даҕ. Уҥуоҕа суох, сүһүөҕэ суох (хол., саҥа). ☉ Монотонный и нечленораздельный (напр., о речи)
Бары өттүнэн ситэри бэрт буолуох киһини саҥата буоратара: чуолкайа суох ньолугурас, сүһүөҕэ суох сөллүгүрэс саҥалааҕа. «ХС»

аат. Ыҥыыр эбэтэр ындыы анныгар ууруллар бото, буутай; кыра тэллэх. ☉ Подстилка под седло
[Арыгы] Тэлибирэс бэйэлээҕи Тэллийэ оҥорор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ты-ый, бу тэллийэҥ бүк баран хаалбыт дии... Түс, түс аты буоратыаҥ. Хос ыҥыырдыахпыт. А. Фадеев (тылб.)

сов. 1. кого өлөр; 2. кого, перен. (уничтожить) өлөр, суох гын; 3. кого, перен. (привести в отчаяние) иэдэт, буорат; 4. что, перен. (потратить) ыыт, ороскуоттаа; на это дело убито много энергии бу дьыалаҕа элбэх сыра ыытылынна; # убить время бириэмэни өлөр, күнү ыыт; хоть убей өлөр даҕаны, өлөрбүтүҥ да иһин.

даҕ. Биир тэҥ чуолкайа суохтук, түргэнник тахсар (саҥа) эбэтэр оннук саҥалаах (киһи). ☉ Невнятный, нечленораздельный (обычно о речи), говорящий невнятно, нечленораздельно
Суотчут билигин тииһэ түһэн саҥата сөллүгүрэс буолбут. М. Доҕордуурап
Бары өттүнэн ситэри бэрт буолуох киһини, Николай Николаевиһы, саҥата буоратара: чуолкайа суох ньолугурас, сүһүөҕэ суох сөллүгүрэс саҥалааҕа. «ХС»

аат., сөбүлээб. Киһи, кыыл аһыыр уорганнара, айаҕа, куолайа, куртаҕа (туохха да туолбат иҥсэлээх киһини, көтөрү-сүүрэри, кыылы этэргэ тут-лар). ☉ Прожорливое брюхо, утроба
[Буҕарҕана туруйаны:] Бастаан тиий бит сиригэр Маҕалайа хайдыар диэ ри Баҕалары хааланыа, Тыына кылгыар диэ ри Тыймыыттары симиниэ. Р. Баҕатаайыскай
♦ Буор маҕалай көр буор
Бу буор м а ҕ а л а й , Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан Босхону аһаан Буоратта буолбаат?! Эллэй. Маҕалайа туолбат үөхс. — аска эбэтэр туохха эмэ иҥсэтэ хаммат, сөп буолбат. ☉ Как бездонная бочка, ненасытный, жадный
Маҕалайа туолбат киһи.  Баай баҕата хаммакка, маҕалайа туолбакка, эбии оботуран, ордук кырыктанан испит. Софр. Данилов

1. 1. аал диэнтэн хай. аата. Сүгэм аалыыта мөлтөх. Сүрэхбыар аалыыта буол
      □ Хотуурдара хоппото — Хоргуйаннар буолбатах: оҥоһуута, аалыыта Олох суоҕа буоратта. Т. Сметанин
      Күн-дьыл көстүбэт аалыыта эргэрдэн эрэр хаартыската баар. БИ УЛАа
      Күнү болдьоспут Петров учуутал эмиэ умнубут [көрсүһүүнү]. Арай Костя сүрэх аалыыта оҥосторо. Н. Габышев. Эргэ эрэ эргийбэтин, Эстэн бүтэн симэлийдин, Ааспыт күммүт ааҥнаабатын, Аалыы буола сылдьыбатын. Н.Босиков
2. Тимири ааллахха тахсар кыырпахтар, тимир көөбүлэ. ☉ Металлические опилки
   Киэһэ үлэ кэнниттэн оҕунуох, тимир аалыыта иҥмит модороон чэрдээх илиилэр ыалдьыттаан ааһаллар. Софр. Данилов
   Күҥҥэ кыһарыйа көрдөххө, көмүрүө хаар, көмүс аалыытын курдук, кылапачыйа-кылапачыйа, көтөрө да, бэйэтэ устара да биллибэккэ, мээнэ долгун курдук устан эрэр эбит. А. Софронов
   Аламай уу хараҕыттан, Алтан тиэрбэс аалыытын курдук, Таммах уулар Таҥнары түһэллэр. С. Зверев
3. даҕ. суолт. Тимир кыырпахтарын курдук килбэҥнэс, чаҕылыҥнас сырдык (өҥ). ☉ Блестящий, сверкающий металлическим блеском
   Аалыы көмүс хоруона Ала нуоҕай куорсуна Арбай-сарбай хамсанна. Эллэй
   Дьөһөгөй тойон анаан айбыт ат сылгыта алта күннүк сиртэн күлүмүрдээн көстөр аалыы көмүс сиэлэ арыллан айаннаан хабылыннаран иһэр. Амма Аччыгыйа
   Киирэн эрэр күн хагдарыйбыт хатыҥ алтан аалыы сэбирдэҕэр иҥмит, мутукча көмүс көмнөҕөр көспүт. С. Федотов
   Сытыы кылыс хотуурум, Сыппаабакка сырылат! Аалыы тимир атаһым, Ахсаабакка аралыт! И. Чаҕылҕан

1. сыһ.
2. кэпс. Тугунан да эгэлгэлии, эргитэ эбэтэр атын өттүн көрө, өйдүү барбакка; көннөрү, судургутук. ☉ Без затей, церемоний или без должного осознания последствий своего действия, просто, прямо
   Мөрүөн Саабыс …… биһиги боруоста эҕэрдэлии эрэ кэлбиппит. И. Гоголев
   Дьэ, онон миигин боруоста алҕаска лап гыннардылар. А. Сыромятникова
   [Сүөдэркэ] булчуттары арыгынан өйдөрүн сүүйэн, арыт хаартылаан, арыт боруоста албыннаан, үгүс түүлээҕи хомуйар. Н. Якутскай
3. Туох да мунааҕа, саарбаҕа суох; хайаан да, олох. ☉ Бесспорно, без всякого, прямо
   Боруоста тыыммыт хаайтарар. В. Яковлев
   Манна кинини боруоста тыллаан биэриэхтэрэ, оттон Сталиноҕа бардаҕына, эрэллээх доҕотторбут, мин аймахтарым нуучча дьоно бааллар. А. Фадеев (тылб.)
   Болуодьа доҕорун боруоста буораппыт. «ЭК»
   русск. просто (ср. также со значением в: пожалел алтына • рублем прост будешь (т. е. отплатишь))
4. сыһ. сыһыан т.
5. Этэр санааны иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (просто)
   Боруоста кулаакка... Боруоста куоластарын быһыахха... Ыксары кэһэтиэххэ. П. Ойуунускай
   Боруоста эһигиттэн киһи хомойор... В. Яковлев
   Эксээмэннэрбин боруоста хоруо курдук охсуталыам. П. Аввакумов
6. Саҥарааччы этэр санаатын чуолкайдаан-хааччахтаан этиитин көрдөрөр (сыһ. суолт. ситэ босхолоно илик). ☉ Выражает субъективное ограничение, уточнение высказываемой мысли (находится на грани грамматикализации)
   «Боруоста тыас эрэ курдук. Муҥнааҕы!» — диир кини. А. Сыромятникова

аат.
1. Холбоһон, бииргэ ыал буолан олорор дьон. ☉ Семья
Бостуой, бостуой муҥнаныма, кэргэттэргин буоратыма. Доҕоччугум Чурум, Чупчуруйдааны тумун! Эллэй
Бу дьон бары биир дьиэ кэргэнэ буолан, биир баайдаах, үптээх-астаах, орто сэниэ ыал эбиттэр. Эрилик Эристиин
Олоҥхо дьоно аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор. Эрчимэн
2. көсп. Ыга түмсүүлээх биир сомоҕо дьон. ☉ Сплоченная, единая группа людей
Адам Мицкевич аата — бары норуоттар биир улуу кэргэн буолар кэскиллэрин билгэлээбит улуу поэт аата — прогрессивнай киһи аймахха бүтүннүүтүгэр күндү. Софр. Данилов
3. Дьахтар эрэ. ☉ Муж, супруг
Тылгыновтар диэн бары бэртэр. Өссө кыра кыыстарын Саргы кэргэнэ ааттаах Айдар диэн күтүөттээхтэр. Н. Лугинов
Ыарахан ол күннэри Кыысчаан хайдах умнуоҕай? Хайдах таптыыр кэргэнин Санаабаттаах буолуоҕай? П. Тобуруокап
[Кийиитим] кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
4. Эр киһи ойоҕо. ☉ Замужняя женщина, жена
Кэргэннэ ыл. Кэргэннэ кэпсэт. Кэргэннэ сүгүннэр.  Ити Баһылай Мэхээлэйэбис кэргэнэ, эчи, үчүгэйин, ылбаҕайын. Далан
Бэйэтин курдук дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыт. Н. Босиков
«Чэ, оҕонньор, туох астааххыный? Киирэн астаа. Мин кэргэммин аҕаллым», — диэн Бүөтүр хардарда. Эрилик Эристиин
5. эргэр. Быстах кэмҥэ баай ыалга бэйэлэрин кытта олорор хамначчыт. ☉ Наемный работник (обычно временный) у бая, живущий с ним в одном доме, батрак
Омоҕой баай ойохтоох, икки кыыстаах, уонча кэргэн уолаттардаах буолан, олоҕуттан көһөн айанныыр. Саха сэһ. I
Хотуок, бу атыыһыттаах кэргэннэрэҕин дуо?! Сэрэйдэхпинэ, ол кыыскын дии, быһыыта. Н. Павлов
6. биол. Харамайдары, үүнээйилэри наардааһыҥҥа уруулуу уустары холбуур улахан бөлөх. ☉ Семейство (в систематике растений и животных)
Чугасаһар көрүҥнэри уустарга, чугасаһар уустары кэргэннэргэ холбооттууллар. Хамсыырхарамайдар кэргэннэрин этэрээттэргэ (ботаникаҕа итинник бөлөх суох), оттон этэрээттэри кылаастарга холбооттууллар. ББЕ З
Икки өлүүлээхтэр кылаастарын, син эмиэ биир өлүүлээхтэр курдук, арыый кыра бөлөхтөргө …… кэргэннэргэ хайыталлар. КВА Б
Кукуруза злаковайдар кэргэннэригэр киирсэр. ХКА
Кырса ыттар кэргэннэригэр, сиэмэх кыыллар этэрээттэригэр киирэр. ТСКБ
◊ Кэргэн дьахтар (кыыс) көр дьахтар
Хотуну кытта икки кэргэн кыыс кэлбититтэн биирдэрин миэхэ анаан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Кэргэн дьахтар киирэн икки тэриэлкэни уурар, онтон биир тэриэлкэни өрөһөлүү сылгы хаһатын киллэрэр. Күндэ
Хаҥас дьиэттэн кэргэн дьахтар чаанньыгы өрө тарта, күөһү эргитэн биэрдэ. С. Никифоров. Кэргэн кэпсэт — кэргэн (ойох) ыларга кэпсэтии ыыт. ☉ Делать предложение (просить стать женой)
Аҕыйах хонон баран, Ааттаах дьоруо аттанан, Дьахтар-кэргэн кэпсэтэ Налбыһахпыт кэлэн истэ. Күннүк Уурастыырап
[Муударай Куо:] Ыраахтааҕы уола миигин кэргэн кэпсэтэ кэлэн олорор. ҮҮА. Кэргэн таҕыс — кэргэн (ойох) буол. ☉ Выходить замуж
Ымыы оҕобут барахсан, Улаатан, бу кэргэн тахсан, Ыал буоларыгар тиийдэхпит, Олус наһаа үчүгэй! Күннүк Уурастыырап
Нам улууһун киһитигэр кэргэн тахсыбыт. Н. Якутскай. Кэргэн ыл — ойохто (кэргэннэ) ыл. ☉ Жениться
Кэргэн ылбыт эдэр уолу күтүөт буолбут дэһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Бу дойдуга төрөөбүт кыыһы кэргэн ылбыта. Н. Якутскай
ср. монг. гэргий ‘жена, супруга’, МНТ гэргэн ‘член семьи’

аат.
1. Киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн тобугар, оттон сүөһүгэ, кыылга кэлин атаҕын такымыттан уллугар диэритэ. ☉ Голень (человека, животных)
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Турахин] үрдүк остоох саппыкытын иһигэр илиитин уган сототун тарбанна. Эрилик Эристиин
2. Атах таҥаһын оһо, киһи сототун сабар өттө. ☉ Часть сапога, охватывающая голень, голенище
Кууһума сототуттан быһаҕын сулбу таһыйан ылла. Н. Павлов
Коля …… синньигэс сотолоох этэрбэһигэр сыстыбыт бадарааны бэркэ кичэйэн ыраастыыра. «ББ»
△ Ыстаан, бүрүүкэ киһи атаҕын сабар өттө. ☉ Часть штанов, брюк, покрывающая одну ногу, штанина
Кини …… даба баккытын сотолорун түһэринэ-түһэринэ: «Дьэ, доҕоор, бу хайаларын оҕото кэлэн олороҕунуй?» — диэн ыйытар. Н. Якутскай
Оҕонньор ыстаанын сототун тиэрэн баран, адаархай тымырдаах хатыҥыр баҕайы сототун күн уотугар ититэ олороро. К. Симонов (тылб.)
Ыстааннарын сототун өрө ньыппарынан баран, балайда хаар устун сырсыакаласпыттара. К. Турсункулов (тылб.)
3. көсп. Уһун көнө быһыылаах предмет умнаһа, сүрүн өттө. ☉ Основная часть какого-л. предмета, имеющего форму прямой трубы, стержня. Бөппүрүөскэ сотото. Испиискэ маһын сотото
□ Биир испиискэ сототуттан Умайар сүүс балаҕан. И. Гоголев
Дурда иһэтаһа бөппүрүөскэ тобоҕунан …… ыскайдаммыт. Умайбатах да сотолор бааллар. Р. Кулаковскай
△ Үүнэн турар көнө мас, от үүнээйи аллараа лабаата суох, ыраас умнаһа. ☉ Нижняя, лишённая ветвей часть ствола дерева, стебля цветка
[Алаарап] тэтиҥ маҥан, чоруун сототугар сүүһүн сыһыарда. Л. Попов
Уус Мандар кыдаматын өрө тутан, уҥуохтаах от сототун туора ытыран күүтэн турар буолар. И. Гоголев
Сааскы ньургуһуннар күөх түүлээх сотолоро дуоҕаһан, араҕас, үрүҥ сибэккилэрин күн диэки нуоҕаччы ууммутунан, тыалга хамсыы турдулар. П. Филиппов
Хатыҥ мастар үрүҥ сотолоро үчүгэйдик көстөллөр. Г. Угаров
♦ Бурҕалдьы сото көр бурҕалдьы
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Бу буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат? Эллэй. Сото таһа кэпс. — тугум да табыллыбат, эрэйдээхкыһалҕалаах өттө буолан иһэр диэн муҥатыйыы. ☉ Сетование на то, что преследуют одни неудачи, страдания, жизненные невзгоды
«Туох иһин бу күн сиригэр сүөдэҥнээн… Барыта сото таһа» диэн ааспат-арахпат муҥнаах санаа эрийэр. Н. Лугинов
Урут син орто сааһыкка киирсэрэ да, быйыл киниэхэ тоҕо эрэ барыта сото таһа буолан биэрдэ. В. Яковлев. Миэнэ миэнин курдук, сото таһа буолан истэҕэ. Эмиэ тоҕо даҕаны урукку өттүгэр хаста да сууттаммыт хаайыылаахха кэргэн тахсыбытым буолла… «ХС»
Сототунан оонньуур көр оонньоо. Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс хоһ.). Кууһума оҕонньор кылаатын сиэн баран сототунан оонньуу сылдьар дииллэрэ биэс тарбах курдук биллэр. А. Софронов
◊ Сото бөтөҕөтө көр бөтөҕө I
Уллуҥахтара суол чигдитигэр лаппа тирэнэр буоллулар, сототун бөтөҕөлөрө күүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
[Тыаҕа] сылайаҕын, ньилбэктэриҥ быһытталлар, сотоҥ бөтөҕөтө ыалдьар, атахтарыҥ ыарыыллар. Я. Семёнов. Сото кэбис — 1) олорон эрэн биир атаххын биир атаҕыҥ үөһэ уурун. ☉ Положить ногу на ногу (поза непринуждённости или важничанья)
Дыргыччы өтүүктээх бүрүүкэлээх атаҕын үрдүктүк сото кэбиһэн, оргууй биэтэҥнэтэ олордо. Н. Лугинов
[Кэтит Кэтириинэ:] Ити бурдугу тарпакка тоҕо сото кэбиһэн дьоһумсуйан олороҕун? Н. Түгүнүүрэп
[Артур] хара лаахтаах бачыыҥкалаах атаҕын сото кэбиһэн, киэмсийэрдии туттан олорор. В. Протодьяконов; 2) туран эрэн биир атаххын инниҥ диэки босхо үктэн. ☉ Стоя, выставить одну ногу вперёд
Вася ойон туран, аҥаар атаҕын сото кэбиһэн, өлүөр илиитинэн сүрэҕин баттанан, дириҥник сүгүрүйэн нусхайда. Амма Аччыгыйа
Юрий Семёнович сис туттан, сото кэбиһэн туран …… бырайыак макыатын, эскиистэри сирийэн көрдө. Н. Лугинов
[Кулун Куллустуур] Тойоттор иннилэригэр Сото кэбиһэн Дуоҕаллан турунан кэбистэ. ТТИГ КХКК. Сото уҥуоҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн тобугар, оттон сүөһүгэ, кыылга кэлин атаҕын такымыттан уллугар диэри уһун уҥуоҕа. ☉ Большая берцовая кость у человека, животных
Сордооххо сото уҥуоҕа баҕалааҕар дылы (өс хоһ.). Бадаҥ Турахин, туруйа сототун уҥуоҕа умнастаах муос хамсатыгар сэбирдэх табаҕы толору уурунан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. Сото хоҥоруута — киһи сототун уҥуоҕун илин кырыыта. ☉ Передняя часть большой берцовой кости человека.
ср. др.-тюрк. йода, тюрк. йода, чода, дьодо ‘голень’

1. аат.
2. Үүнээйи үүнэр сир үрүт араҥата, сир кырса. ☉ Земля, верхний слой почвы
   Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. Софр. Данилов
   Чэйиҥ, чэйиҥ, чэкийдэр, Чиргэл буортан тирэнэн Тэйэн-тэбэн иһиэҕиҥ! С. Васильев
   Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһа үүнэригэр олус табыгастаах. «ХС»
3. Ууга мэһийдэххэ тиэстэ курдук буолар олус мээккэ буола бытарыйбыт хайа боруодата; туой. ☉ Глина. Көһүйэ буорун үчүгэйдик эллэниэхтээх
   □ Буор көһүйэҕэ көбүөр ытыйа турар Ааныс куттаммыттыы балаҕан түгэҕин диэки көрдө. Софр. Данилов
   Дьадаҥы ыаллар күөл хомуһун маска тылбыйан тас өттүн буорунан сыбаан оҥостубут ыыспалара — ыраах ньахчарыһан олороллор. Эрилик Эристиин
   Оһох буорун ылбыт омуһахха бэйэлэрэ оһох оҥостоллоро. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Быыл, суол быыла. ☉ Пыль
   Утарыта иһэр массыыналар күдэн буору икки өттүнэн субуйа тардан аҕалан холбуу охсоот, аасыһа турдулар. Амма Аччыгыйа
   Уулусса кубус-кураанах, арай дөрүн-дөрүн сиккиэр тыал суол буорун, бөҕү-сыыһы өрүкүтэн ааһар. Софр. Данилов
   Тойон тумул хоонньуттан, Туман буору өрүкүтэн, Тоҕус ыҥыыр аттаах дьон Тоҕо ааҥнаан таҕыстылар. Күннүк Уурастыырап
5. Дойду, сир, төрөөбүт дойду. ☉ Страна, родина, родной край
   Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун, Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап
   Тиэтэй, буойун, Төрүт буоргун көмүскээ, Тиэрэ кэбэн, турбаттык Түөкүннэри түҥнэртээ! А. Абаҕыыныскай
   Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
6. эргэр. Нолуок төлүүр иһин бэриллэр ходуһа сир. ☉ До революции: земельный надел, выдаваемый обычно за уплату налога, ясака
   Соҕотох Лиэп Буудап Арыылаах Алааһы бүтүннүү сабардыыр — Көр оттон Таҥхааһай оҕонньор Төһө өр буора суох сылдьарый? Эрилик Эристиин
   [Одунча:] Киһи үс гыммыт биирэ тыыннааҕар буор сүкпэт, арай өллөҕүнэ эрэ икки арсыын буору сүгэр. Суорун Омоллоон
   Инньэ эһэмэбэм саҕаттан хоруонай буорбун тутан сылдьабын. Ону күн ыраахтааҕыга тиийэ үҥпүккүт иһин бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап
7. харыс т. Киһи иинэ, киһи уҥуоҕа. ☉ Могила
   Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт — кэрэкэ тылларым. П. Ойуунускай
   Буорга үлэлиир сириҥ хаҥас диэки халдьаайыга буолуо, аҕам аах аттыларыгар. Н. Заболоцкай
   Бу диэкинэн быһа охсон аастахпына, сиртэн нэһиилэ томтойон көстөр көтөҕө саппыт ытым, Нэктэлим, буоругар тохтоон ааһарым. Кэпсээннэр
8. даҕ. суолт. Буору (туойу) мэһийэн, симэн оҥоһуллубут. ☉ Глиняный, сделанный (состоящий) из глины
   Кыараҕас муус түннүктэрдээх муосталаах ампаар дьиэ ортотугар турар буор оһох тыаһаан-ууһаан умайан лиҥкинээн барда. Эрилик Эристиин
   Сайылык буор сыбахтаах балаҕаннара кыччаан, намтаан, күнүс көрбөтөх киһи манна ыал баар буолуо дуо диэх курдук, иҥэнсүтэн, күл курдук боруһан, хаптаһан тураллар. Суорун Омоллоон
   Туллай хоонньуттан үрүҥ таас иһиттээх хартыыһаны, эмиэ оннук иһиттээх биэрэһи, икки буор чааскыны, икки биилкэни уонна да элбэҕи хостоон таһаарда. Н. Павлов
   тюрк. бор, пор
   ♦ Буор айах — түөкүн, уоруйах (кинилэр уорбут сүөһүлэрин кистииллэригэр буор буоларын иһин этэллэр). ☉ Вор (букв. земляной рот — возникновение фразеологизма связано с тем, что воры прятали мясо убитых животных в ямах). Буорга киир — өл, көмүлүн. ☉ Умирать; лечь в могилу
   Ол эн ат бэлэхтээбит «быраатыҥ», баҕар, буорга киирбитэ ырааппыта буолуо. «ХС»
   Күлэр-үөрэр, сүбэ биэрэр Өрүү тыыннаах эдэри, Буорга да кииртин иннигэр, Өлбүт диэххэ түктэри. С. Данилов
   Төһө да кылгаһым-кыараҕаһым иһин, биир иннэни-бүргэһи уорбакка буорга киирэр баҕалаахпын. Болот Боотур. Буордаах эт — уоран өлөрүллүбүт сүөһү этэ. ☉ Мясо ворованной скотины (букв. мясо с землей)
   Түүлээх уллуҥахтаах, Түүн сырыылаах, Сыалаах быһахтаах, Сул туос остуоллаах, Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев. Буор дьадаҥы — олус дьадаҥы. ☉ Голодранец
   Уйбаан аҕата, буор дьадаҥы киһи, эдэр сааһыгар өлбүтүн кэннэ, ийэтэ атын нэһилиэккэ эргэ баран хаалта. А. Софронов. Буор иһээччи — арыгыны эккирэтэн туран олус элбэхтик иһэр киһи, арыгылаан киһи аатыттан ааспыт киһи. ☉ Беспробудный пьяница
   Быһаас аахпыттара бөһүөлэккэ 33 буор иһээччи баар сурахтааҕа. Далан
   Сорох үчүгэй дьахталлар оннооҕор адьас буор иһээччи буолан, киһи аатыттан ааспыт эрдэрин биэбэйдээн, сүүрэн-көтөн, сылаассымнаҕас тылларынан ааттаан, атаҕар туруоран дьон кэккэтигэр киллэрэллэр дии. «ХС»
   Буор иһээччи билигин ыалы кэрийэн хонуктуур, көрсүбүт киһитин аайыттан «умналаан» арыгы иһэр. «Кыым». Буор маҥалай — олус моҥус, аһара аһанньаҥ, аһастаах. ☉ Ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо)
   Бу Буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат?! Эллэй
   Киһилэр буолбатахтар — Кыыллары кытта кыратыахсыттар, үөннэри кытта үөхтэриэхситтэр, Буор маҥалайдар, Буос бээгэйдэр да бааллар эбит! П. Тобуруокап. Буор сахалар — тоҥус-маньчжур тыллаах норуоттар былыргы сахалары, сайыҥҥы балаҕаннарын буорунан сыбыылларын иһин итинник ааттыыллара. ☉ Земляные якуты (так называли якутов, которые летние юрты обмазывали глиной, тунгусо-маньчжурские народы). Буор сирэй — кыбыстары билбэт, сааппат сирэй. ☉ Бессовестная, бесстыжая рожа (букв. земляная рожа)
   [Үрүҥ Уолан] Көр-даа-бу!!! Көр-даабу!!! Көстүбэт көлдьүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Тумсуҥ тууһун Туох истиэ баарай? П. Ойуунускай
   Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. НС ОК. Буор тохтор — олус эһин, быһын, туга да суох хаал (дьадайан); тугу да кыайбат буол (олус кырдьан). ☉ Обеднеть, остаться ни с чем; стать немощным (от старости)
   Арыгыһыт киһиттэн буор тохтор (өс хоһ.). Умнаһыттан буор тохтор (өс хоһ.). Мин бу буор тохтор буола кырдьыахпар диэри соргу көрдөһөммүн сир-сир эгэлгэтин кэрийдим, дойду-дойду арааһыгар сырыттым. Софр. Данилов. Буору (буор) бааһырдар — ынах, сылгы сүөһү (улаханыттан-кыратыттан, тыһытыттанатыырыттан, эмиһиттэн-көтөҕүттэн тутулуга суох бас билэр сүөһү уопсай ахсаанын саба быраҕан этэргэ). ☉ Конный и рогатый скот (букв. на земле след оставляющие — старинное выражение якута-скотовода, определявшего количество своего скота по головам, независимо от возраста, упитанности и т. д., напр., буор бааһырдарым сүүрбэ ‘у меня двадцать голов скота’)
   Буору бааһырдара элбээбит киһи (өс хоһ.). Уонча буору бааһырдар сүөһүлэнэн, үһүн туолан эрэр биир уол оҕолонон, син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, туспа буруо таһааран, алтасэттэ сыл ыал буолан олорбуттара. А. Сыромятникова
   [Оҕонньор ыспыраанньыкка:] Сылгылыын-ынахтыын буор бааһырдарым биэс сүүсчэкэ. Болот Боотур. Буору бааһырт (бааһырда сырыт) — букатын бүтэн баран, тыыннаах эрэ сырыт. ☉ Стать немощным, доживать последние дни
   Абалаах-саталаах өстөөхтөрүн килбэйэн тахсыар диэри таһыйтараллара. Ол сордоох эмиэ киһи буолан буору-сири бааһырдан сылдьан, онон бүтэрэ. А. Сыромятникова
   Үтүө доҕотторуом! Өбүгэ дьонноруом! Буору бааһырдарым, Тыккырыыр Тыыннааҕым тухары, Үчүгэйдик, Үөрүүлээхтик, Үлүскэнник Олоҕу олорорго Өлүмнэһэбин, Өрүсүһэбин. С. Данилов
   «Дьоҕойон буору эрэ бааһырдан сылдьарыҥ айыыта буоллаҕа дии», — дэһэллэр. Ч. Айтматов (тылб.). Буор уйбат буруйа — улахан, ыар буруй, айыы. ☉ Очень большой, тяжкий грех, тяжкая вина
   Буор уйбат буруйдаах, сир уйбат сэмэлээх (өс хоһ.). Мөккүһэ түһээт, этиһэллэр, этиһэ түһээт, өстөһөллөр, өстөһө түһээт, буор уйбатынан буруйдаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Оттон оҕолорбутун умсарбыт, Сир-буор уйбат сидьиҥ буруйун оҥорбут Сиэхситтэр систэрин үөһүгэр Өс-саас өҕүллүбэт өргөс үҥүүтүн өтөрү саайыахпыт. Эллэй. Буору (сири-буору) кымаахтаа (кымыстаа) — улаханнык кыбыһын, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэс; олус кыбыстынньаҥ буол. ☉ Сильно смущаться, стесняться; попадать в неудобное положение
   Оттон бу Илья киһини кыайан өрүһүйбэт, оҕочооно бэрт, бэйэтэ сирибуору кымаахтыы сылдьар. В. Яковлев
   Күөх зонаны харабыллыыр эбээһинэстээх Кеша сири-буору кымыстыырыгар тиийдэ. Е. Макаров. Буору кытта <кытары> буор буолбут — олус өрдөөҕүтэ өлөн умнуллубут, көмүллүбүт да сирэ биллибэт буолбут; олус өр туран, эргэрэн, эмэҕирэн, сууллан, биллибэт-көстүбэт буолбут (туох эмэ тутуу, өтөх туһунан). ☉ Забытый из-за давности смерти, даже могилу нельзя найти; сравняться с землей; обветшать, обрушиться, исчезать (напр., о старых строениях)
   Онуоха диэри [оҕолор улаатыахтарыгар диэри] миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
   Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар, сарсын, баҕар, өйүүн буору кытары буор буолан, сири кытары сир буолан олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Буору уоп — өл (кыраан, сэтэрээн этии). ☉ Умирать (букв. набрать полон рот земли • проклятие, злорадство)
   «Эн мин биэбин хоолдьуга, көҥсүү гын, куртаҕыҥ түгэҕэр тимир үөрбэ буолан түспүтүн, быйылгы үрүҥ хаары туораабакка буору уобан хаал!» • диэн эмээхсин кыыһыран олус кыраабыт. МНН
   Бу сордоох сиһин үөһүн быһа кымньыылатан умса түстэ, буору уопта. Өллө-үө?!! Болот Боотур
   Сүүһүнэн ньиэмэс саллааттара уонна эписиэрдэрэ, власовецтар, кинилэр хос моонньохторо буору уоппуттара. ССХУо. Буору уоптар — тыынын быс, өлөр. ☉ Убивать, лишать жизни (букв. заставить схватить землю ртом)
   «Бассабыыктары ытыалаа! Харса суох ытыалаа! Баартыйата суох киһибин диигин, кинилэри харыстаама. Ыппатаххына бэйэҕэр буору уоптарыам!»— диэбитэ кини кытаанахтык. Д. Таас
   Хаарыан бэрэмэдэйим! Илдьэ бардаҕа! Кыһыллар буору уоптардахтарына, хоолдьуга гынар ини! «ХС»
   [Мыреев] бааһыран госпиталга киирбитэ. Үтүөрэн баран уонунан гитлеровецтары эмиэ буору уоптарбыта. «Кыым». Буору (сири) харбат — туста сылдьан албаска киллэрэн охтор. ☉ Сбить с ног (напр., в борьбе хапсагай или вольной)
   Хайдахтаах да күүстээх киһини көрүөх бэтэрээ өттүгэр буору харбатар дьикти тустуу албастарын ымпыктаан-чымпыктаан билэр саҥа учуутал сиэксийэтигэр Одьулуун ыччата барыта суруйтарбыта. Е. Неймохов
   ◊ Буор аһыҥа — иккис кынатыгар кыһыллаах, бороҥ өҥнөөх бөдөҥ аһыҥа. ☉ Саранча
   Кураан буолан буор аһыҥа, кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа. Буор быһыт — буору астаран эбэтэр кутан оҥоһуллубут быһыт. ☉ Земляная дамба
   Кэлэр саас буор быһыт быһыахха. М. Доҕордуурап
   Аны өлгөм уулаах Ботомоойу үрэҕин 10 миэтэрэ үрдүктээх буор быһытынан бобон, бу үрэх уутун хоту диэки халытыахха наада. И. Егоров. Буордаах уу — өрүс көмүөлү көтөҕөр бастакы халаана ааспытын кэннэ, сир ирбититтэн, хайалар хаардара ууллубутуттан кэлэр иккис халаан. ☉ Летнее (второе) половодье
   Өрүскэ улахан уу кэлэн турар, буордаах уу. А. Сыромятникова
   [Күөх хонуу] бүгүн буордаах уу кэлэн, эмиэ тобус-толору уунан мэндээрийэн хаалла. Н. Лугинов
   Гидрометслужба биэрэр көрдөрүүлэрэ быйыл иккис, буордаах уу таһыма Өлүөхүмэ оройуонугар бастакы уутааҕар миэтэрэ аҥара уонна биир миэтэрэ үрдүк буолуо дииллэр. «Кыым». Буор кут итэҕ. — саха өйдөбүлүнэн киһи кутун үс сүрүн чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из трех частей души человека (согласно представлениям древних якутов, душа человека состоит из трех частей: буор кут, ийэ кут и салгын кут)
   [Андаҕарбын булгуттахпына] Буор куппун буор ийэ туппатын, Салгын кутум салгын үөрэ буоллун, Ийэ куппун, иэйэхсит аайы илдьимиэхтин. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суоһалдьыйа Толбонноох буор кутун буор туппатын, ийэ кутун иэйэхситэ ылбатын, салгын кута, кырыыска туран, кырамаҥҥа көппөтүн. П. Ойуунускай
   Оҕобун эйигин, ыччаппын, ытыктыыр киһибин, Дьэримиэйи кытта (Дьэргэ диэки ыйан кэбистэ) буор куккутун бохсоруйан, ийэ куккутун эҕэрийэн бииргэ холбоору — кэлэн олоробун. Болот Боотур. Буор сата — этиҥ тааһа, этиҥ сүгэтэ. ☉ Громовой камень (песок, расплавленный от удара молнии). Оҕолор буор сатанан оонньообуттар. Буор суол — солооһуннаах, буору кутан томтотуулаах, ханаабалаах суол. ☉ Грунтовая дорога
   Дэриэбинэттэн тахсан, улахан буор суолга киирдибит. И. Никифоров
   Буор суол, асфальт суол, бетон суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола... Сыыйыллар, сундулуйар, эргичийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Буор түҥэтик — нэһилиэк сирин бүтүннүүтүн хос түҥэтии. ☉ До революции: коренной передел в якутском наслеге сенокосных угодий плательщикам ясака
   Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно эмиэ наада буолуохтаах. Онон буор түҥэтиккэ хайаан даҕаны уһаайба онно ылларгын сөп буолуох этэ. П. Ойуунускай
   Аны сайын буор түҥэтик буолар үһү. Н. Павлов
   Лоп курдук биэс уон сыл буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Буор хара киһи — олус хара киһи. ☉ Очень смуглый, чернолицый человек. Ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук буор хара киһи. Саха фольк.