намылдьый диэнтэн холб. туһ. Хойуу бочур ойуурдар биир кэм чэлгиэннээх күөх лабааларынан намылдьыһан, имнэниһэ хаалаллар. М. Доҕордуурап

даҕ. Кыараҕас, үрдүк сыырдаах (алааһы, алаастары этэргэ). ☉ Маленький, с крутыми склонами (об аласах, расположенных близко друг от друга)
Таатта сиһэ оҥорох-чоҥорох алаастарынан туналыйар, хойуу бочур ойуурдар биир кэм чэлгиэннээх күөх лабааларынан намылдьыһан, имнэниһэ хаалаллар. М. Доҕордуурап
Ол оннугар оҥорох-чоҥорох кураайы алаастары, киһини сототун ортотунан адаар дулҕалаах үрэхтэри көрүөҥ. НД ДК

туохт. Им-дьим бар, чуумпур. ☉ Затихать, угомониться
Оҕолор остуолга утарыта олорон дьылыйан уруоктарын үөрэтэллэр. Н. Габышев
Сарсыарда, күөх бочур ойууру кырыйа Тыаһа суох дьылыйан иһэбин. Сииктээх көп лабааны арыйа-арыйа Сөрүүн тыа иһигэр киирэбин. Дьуон Дьаҥылы
Оҕолор тоҕо эрэ дьылыйдылар, тугу эрэ гыналлар быһыылаах. СГФ СКТ
△ Биллибэт-көстүбэт гына сас, биир сиргэ бүк. ☉ Притаиться, затаиться, стать незаметным
Аянитов, ибир да гыммакка, тыаһа суох тыын быһаҕаһынан тыынан, дьылыйан сытта. Софр. Данилов
Кыым хотоолго тыаһа суох дьылыйа сыттаҕына, эмискэ иннигэр адьас чугас икки хара күлүк бэрис гынар. С. Никифоров
Бу сүтүктээһин уонна көрдөбүл кэмигэр Ыстапаан хоммут балаҕаныгар дьылыйан олорбута. И. Никифоров

I
дьүһ. туохт.
1. Үөһэнэн намылыйан, санньылыччы иэҕилин (үксүгэр от-мас төбөтүн, сибэккини, бурдук куолаһын этэргэ). ☉ Склониться, согнуться (о растениях)
Сыарҕаларын анныгар сайыҥҥы сибэкки — таҥара кийиитэ нуоҕайа үүнэн тахсыбыт этэ. Л. Попов
Арай чыычаахтар чыыбыгыраһаллар, ойоҕоспутугар мутукча суугунуур, сэбирдэх силигириир, үрдүбүтүгэр тыа баһа нуоҕайа куугунуур. А. Б эрияк. Хойуу бочур сэбирдэх Хоҥкуйа нуоҕайбыт. Күндэ
2. Икки өттүгүнэн наҕыллык иэҕэҥнээ, хаамп, хамсаа. ☉ Покачиваться из стороны в сторону, пошатываться, двигаться плавно, переваливаясь с боку на бок
Эрбэ һини төрдүнэн быһа охсубут курдук Сөдүөччүйэ нуоҕайан охтон иһэн оргууй баҕайы сибигинэйдэ. Амма Аччыгыйа
Маайыс остуолга сытар сиидэс былааты сыыйа тардан ылаат, таһырдьа нуоҕайан таҕыста. П. Аввакумов
ср. бур. нугыха ‘клониться, нагибаться, нагнуться’, уйг. докаймак ‘гнуться, сгибаться’
II
1. аат., эргэр. Бэргэһэ оройуттан намылыйан дугалыы түспүт куорсун эбэтэр түү. ☉ Перо (или пушок), висящее дугой на верхушке, макушке шапки
Буобура истээх бууктаах сонноох, туоһахталаах, нуоҕайдаах дьабака бэргэһэлээх, илин-кэлин кэбиһэрдээх мааны кийиит. Саха фольк. Үүс киис кыыл тириитэ Үрдүк нуоҕай бэргэһэ лээх Үрүҥ Аар тойон диэн баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Арааһынай илбиргэстээх куба маҥан таҥастаах, нуоҕайдаах бэргэһэлээх …… кэрэ кыргыттар утуу-субуу кэлэннэр биһигини, ыалдьыттары, биир-биир ыҥыран, эргитэн илдьэ баран истилэр. Г. Колесов
2. даҕ. суолт. Хоҥкуйа хамсыыр, намы лыйа түспүт (үксүгэр сэбирдэҕи, лабааны этэргэ). ☉ Гнущийся, клонящийся (напр., о ветке дерева)
Күөх н у о ҕ а й мутукча долгуйа хамсаабыт. Күннүк Уурастыырап
Сиргэ дылы намылыспыт нуоҕай солко лабаалардаах чэгиэн чараҥ саҕатыгар Айыына биһикки сипсиспиппит. Далан
Эн тыаҕа дьаарбайа сылдьыаҕыҥ — Күөх нуоҕай мутукча тыллыаҕа. Баал Хабырыыс
ср. бур. нугалаа, нугалуур ‘изгиб’

аат.
1. Кими-тугу эмэ симиир киэргэл, киэргэл оҥоһук. ☉ Украшение
Киһи оҥорор киэргэлэ, симэҕэ, киһи оҥорор ойуута-мандара бу аан дойду отун-маһын ойуутуттан ордук кэрэ буолуох тустаах. Суорун Омоллоон
Кыыс үрүҥ көмүс симэҕэ күн уотугар күлүмнүүрэ …… көрүөххэ кэрэтэ бэрт. Н. Павлов
Ат хас хамсаатаҕын аайы оҕуруота, симэҕэ кылырдаан ылара. А. Сыромятникова
2. көсп., поэт. Сайыҥҥы айылҕа көҕөрбүт ото-маһа, дьэрэкээн сибэккитэ-сэбирдэҕэ. ☉ Зелёное убранство, зелёный наряд природы
Сир-дойду симэҕэ Сиккирии көҕөрбүт. Күннүк Уурастыырап. Сирим-дойдум симэхтэрэ — Сибэккилэр кэрэлэриэн! Л. Попов
Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Фёдоров
3. түөлбэ., харыс т. Ымынах, куор, уоспа ымынаҕа. ☉ Сыпь при оспе и кори
Онтон сотору Марыына уонна Өлөөнө [куор ыарыыга] охтубуттара. Оҕолорум өлүөх буоланнар, симэхтэрэ кыайан тахсыбакка, эрэй бөҕөнү көрбүттэрэ даҕаны. В. Иванов
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр кылдьыы
4
Үрүҥ көмүс кылдьыы симэҕин моонньугар кэтэртилэр. Н. Якутскай
Хабарҕа симэҕэ (кылдьыы) көмүс буолара. БСИ ЛНКИСО-1994
Сир симэҕэ көр сир II. Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит! Суорун Омоллоон
Алаас налыы быарыгар күөх төбөлөөх сир симэхтэрэ бытыгыраан эрэллэр. Л. Попов
Тумул үрдэ сир симэҕинэн киэргэнэн, уус дьахтар аспыт оһуорун курдук, киэркэйэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
ср. монг. чимэг ‘украшение, убранство, наряд’, бур. шэмэг ‘убранство; украшения’, др.-тюрк. семэклэ ‘совершать обряд погребения’

туохт.
1. Туохтан эрэ эмискэ тэйэр, ыраатар гына туохха эмэ тирэҕирэн сыҕарый, халбарый (үксүн эрдии, тайах мас, ураҕас көмөтүнэн). ☉ Отталкиваться от чего-л. (чаще всего с помощью весел, лыжных палок, шеста)
Дуня тыытыгар туран эрэн эрдиинэн анньынна. А. Федоров. Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай
[Разведчик] маарыын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх хоту сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Доҕордуурап. [Кыыс] хайа чыпчаалыгар тиийэн тохтуур, оҥостор. Онтон били хатыҥынан тарыырданан таҥнары анньынар. Эвен фольк.
2. Бэйэ тугун эмэтин туох эрэ уһуктааҕынан кэйин. ☉ Протыкать, прокалывать себя колющим оружием. Миитэрэй атаҕын атырдьаҕынан анньыммыт
□ Чэ, тоойуом, сыгынньахтаныма, аны сүөһүлэргин уулатан көр, сэрэнээр, аны анньыынан атаххын анньынаайаҕын. Пьесалар-1978.
3. Тугу эмэни баттахха кыбыт, иҥиннэр. ☉ Прикалывать, прицеплять что-л. к волосам
Эмээхсин баттаҕын көннөрүнэн тостубут кырыбыайкатын анньынна. Н. Габышев
Маайыстаан, бэскитин хомунан, Намчытык тарааҕын анньынна. Күннүк Уурастыырап
Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин, Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
4. Тугу эрэ туоххар эмэ угун, кыбыт. ☉ Засовывать, затыкать что-л. за что-л. Бурхалей кэтит биилээх тэрээк сүгэтин куругар анньынан, саатын аҥаар илиитигэр тутан арҕах диэки хааман истэ. Эрилик Эристиин
Чуор саатын иилиммит, сүгэтин куругар анньыммыт, уонна туох буолар эбит диэн күүтэн олорбут. Далан. Биир тутум уктаах муос чохороонун куругар анньынан баран, үс бастаах Алаа Моҕус ыалын диэки чарапчыланан көрөн турда. Саха фольк.
△ Тугу эмэ түөскэр иилин. ☉ Навешивать (нацепить) что-л. на грудь
Олохтоох баайдар, бары нэһилиэктэргэ кинээстэр куортук, мэтээл анньынан баран, сир түҥэтигин туһунан кэпсэтии таһаартаабыт дьоннору көскө ыытарынан куттуу сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Көтөр аал «Совпич» диэн суруктаах, кыһыл сулустаах ойоҕоһо аһыллан кэллэ да, сонугар кыһыл таҥас баанчыгын үрдүнэн Бойобуой Кыһыл Знамя уордьанын анньыммыт дьоруой Егоров оҕонньор ойон таҕыста. П. Филиппов
Уордьан, мэтээл анньынар Марайбыт мардьа түөһүгэр, Манчаары от батастанар, Үкэр от үҥүүлэнэр. С. Данилов
5. Туохта эмэ (хол., куһу тартараары мончуукта) олорт, ыыт. ☉ Ставить, расставлять что-л. (напр., манки, чучела во время охоты на уток)
Күнүс сир хорутан баран, алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар, мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Мончууктарын анньынан, оту күөгэччи тэлгэтэн, ол-бу эргэ таҥаска сууланан, хас да хоннулар. В. Тарабукин
6. Бэйэни тугунан эмэ аалын, сотун. ☉ Натирать, растирать себя чем-л. [Дьээдьэ Ипат] ууну чалбааттаабыта, упуһун бытыгын мыылаламмыта, моонньун күүскэ анньыммыта. АС НИСК
7. кэпс. Атах таҥаһын кэт. ☉ Надевать обувь
Бадаайап мааныга кэтэр хара сукуна оноолоох сонун кэтэн кэбистэ. Үрүҥ сарыы этэрбэһин анньынна. Л. Попов
Сэргээчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
Эмээхсин билэтигэр оҕуруо оһуордаах, хара таба тыһа унтуутун анньынна. В. Иванов
△ Туох эмэ таҥаһы кэт, таҥын. ☉ Одеваться, натянуть на себя какую-л. одежду
Билигин хайдах буолуохпутун булбакка олоробут. Эстэн хаалан ити мин көстүүммүн анньынан олорор. Н. Заболоцкай
[Уол аҕата] торбос ыстаанын анньынна, киэргэннэҕинэ кэтэр кулун сонун бүрүнэ оҕуста. Р. Кулаковскай
Сиидэр Тэрэнтэйэбис кэнсэлээрийэҕэ кэтэр сиэрэй көстүүмүн, сиэх быһаҕас хараҥа күөх сорочканы анньынан кэбистэ. П. Аввакумов
8. көсп. Сатыы эбэтэр хайыһарынан ханна эмэ бар, айаҥҥа тур. ☉ Отправляться пешком или на лыжах куда-л. Сарсыарда эрдэ туран Иһитчит оҕонньор Сабардамнарга анньынна. Болот Боотур
Учуутал уонна оскуола бастыҥ хайыһардьыта Костя урукку быһа суолларынан сиһи курдаттаан, эмиэ хайыһарынан анньыннылар. Н. Габышев
Наадатын барытын ситэн, Мөрүөн оҕонньор тахсан, Кииллидэй диэки сатыы анньынан кэбистэ. Д. Таас
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
9. көсп. Симэн, киэргэн (айылҕа туһунан). ☉ Наряжаться, украшаться (о природе)
Сибиир ийэбит сиибиктэ күөх симэҕин ситэриннэ. Аан дойдубут Ача күөх отун анньынна. Саха нар. ыр. II. Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Федоров
♦ Куорсун анньын көр куорсун
◊ Дьукку анньын — тирииҥ соролонуор диэри эккин күүскэ аалын. ☉ Сильно, до красноты натереть свое тело
Давид Днестр өрүһү туораан кытылы булаат, бэркэ кичэйэн, кумаҕынан этин дьукку анньынан суунна. Н. Якутскай. Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, көччүйэ таарыйа быа, аалык охсубут сирдэрин дьукку анньына хаарга аалына сыттылар. И. Заболоцкай. Өрө анньын — 1) илиигинэн аллараттан үөһэ диэки сыҕайан көннөр (баттаххын, ачыкыгын). ☉ Привести в порядок, поправить себе руками снизу вверх (волосы, очки)
Биирдэрэ куударалаах кугас баттаҕын өрө анньынна, биирдэрэ кыл курдук хоччорхой баттаҕын таҥнары имэриннэ. Амма Аччыгыйа
Дьон ортотуттан Александр Сергеев туран кэллэ. Хара бэскитин өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Акимов учуутал уҥа илиитин тарбахтарынан баттаҕын сыҕайа өрө анньыммыта. Н. Якутскай; 2) итииргээн аллараттан үөһэ диэки сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять и откинуть со лба (напр., шапку)
Бэргэһэтин өрө анньынан, сонун түөһүн арына тардынан баран, ол буруолары одуулаһа истэ. Амма Аччыгыйа
[Кыаһай оҕонньор] лаҕыыр курдук кирээстээх, эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынаат, эмиэ аҥаар өттүнэн бүгүйбэхтээн барда. Эрилик Эристиин
Бэргэһэтин өрө анньынна, иһиллээтэ. А. Сыромятникова. Сэгэччи анньын — тугу эмэ иһиллээри аллараттан үөһэ диэки кыратык сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять (напр., шапку), чтобы хорошо прислушиваться к чему-л.
Егор Егорович уҥа ытыһынан бэргэһэтин сэгэччи анньыммытынан Аласов диэки хайыһа түстэ. Софр. Данилов