аат., түөлбэ. Собо, мунду оҕото. ☉ Молодь карася, гольяна
А.Е. Кулаковскай суруйарынан түөрт уон үс араас ааттаах эбит собо! Ол иһигэр: лыкы уола, бэкэй, чэркэ, дьырыы, күүкүр, бочоох, дьыыгыр, быччыкы, лочороох, илим тэрээгэ эҥин диэннэр. Багдарыын Сүлбэ

мотой диэн курдук
Алёша Кылайаанап куруутун бэйэтинэн астынан сылдьар, мотоллубут, бочоох собо курдук киһи. Далан
Сэрэдэҕэ суон куоластаах, мотоллубут быһыылаах Гриша Таскин киирэн аан чанчыгар халҕан саҕа биллэриини ыйаабыта. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ (хол., эрдии) ууну бырдаҥалаппакка эрэ тимирчи киирэрин курдук улахана суохтук тыаһаа. ☉ Производить негромкий плеск (напр., о вёслах)
Аа-дьуо эрдэртэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур. С. Руфов
Өлөҥ от саҕатыгар мунду төбөтө чолос гынаат, умсан чолумнуур. И. Сосин
Боруу, өлөҥ от быыһынан Бочоох собо чолумнаата. К. Туйаарыскай

аат., түөлбэ. Кыра собо, быччыкы. ☉ Мелкий карась
А.Е. Кулаковскай суруйарынан, түөрт уон үс ааттаах эбит собо! Ол иһигэр: лыкы уола, бөкөй, чэркэ, дьырыы, күүкүр, бочоох, дьыыгыр, быччыкы, лочорох, илим тэрээгэ эҥин диэннэр. Багдарыын Сүлбэ
Илиммититтэн эбии аҕыйах эрэ чэркэни ылбыппыт. П. Тобуруокап
Чэркэ бычааххыттан, Төһө сатыыргынан, Хайа көрөргүнэн Уган, кутан кулу даа! «Чолбон»

дьүһ. туохт.
1. Олус үскэл, тиирэ барбыт курдук көстүүлээх буол. ☉ Быть полнотелым, чрезмерно полным, как бы прущим через край. Улахан бискэйбит киһи
□ Эн бачча күүстээх, бискэйэ уойбут убаһа саҕа эрээригин туох да туһата суох дьиэни эрэ манаан тахсаҕын. Г. Колесов
2. Тобус-толору буол (уу туһунан). ☉ Быть наполненным до краев (о водоеме)
Бу күөл мин оҕо эрдэхпинэ хара маһыттан бискэйэн турар этэ. Багдарыын Сүлбэ
Бискэйбит далайга мэниктээн Биир бочоох тыастаахтык сэмсиэҕэ. Айталын

тэрээк сүгэ — чараас иэдэстээх, кэтит биилээх сүгэ. ☉ Топор с широким лезвием, тесак
Бурхалей кэтит биилээх тэрээк сүгэтин куругар анньынан, арҕах диэки хааман истэ. Эрилик Эристиин
Кыс маска аҕыйах кураанах дүлүҥ кыстана сытарыттан биирдэстэригэр тэрээк сүгэ батары охсуллубут. Тумарча
Мас кыстыыртан тэрээк сүгэтин харбаан ылла. Н. Павлов. Илим тэрээгэ түөлбэ. — обургу собо. ☉ Крупный карась
Манна баара — биһигини тахсыахтара диэн уурбут сааскы кустара, ыамыгар бултаммыт илим тэрээгэ. Далан
Кулаковскай А.Е. суруйарынан, собо түөрт уон үс араастаах: дьырыы, күүкүр, бочоох, быччыкы, илим тэрээгэ эҥин диэннэр. Багдарыын Сүлбэ

1. аат. Бэрэбинэни уһаты хайа эрбээн оҥоһуллубут икки өттө хаптаҕай чараас мас. ☉ Доска
   Талкы оҕонньор онтон-мантан хаптаһын хомуйан, талаҕынан үүйэн, быыкаайык хоруоп оҥордо. Күндэ
   Тахсан хаптаһыннарын киллэрдэ, өйдөөбөккө дар гына бырахта, дьиэтэ түөрт муннуктарынан сатарыйан ылла. Н. Заболоцкай
   Таһырдьа Бочоох Өндүрэй хаптаһын устуруустуу турара. Хомус Уйбаан
2. даҕ. суолт. Хаптаһынтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из досок, дощатый
   Чараас хаптаһын ааны күүскэ тоҥсуйан тобугуратар. Н. Лугинов
   Суолбут уҥа өттө барыта — кэккэлэһэ турар балааккалар. Үгүстэрэ хаптаһын хоруобуйалаах. Н. Якутскай
   Икки начаалынньык үлэлиир хосторо хаптаһын быыстаах. Р. Баҕатаайыскай
   Хаптаһын халҕаны хап гына саптылар. С. Васильев
   ♦ Хаптаһын тоҥот түөлбэ. Күһүн хаар түспүтүн кэннэ бастакы тымныы түһүүтэ мууһура быһыытыйбыт чараас хаар, муус тоҥот. ☉ Тонкий слой обледеневшего снега, приставший к земле, гололёд
   Итии тыал тыалырбыт, самыыр түстүт, халлаан халлан хаалбыт, хаптаһын тоҥот буолбут. ПЭК ОНЛЯ I
   Иккис тоҥот — хаптаһын тоҥот, тоҥоттортон саамай улаханнара, алтауон биэс хонуктаах буолуон сөп. ААИ ОБСЫҮ
   Хаптаһын тоҥокко сылгы тыһын быһарын ааһан, атаҕын да тоһутара. КМП ДьБ
   ср. п.-монг. хабтасун, эвенк. каптасун ‘доска’

I
туохт.
1. Анньан биэрэн, анньыалаан, кими, тугу эмэ миэстэтиттэн сыҕарыт, сыҕарытан илт. ☉ Толкать, пихать, заставляя кого-что-л. двигаться в направлении от себя
Уолаттар Миитээни түһүлгэҕэ чөмпүйүөнү кытта туһуннараары үтэн киллэрдилэр. Е. Неймохов
Уолаттар туртаһы үрэх хааһын үрдүгэр сиэтэн, кэнниттэн үтэн таһаарбыттара. И. Федосеев
Күнүс Кыымы көлүөһэлээх остуолга сытыаран хирург хоһун диэки үттүлэр. С. Никифоров
△ Тугу эмэ кимиэхэ туохха эмэ чугаһата анньан биэр. ☉ Подтолкнуть, пододвинуть что-л. к кому-чему-л.. Ити олох маһы бу диэки үтэн биэр эрэ
□ Миискэлээх аһын ньирэйин төбөтүгэр үттэ. А. Сыромятникова
Дьэллик отууга балачча тииҥнээх арыый эрдэ кэлэн уот оттон, чаанньыгын уокка үтэ сылдьара. Н. Заболоцкай
2. Үөһэ диэки кими эмэ өрө анньан биэр, тахсарыгар көмөлөс. ☉ Помочь кому-л. забраться вверх, подтолкнуть снизу
«Эн куттаныма, хатаастан ис. Биһиги үтэн биэриэхпит!», — дииллэр дьонум. Н. Заболоцкай
Кыым кинини өрө үтэн биэрэрин кытта, киһитэ бэрт чэпчэкитик үөһээ хатаастан тахсар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк., хак. ит, алт. ийт, тат. этү ‘толкать, отталкивать’
II
туохт. Үрдүгэр итии күлү тарыйан тугу эмэ (хол., хахтаах хортуоппуйу, кыра балыгы) буһар эбэтэр уоттаах чоххо чараас гына быһыллыбыт эти ууран буһар. ☉ Печь (напр., картошку, мелкую рыбу) в золе под горящими углями; жарить мясо на рожне или на углях
Уол эт үтэн сиэн, ойуулаах муос уктаах, көмүс кыыннаах быһаҕын атаҕар уктан, үөрэн-көтөн баран хаалар. Саха фольк. Хахтыын үппүт хортуоска Хаарыан сыта тунуйда. Күннүк Уурастыырап
Кыра хатыыһы үтэн баран тириитин ньылбы тардаҕын. Далан
Хортуосканы күл анныгар уган үтэн сиэбиттэрэ минньигэс да буолар эбит. Г. Колесов
ср. тюрк. үт, өт ‘палить, обжигать’
III
туохт. Хойуутук, өлгөмнүк үүнэн таҕыс (сайын эрдэ өлгөм ардах кэнниттэн куйаас күннэргэ от хойуутук, түргэнник үүнэрин этэргэ). ☉ Расти быстро и густо, вытягиваться (о травостое после обильных дождей в знойные дни)
Үс салаалаах Үнэр күөх ото Өрө үүнэн үтэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Долгуһа турдуннар холкуостаах хонуулар Дороххой үүнүүнэн өлгөмнүк үтэннэр! С. Васильев
Үүнэр оппут үтэн, Локуорабыт торолуйда, Боруу, өлөҥ от быыһынан Бочоох собо чолумнаата. К. Туйаарыскай
IV
туохт. Илими иит, туруор. ☉ Ставить сети (рыболовные)
Вася эрэһиинэ тыытын үрдэринэн, илимнэрин үтэ киирдэ. Н. Лугинов
Эһиги биһиги туспутугар сээбэҥнээмэҥ. Бытаан эрэ буолуо, илими атын ньыманан үтүөхпүт. Тыы үрдүттэн буолбатах. И. Федосеев
Илими үтэн кэбистиҥ да бэрт сынньалаҥнык киирэн көрүөххүн эрэ наада — аһаатаҕыҥ ол. Багдарыын Сүлбэ
♦ Үтэн-анньан көр — тугун-ханныгын билээри иҥэн-тоҥон ыйыталас, түөргүлээ. ☉ Испытывать, проверять кого-л., выведывать что-л. у кого-л. (букв. пытаться толкать-пихать)
Үтүө киһи буоламмын, Үөнүм батарбакка, Үтэн-анньан көрбүтүм. П. Ойуунускай
«Бука эн сиргэ быраҕан аралдьыттардыҥ буолуо?» — диэн үтэн-анньан ыйытан көрбүтүгэр, уола ытыы-ытыы мэлдьэстэ. Н. Заболоцкай
Татьяна ол сылдьан санаатын тоҕо тэбээтэ: «Следователь кыыс эйигин үтэн-анньан көрбүтэ буолуо, ол аайы ыксаан түһэҥҥин». М. Попов
◊ Үтэн киир — туохха эмэ (хонууга, ууга) тоҕойдоон ыраахха диэри киир (хол., тыаны этэргэ). ☉ Выступать, выдаваться мысом (напр., о лесе)
Үөскэ үтэн киирбит таас очуостар уу ортотугар ууллумахтыы олорор курдуктар. Амма Аччыгыйа
Ыраах түгэххэ — Абаҕа дэриэбинэтэ: тумустуу үтэн киирбит ойуур хаххалаан, кыһыл былаахтаах оскуола уонна биир-икки дьиэ хоруобуйалара эрэ быгаллар. Л. Габышев
Үтэн киирбит лиҥкинэс тииттэрдээх тумус сыырын өрө сүүрэн тахсаат бобуоска тохтоото. П. Филиппов