I и. д. от кыс = скобление.
II и. д. от кыһый = 1) зуд, зудение; 2) перен. раздражение; досада.

кыс (или хаар ) ортото середина зимы; кыс устата в течение зимы, в продолжение зимы; кыс мас запас дров на зиму.

строгать (ножом); балыкта кыс = настрогать рыбы (мороженой).

n . resentment; кыһый= v. to resent

n. winter; кыс хаар n. winter snow, snow which will not melt until May; кыс мас n. wood cut in the fall to prepare for winter; кыстаа= v. to winter, spend winter; кыстыыр көтөр n. winter birds; кыһыҥҥы a. wintery, pertaining to winter; сайын кыһын n. the whole year

v. to cut; to plane, scrape, carve; кыһыы= v. to scrape

I
1.
кыс I диэнтэн хай. аата. [Килиим:] Бэлэмнээбит быһыылаах: сытыы быһаҕынан тоҕута-хайыта кыһыы. Суорун Омоллоон
[Дьэкиим] таптыыр, ылларбыт идэтэ — мастан быһаҕынан тугу эмэ кыһыы. Болот Боотур
Олоппос сирэйэ саамай үлэлээҕэ: хаптаһыны бэлэмнээһин, суолаҕы солооһун, бүө мастары кыһыы. «Кыым»
2. Туох эмэ биилээҕинэн чараас гына быһыллыбыт балай да кытаанах туох эмэ (үксүгэр аһы этиллэр). ☉ Что-л. тонко струганное, строганина (обычно о чем-л. съедобном)
[Даарыйа эмээхсин:] Киһи хамнаһыгар, сир солооһунугар кыһыынан, кутуунан [чэйинэн] биэрэбит. Күндэ
Бастыҥ суортаах балыктан тоҥнуу кыһыы оҥостон сиэһин киэҥник тарҕанна. «Кыым»
△ Оннук быһыллыбыттан биир тооромос. ☉ Кусочек чего-л. струганного, кусок строганины
Болугур оҕонньор биир кыһыыны ылан айаҕар угар, ыстаан сыҥааҕын уҥуоҕа түөрэҥнээн барар. Н. Якутскай
II
кыһый I 2 диэнтэн хай
аата. Балачча барбахтыы түстүбүт, бырдах тулуппата: этим кыһыыта сүрдээх. Н. Тарабукин
III
аат.
1. Тугуҥ эмэ табыллыбатаҕыттан улаханнык хомойуу, кыйыттыы, абаланыы. ☉ Досада, раздражение
Хара көлөһүнүм Халыйа саккыраан Кыайтарбыт-хотторбут Кыһыыбын көрбөттөөр?! П. Ойуунускай
Кыайтарбыт кыһыытынааҕар, саатынааҕарсуутунааҕар даҕаны оҕонньору ночоото ордук долгутара. Күннүк Уурастыырап
[Петя:] Бэрт дьыала буолан баран, кыһыыҥ аастаҕына уостан хаалыаҥ. С. Ефремов
2. саҥа алл. суолт. Туох эмэ табыллыбатаҕыттан улаханнык хомойууну, кыйыттыы-кыйаханыы түмүллүбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает крайнюю степень досады, раздражения по поводу какой-л. неудачи
[Кууһума:] Аны уон биэс сыл бардарбын диибин. Дьэ, кыһыы! Суорун Омоллоон
[Ыналба:] Аны Кэлэн төрүө дуо?! Дьэ, кыһыы. П. Ойуунускай
«Дьэ кыһыы», — диэн олус хомойон ботугураамахтаата. Н. Лугинов
♦ Илии кыһыыта — охсо, алдьата сатааһын. ☉ Нестерпимое желание подраться, побить кого-что-л. (букв. руки чешутся или зудят у кого-л.)
Ким да алдьаппыта биллибэт, бука мэник уолаттар илиилэрин кыһыыта буолуо. «ББ». Тыл кыһыыта — киһини кыынньыыр, кыйахыыр саҥа-иҥэ, тыл-өс. ☉ Слова, речь, задевающие человека, причиняющие человеку боль, язвительность
Аана эмээхсин тылын кыһыытын киниэхэ аалан тахсар. М. Доҕордуурап. Кыатан тылыҥ кыһыытын, Биитэр тылгын быһа ытыр. Доҕордоһуу т.

аат. Күүскэ долгуйа өһүргэнии, кыйаханыы. ☉ Крайняя досада
Бу туох абатай-кыһыытай, турудобуой киһи кулаакка тахсыа суохтаах! П. Ойуунускай
Уһун айантан салҕан, Охсуһууга баҕаран, Турдум мин дьоммун саныы, Хаарыйда аба-кыһыы. Дьуон Дьаҥылы
Ардыгар, Маайыстан кэлэйэн, абанан-кыһыынан туолара [Баһылай]. Күннүк Уурастыырап

I
туохт. Тугу эмэ быһаҕынан чараас гына элийэ быс (хол., маһы, балыгы). ☉ Строгать
Болугур оҕонньор балыктарын кыһар. Н. Якутскай
Мас буллум. Быһахпын ылан сигири кыстым уонна испиискэбинэн ол сигирибин уматтым. Суорун Омоллоон
Ох саабыт оноҕоһун тииттэн кыспыппыт. Н. Босиков
Оҕонньор сытыы быһаҕынан хаппыт талаҕы кыһан кырылатта. А. Сыромятникова
ср. тат. кисү ‘резать, отрезать; рубить’
II
аат. Дьыл саамай тымныы кэмэ, кыһын. ☉ Зима
Сылыйда, сырдаата. Кыс тыына уурайан Сай кэллэ бу аата. Болот Боотур
Кыс устатыгар баһаам уларыйыы тахсыбыт. Г. Колесов
Кыс ааһыа, саас кэлиэ, оччоҕо Барыта саҥалыы салаллыа. «ХС»
Дэлэйдик, өлгөмнүк оттооҥ, оту кытаатыҥ — Кыһы быһа тоттук-өҥнүк Ынах аһаан кыстаатын. «ХС»
◊ Кыс мас — кыһын тэлгэһэҕэ кыстыыр маһы уурар, эрбиир уонна хайытар сир. ☉ Место во дворе для распилки, рубки и укладки дров
Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээк үрдүгэр сүгэ уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай
Кыс маска аҕыйах кураанах дүлүҥ кыстана сытарыттан, биирдэстэригэр тэрээк сүгэ батары охсуллубут. Тумарча
Сарсыарда, барыахтарын иннинэ, Сэргэйдээх Киирик кыс маска тахсан олорон кэпсэттилэр. «ХС»
△ Кыстыыр мас саппааһа. ☉ Запас дров на зиму. Быйыл кыс маспыт аа дьуо тиийэр. Кыс хаар — күһүн түһэн баран ууллубакка кыстыыр хаар. ☉ Выпадающий поздней осенью обильный снег, остающийся на зиму
Үгүскэ кыс хаар уулунна, Үгүскэ күөх от хагдарыйда, Эн эрэ суоххун мин таспар, Арай өрүү бааргын сүрэхпэр. Л. Попов
Кыһын, — Кыс хаар үллүктүүрэ, Кырса суорҕанынан үлбүйэрэ. С. Васильев
Хараҥа халлаантан кыс хаара Түһэрэ аргыый намылыйда. Дьуон Дьаҥылы. Кыс хаар ортото — кыһын үгэнэ, кыһын буолан турдаҕына. ☉ В середине зимы, глубокой зимой
Кыс хаар ортото кыталык этинэн сүрэхтэппиккэ дылы (өс хоһ.). Ото суох буоллаҕына, кыс хаар ортото сүөһү ханна баран аһыай? «ХС»
тюрк. кыш

тыаһы үт. туохт. Тугунан эмэ охсон кылгас иһиирэр тыаһы таһаар. ☉ Издавать короткий свистящий звук
Биһи киһибит тиэтэйэр, Атын «кыс» гына кымньыылыыр. С. Васильев

аат. Улаханнык кыйыттыы, аба-сата түмүллүүтэ. ☉ Большая досада, крайнее неудовольствие, гневное возмущение
Ыччат, өстөөҕү кытта охсуһарга да бэлэм буолан, сүрэҕэ-быара кыһыынан-абанан туолбута. Суорун Омоллоон
Улахан кулубаттан уурайбыт саата-суута, кыһыыта-абата кэм мүлүрүйэн, умнуллан иһэрэ. Болот Боотур
Кинилэр хоргуппут санааларын, кыһыыларын-абаларын өссө эппэккэ хаалаахтаатылар ээ. Н. Заболоцкай