чиккэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Бу дойду киэнин Тиҥэһэ ынах саҕа Чиэрбэ үөннэрин Дьиикэй эккэр чиккэҥнэтиэм. Күннүк Уурастыырап
Атастарбын ситэн ылан систэрин үөһүн чиккэҥнэтэ оонньуурум буолуо! Куорсуннаах
Катер ууну будулуччу ытыйан, кыратык иннинэн-кэннинэн сыҕарыйбахтыыр, соһор торуоһа төһө бөҕөтүн бэрэбиэркэлиирдии, ууга дагдаҥнатар, чиккэҥнэтэ түһэр. У. Нуолур

тыаһы үт. туохт. Убаҕаска айаххынан салгыны таһаарар курдук тыаһы таһаар (хол., тыынаргар мэһэйдэтэн, бопторон). ☉ Издавать бурлящие, клокочущие звуки (напр., при затруднённом, сдавленном дыхании)
Ону көрөөт Мойуос кинээс охтон түстэ, Муннунан-айаҕынан Хаана сүүрэн Хардьыгынаан барда. С. Зверев
Радиола төһө даҕаны нэһиилэ тыас таһааран кыыгынаан, өтөр-өтөр сөтөллөн эрэрдии хардьыгынаатар, син муусука омооно баар буолан, үҥкүү саҕаланар. Н. Лугинов
△ Тыын былдьаһан эрэрдии бүтэһик күүскүнэн кэһиэҕирбит куоласкынан саҥата таһаар, саҥар. ☉ Издавать горлом глуховатые, сипящие звуки, хрипеть
[Саллаат] тыына быстыан иннинэ, өй-мэй сытан, урут наар сибигинэйэн саҥарар бэйэтэ, кэдэрийэн өндөйө сатыы-сатыы, күүскэ үлүгэр хардьыгынаабыта. Софр. Данилов
Ордьоох ойуун бүппүт-оспут куолаһынан хоһоон таһааран хардьыгыныыра иһиллэр. Эрилик Эристиин
Сортуохап хараҕын түҥтаҥ, будулуччу көрбөхтөөтө, хардьыгынаан барда. А. Сыромятникова
ср. монг. харчигнах ‘скрежетать (о чём-л. металлическом)’

I
аат. Күөлгэ үөскүүр сырдык өрөҕөлөөх хараҥа систээх кыра балык. ☉ Гольян озёрный
Уоһук ытыыытыы тымтай түгэҕин одуулаһар: аҕыйах мунду уонна быччыкы эрэ баар. Н. Якутскай
Доропуун оҕонньор, били эспит тууларын хат сөргүтэн мунду бөҕөтүн хостоон эрэрдии субуйа-суккуйа олордо. Н. Заболоцкай
Күөлтэн ч у г а с , булгунньах тэллэҕэр кулуһуну күөдьүччү оттон, мундуну үөлэн, чэй өрү нэн аһаары олорбуппут. Н. Габышев
♦ Кытыа мунду (буол) көр кытыа. Куралай Кустук дьэ эбии өһөҕө үллэн, өһө-сааһа умайан, хаана чаккыраан, бүтүннүү кытыа мунду б у о л а н …… охсуһуу киэнэ содуомнааҕар утаппыттыы баҕаран, өрө кыбдьыгырыы турда. Д. Апросимов. Мунду булумах (буол) — булкуллан, тугу да күттүөннээҕи быһаарбат, оҥорбот курдук буол. ☉ Запутаться в мыслях, быть сбитым с толку
Тиэхээс төбөтүн иһэ мунду булумах. Өр утуйбакка сытан, сарсыҥҥы муҥха дьонун санаан таҕыста. Н. Босиков
«Күнүскүбүн ыан баран тии йиэм», — диэбит ийэтин саҥата иһил лэргэ дылы гынар. Устунан сыбах сыбыы турар дьахталлар көһүннүлэр. Барыта мунду булумах. Н. Босиков
Мунду миинин курдук — барбатах балык миинин курдук диэн курдук (көр балык). Бырабылыанньа дьиэтин иһэ ыы-быччары. Мунду миинин курдук будулуччу көрбүт, кыпкыһыл сирэйдээх холуочук дьон тэлбиҥнэһэллэр. П. Егоров
Улуу д ь ы л обургу мунду миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Иккиэйэх хаалан бараннар бы рааттыылар үп-үрүҥ тумаҥҥа бү рүттэрэн, күннэрин көрбөккө, мунду миинин курдук бүдүө-бадыа иһигэр сылдьан бултаатылар. «ХС». Мунду сырыыта — олус түргэн, суһал кэлии-барыы, сыыдам сырыы. ☉ Стремительное движение вза двперёд
Оччолорго эдэр-сэнэх буоламмыт сырыыбыт мунду сырыыта буолар. В. Иванов
ср. эвенк. пунну ‘гольян’
II
аат. Туох эмэ тимир сэп алдьанан, кэбирээн эрэр сирин бөҕөргөтөргө сыһыарыллар абырах, самалык. ☉ Планка или пластинка, железка, припаянная для скрепления двух частей ч его-л. металлического
Мунду уур. ПЭК СЯЯ
Хотуур төбөтүгэр тимир ууһа мунду уурбут. СГФ СКТ