мн. (ед. бронх м.) бронха, бронха-лар (хабарҕа салгыны тыҥаҕа аһарар салаалара).

прил. анат. бронхиальнай, бронха; бронхиальная астма мед. бронха астмата.

ж. астма (сүрэх эбэтэр бронха ыалдьа-рыттан тыын хаайтарыыта).

м. бронхит, архах (бронха салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрэн ыалдьыыта).

аат. Киһи-сүөһү бронхаларын салыҥнаах бүрүөлэрэ сүһүрэн ыалдьыылара. ☉ Воспаление слизистой оболочки бронхов, бронхит
Арыгыһыттар, хроническай бронхиттаах буоланнар, күөмэйдэрэ хааҕырҕас-хардьыгынас буолар. ДьИэБ

көр чалахай
«Төннө оҕус! Тибиирээри гынна!» — дэһэллэр. [Тэбиэн] алдьархай куһаҕан салахайынан силлээн «пөлк» гыннарар сураҕын истэр этим, онон төттөрү буут биэрдим. С. Руфов
Ыарыы бириэмэтигэр бронхалар ис бүрүөлэрэ иһэн, салахай араарыллар, ыалдьыбыт сүөһү куруук сөтөллөр. НПИ МВК
ср. тюрк. силекей ‘слизь’, шалаҥ ‘водоросль’

аат. Киһи уонна тоноҕостоох харамайдар тыынар уорганнара. ☉ Лёгкие (дыхательный орган у человека и позвоночных животных)
Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. М. Чооруоһап
Тыҥа икки кытархай өҥнөөх губкаҕа маарынныыр. МЛФ АҮө. Тыынар уорганнарга киирсэллэр: мурун иһэ, күөмэй, хабарҕа, бронхалар уонна тыҥа. СТиТ
♦ Тыҥа быһаҕас — кэлэҕэй. ☉ Заика
Эппэт гына эппэҥнэс кэлэҕэй, Тыыммат гына тыҥа быһаҕас дьон, Күдэн-туман ортотугар Күлүк курдук барыһан, Күөт курдук үллэн, Улуу куйаар баһынан Уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ [кэпсэтиэх курдуктар]. П. Ойуунускай. Тыҥалааҕы тыыннарбат — тыллаах, киһини айахха анньар элбэх саҥалаах; мөккүһүүк. ☉ Не дающий никому слова вставить; любящий спорить (букв. не даёт вздохнуть тому, у кого есть лёгкие)
Хотуна — Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев
◊ Тыҥа сэллигэ — Кох палочкатын микроба көбүтэр сыстыганнаах ыарыы (тыҥаны, уҥуоҕу, сүһүөҕү, оһоҕоһу бааһырдан сиир). ☉ Туберкулёз лёгких. Былыр тыҥа сэллигэ олус элбэх этэ
ср. эвенк. тынгэн ‘грудь’, коми ты ‘лёгкие’

аат.
1. Айах көҥдөйө бэлэскэ киирэр сирэ, бэлэс саҕаланыыта. ☉ Вход из полости рта в глотку, зев. Тамаххын илит
□ Тамахпар кэбиспитим таарыйымына да хаалбыта. ПЭК СЯЯ
[Вирустар] үөһээҥҥи тыынар уорганы — бэлэс тамаҕын салыҥнаах бүрүөтүн, хабарҕаны, бронхалары буортулууллар. ФВН ЭХК
Эмискэччи сүрэҕэ өрө мөхсөн баран, тохтоон, эмиэ уруккутун курдук тэбэн барбыта, ол эрээри тамаҕа аһыйбыта. М. Шолохов (тылб.)
△ Айах көҥдөйүн кэлин өттө. ☉ Полость зева
Саамал кымыһынан тамаҕын анньынар. ПЭК СЯЯ
Ырбаахылара көлөһүннэриттэн илийэр, тамахтара хатар. Болот Боотур
Өҥүрүк куйааска тамаҕа хаппыт отчукка Амма уутуттан ордук астык утах баар үһүө! С. Федотов
2. Өрүс муораҕа, үрэх өрүскэ, күөлгэ киирэн холбоһор сирэ, төрдө; хомото. ☉ Устье реки, речки; губа
Оттон ол хоту тамахха — Кулаада төрдүгэр — Томороон Ньукулай дурдата дагдаллан олорор. Болот Боотур
Оол курдук, үрэх тамаҕыттан пиэрмэ сүөһүлэрэ киэһээ ыамҥа иһэллэрэ көһүннэ. Далан
[Ананий] күөл тамаҕар түһэр көҥүһү чинчийэн көрдө, мээрэйдээтэ. М. Доҕордуурап
Арай биир күн мин Бүлүү Өлүөнэҕэ түһэр тамаҕын көрөөрү барбытым. В. Иванов
3. Туох эмэ (хол., суол, күөл, алаас) саҕаланар эбэтэр атыны кытта быысаһар сирэ. ☉ Начало чего-л. (напр., дороги, озера, аласа) или межа между ними
Дьонтон дьаадьыйан, атын уулусса тамаҕар киирэн иһэн, Катя эмискэ киһиэхэ саннынан анньылла түстэ. А. Сыромятникова
Эриллэн тахсар суол тамаҕар Улуу пааматынньык туруоруллубут. И. Чаҕылҕан
Суол тамаҕын ахсын ааттаах хаһаактар харабыллыыллар үһү. П. Филиппов
Суол тамаҕар улахан хара бэкир киһи куоластыы турарын көрдүбүт. И. Егоров
♦ Тамаҕар силлээ — бэлэһигэр силлээ диэн курдук (көр бэлэс)
Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Халытар Хабырыыс тамаххар силлээтэҕэ буолуо, кубулунан көр эрэ! И. Никифоров
«Эн, доҕоор, манна чугас эргин сылдьаҥҥын куобахтаан эҥиннээн көр. Хата, оҕоҕор үчүгэйдик тамаҕар силлээн ыыт», — диэтэ ийэтэ. «Чолбон». Тамах анньар — 1) утах иһэр, утаҕын ханнарар. ☉ Пить, утолять жажду (букв. толкает в зев). Муус уутунан тамах анньар
□ Саамал кымыһынан тамаҕын анньар. ПЭК ОНЛЯ; 2) ким эмэ кэтэх, кистэлэҥ санаатын билээри киитэрэйдик, угаайылаахтык кэпсэтэр, үтэн-анньан көрөр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника о чём-л. (с помощью хитрых приёмов, наводящих вопросов и т. п.). Тамах бэлиэтин биллэрэр — баҕатын, санаатын малтаччы эппэккэ, таайтаран биллэрэр (муҥха тамах бэлиэтигэр холоон этии). ☉ Дать понять о своём желании намёком, намекать (букв. даёт почувствовать свою метку у зева невода — см. тамах бэлиэ). Тылын тамаҕа — ким эмэ санаатын толору, сиһилии буолбакка, быстах-остох, таайтарыылаах соҕустук этэн, быктаран ааһыыта. ☉ Высказывание своей мысли мимоходом, между прочим, не акцентируя на ней внимания
Дьэкиимкэ буоллар Маарыйатыгар өссө Дьаакыбы сөбүлүүр курдук тылын тамаҕар этэн аһарбыта. А. Сыромятникова
Сорохтор …… абааһыны эҥин кэпсииллэрин сөбүлүүллэр. Ол быыһыгар, хаһан эрэ кыыһы таптаабыттарын эмиэ тыл тамаҕар кыбытан ааһаллар. Ф. Захаров
Маарыйа ыанньык ынаҕын улаханнык аһыйара тылын тамаҕыттан да тута биллэр. С. Маисов. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ — быстах-остох кэпсиириттэн, таайтара соҕус этэриттэн түмүк оҥорон сыаналаатахха, сэрэйдэххэ. ☉ Судя по отдельным его словам, некоторым высказываниям
Мин кинини кимиэхэ да күнүүлээбитим суох, хата, тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, кини күнүүлүүр быһыылаах. А. Софронов
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эйигин букатын көһөрөн киллэрэр баҕалаах. Болот Боотур
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, туохха эрэ дууһатын эмтэрэр быһыылаах. Н. Лугинов
◊ Тамах бэлиэ — муус аннынан балыктааһыҥҥа муҥха ийэтэ чугаһаабытын көрдөрөр ситимҥэ баайыллыбыт бэлиэ (үксүн өҥнөөх таҥас буолар). ☉ Метка (обычно из цветной ткани) у зева на крыльях невода, недалеко от матки (делается для того, чтобы, находясь на льду, знать о приближении матки невода). Тамах бэлиэҕин көрө тураар эрэ
□ Тамах бэлиэ кэлиитэ, кынакка балыктар буллугурастылар. СТКБТ
ср. др.-тюрк. тамах, тамаҕ, тюрк. тамак, дамак ‘горло, глотка’; др.-тюрк. тамҕа ‘рукав, приток реки’