дьүһ. туохт.
1. Хойуутук будьуруччу үүнэн таҕыс (үксүгэр баттах, түү туһунан этэргэ). ☉ Взъерошиться, растрепаться, разлохматиться (обычно о волнистых или кудрявых волосах, шерсти)
Ыдьырыйа туран хаалбыт баттахтаах …… күтүр улахан киһи кумааҕыны көрө олорор. Н. Түгүнүүрэп
Иккис тэпилииссэҕэ араҕас сибэкки кыбытыктардаах оҕурсу адаархай угунан ыдьырыйа тоһуйда. В. Яковлев
Болкуобунньук түөһүн түүтэ ыдьырыйан көстөр. К. Симонов (тылб.)
2. Сүүскүн, сирэйгин мыччыһыннар; мыччыстаҕас, быһыттаҕас буол (киһи сүүһүн, сирэйин этэргэ). ☉ Делать гримасу, сморщив лицо, лоб, сморщиваться; покрываться морщинами (о лице, лбе)
Эр киһи, аллараа сыҥааҕын ыһыктан, тииһэ килэйэн икки илиитин даллаччы туттан, утары ыдьырыйан турда. Болот Боотур
Кып-кыһыл ыдьырыйбыт сирэйдээх …… сонос киһи мас кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн, саабылатыгар тайанан олороро. Н. Якутскай
«Баҕайы, ыдьырыйан түһэн, сирэйэ тугун ынырыгай», — дии санаан киэр хайыһан кэбиспитэ. Ойуку
Аттыгар сирэйэ баллайа испит Сөдүөт ыдьырыйан турара. «ХС»
△ Быдьырыйан, лоппоруттан таҕыс (хол., эмис эти буһардахха). ☉ Делаться бугристым, иметь зернистую или комковатую поверхность (напр., о сваренном жирном мясе). Күөстэн ыдьырыйбыт сыалаах эти хоторон таһаарда
3. Эрилийэ ытыллан бурулуй, күүгэннир; оннук буолан көһүн (хол., сүүрүгү, долгуну этэргэ). ☉ Волноваться и пениться, бурлить, клокотать, образуя на поверхности воды бугры волн
Хараҥа былытынан сабыллыбыт Балтика, күүстээх тыал быһыта курбуулууруттан, араастаан будулуҥнуур, ыдьырыйан ыла-ыла түүрүллэҥниир. М. Доҕордуурап
Урут бу хайа тэллэҕэр дьоҕус күөл чөҥөрүйэ мэндээрэрэ. Оттон билигин киһи билбэт буолбут, ыдьырыйа долгуннуран, дьалкылдьыйа сытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Мин аллара көрбүтүм: оҥочо тулатыгар хараара ыдьырыйбыт долгуннар үөмэхтэһэллэрэ. И. Тургенев (тылб.)
4. Уутуйан, бысталанан, оллур-боллур буолан көһүн (былыттаах халлаан туһунан этэргэ). ☉ Скучиваться неровно, местами густо, с просветами, принимая творожистый вид (напр., о перистых облаках)
Бүгүн халлаан бэркэ ыдьырыйан турар. Р. Кулаковскай
Балтика халлаана араастаан ыдьырыйан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Ыдьырыйа харааран, Халлааҥҥа былыт сыҥна. Д. Васильев
5. Аһыйан хаалан араҕыс, иир (үүт, сүөгэй туһунан этэргэ). ☉ Свернуться, створожиться (о молоке, сливках, сметане). Үүт иирэн ыдьырыйбыт
□ Хаан уонна үүт ыдьырыйа бөлүөҕүрэр
Ону уокка кыратык буһара түһээт сииллэр. Н. Абыйчанин
ср. бур. шармагтаха ‘свернуться (о молоке)’