гына быһыллыбыт балай да кытаанах туох эмэ (үксүгэр аһы этиллэр). ☉ Что-л. тонко струганное, строганина (обычно о чем-л. съедобном)
[Даарыйа эмээхсин:] Киһи хамнаһыгар, сир солооһунугар кыһыынан, кутуунан [чэйинэн] биэрэбит. Күндэ
Бастыҥ суортаах балыктан тоҥнуу кыһыы оҥостон сиэһин киэҥник тарҕанна. «Кыым»
△ Оннук быһыллыбыттан биир тооромос. ☉ Кусочек чего-л. струганного, кусок строганины
Болугур оҕонньор биир кыһыыны ылан айаҕар угар, ыстаан сыҥааҕын уҥуоҕа түөрэҥнээн барар. Н. Якутскай
II
кыһый I 2 диэнтэн хай
аата. Балачча барбахтыы түстүбүт, бырдах тулуппата: этим кыһыыта сүрдээх. Н. Тарабукин
III
аат.
1. Тугуҥ эмэ табыллыбатаҕыттан улаханнык хомойуу, кыйыттыы, абаланыы. ☉ Досада, раздражение
Хара көлөһүнүм Халыйа саккыраан Кыайтарбыт-хотторбут Кыһыыбын көрбөттөөр?! П. Ойуунускай
Кыайтарбыт кыһыытынааҕар, саатынааҕарсуутунааҕар даҕаны оҕонньору ночоото ордук долгутара. Күннүк Уурастыырап
[Петя:] Бэрт дьыала буолан баран, кыһыыҥ аастаҕына уостан хаалыаҥ. С. Ефремов
2. саҥа алл. суолт. Туох эмэ табыллыбатаҕыттан улаханнык хомойууну, кыйыттыы-кыйаханыы түмүллүбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает крайнюю степень досады, раздражения по поводу какой-л. неудачи
[Кууһума:] Аны уон биэс сыл бардарбын диибин. Дьэ, кыһыы! Суорун Омоллоон
[Ыналба:] Аны Кэлэн төрүө дуо?! Дьэ, кыһыы. П. Ойуунускай
«Дьэ кыһыы», — диэн олус хомойон ботугураамахтаата. Н. Лугинов
♦ Илии кыһыыта — охсо, алдьата сатааһын. ☉ Нестерпимое желание подраться, побить кого-что-л. (букв. руки чешутся или зудят у кого-л.)
Ким да алдьаппыта биллибэт, бука мэник уолаттар илиилэрин кыһыыта буолуо. «ББ». Тыл кыһыыта — киһини кыынньыыр, кыйахыыр саҥа-иҥэ, тыл-өс. ☉ Слова, речь, задевающие человека, причиняющие человеку боль, язвительность
Аана эмээхсин тылын кыһыытын киниэхэ аалан тахсар. М. Доҕордуурап. Кыатан тылыҥ кыһыытын, Биитэр тылгын быһа ытыр. Доҕордоһуу т.