сыһ. Абаламмыт курдук, абаламмыт быһыынан. ☉ Раздраженно; в досаде
«Буору сабардаан ахан биэрэллэр даа, тойотторбут маҕалайдара хаммат. Оттон биһигинньик дьон өллөхпүтүнэ эрэ бэйэбит саҕа буорга тииһинэр инибит», — Дьарааһын абаламмыттыы эттэ. М. Доҕордуурап

1. аат. Сытыытык иһиирэн тыаһыыр ох. ☉ Пронзительно свистящая стрела
   Сэлэмэ кустук, чупчурҕан диэн ох араастара. ФГЕ СТС
2. даҕ. суолт. Чупчуруйан иһиллэр тыастаах (тыаһы этэргэ). ☉ Чмокающий, причмокивающий (о звуке)
   [Аһыҥа от] сүмэһинин оборор чупчурҕан тыаһа иһиллэрэ. В. Титов
   Куукитэчэн куличан — бырдах, Маҕалайа хаммат Чупчурҕан обот тумустаах. П. Ламутскай (тылб.)
   ◊ Элиэ чупчурҕан — элиэ куорсуннаах кытаанах, модьу ох. ☉ Крепкая, мощная стрела с оперением из крыла ястреба
   Өлбүт киһилэрин сүрэҕин элиэ кыыл куорсуна түүлээх «элиэ чупчурҕан» диэн куйаҕы алдьатар ох төбөтүгэр анньаллар. Саха фольк. Ыл эрэ, Дагдаҕар Баатыр, кураахтаах сааҕын ылаҥҥын …… элиэ чупчурҕан оххун, суос биэрэн, арыылаах күөлү туһаайан ыһыктан көр эрэ. Далан

I
1.
сим I диэнтэн дьаһ. туһ. Таба түүтүн сүөкэтэн баран, соччо гына көтөҕөнү симнэрэн уонна табаҥ түүтүн ахсаана бачча буолла диэн суруктаан, ыраахтааҕы суорумньуларынан ыытан кэбиһэр. Саха ост. I
[Чоочо:] Сити тылгар, сибиинньэни, Сирэйгин таһыйан баран, Сибииккэҕэ симнэриэм ээ! А. Софронов
[Маҕалай Мөрүөн:] Мин оҕолорбор, [арыылаах алаадьыны] туос тууйаска симнэрэн баран, эмээхсимминэн ыытыам. Уустаах Избеков
2. көсп. Уҥуох сэллигэр көхсүн уҥуохтарын сиэт. ☉ Быть горбатым и маленького роста, иметь горб на спине или груди (вследствие туберкулёза костей)
Кини сиһин уҥуохтарын бүк-тах симнэрбитэ сон бүтэй кырыылардаах тааһы уктубут курдук, чочоруһан көстөр. Эрилик Эристиин
Саҥа хааман эрэр кыра Маайыһы кытта көхсүгэр улахан кутургуйалаах (көхсүн симнэрбит) Марыына эмээхсин эрэ бааллара. Н. Босиков
II
сим II диэнтэн дьаһ
туһ. Күн манна түүннэри киирбэт, Көҕүтэн киһини симнэрбэт. П. Тобуруокап
Бырдах симнэрбэтэ. Тарбана, дьуккуна сатаан-сатаан баран, төһө да харатын иһин, тириибин харыстааммын, бу туран куоттум. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Киминэн, тугунан эмэ сөп буолар гына киэптэн, симилин. ☉ Становиться полным, наполняться кемчем-л.
Отонноотоххо оҥоойук туолар (өс хоһ.). Үрэхтэр сүүртүлэр — Толооннор туоллулар. Болот Боотур
Күнүскү ыам буолан, тиэргэн туолан, тигинээнтаҥынаан турар. М. Доҕордуурап
2. Тугунан эмэ (тыаһынан, сытынан, тылынан-өһүнэн о. д. а.) бүүс-бүтүннүү тунулун, сабардан. ☉ Становиться насыщенным, пропитанным чем-л., наполняться чем-л. (шумом, запахом, слухами и т. д.)
Айылҕа, этиҥнээх ардахтан уоскуйан, Арамаат сытынан туолбута. Күннүк Уурастыырап
Түөлбэ киэҥ сайылык Өссө тупсан Оҕо саҥатынан туолар, Дьон ырыатынан ньиргийэр. С. Васильев
[Сандаарка:] Нэһилиэк иһэ туолбут дии: Сандаарка Сарапыанаҕа Барахсаанап сыбыытаабыт үһү диэн. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ иэйиигэ бүүс-бүтүннүү ыллар. ☉ Быть полностью охваченным, объятым каким-л. чувством
Оҕотун дьон хайгыырыттан Хабырыыс ийэтин сүрэҕэ үөрүүнэн туолар. Н. Якутскай
Имэҥинэн туоллахха, Илбиһирэн турдахха, Киһи тугу кыайбат буолуой, Кимтэн-туохтан тутуллуой?! Күннүк Уурастыырап
Уоскуйан испит Маша сүрэҕэ эмиэ сорунан-муҥунан туолан кэллэ. М. Доҕордуурап
4. Олоххо киир, ситиһилин (санаа, былаан, сорудах о. д. а. туһунан). ☉ Становиться реальным, осуществляться, выполняться (о желании, плане, задании и т. д.)
Бөлүһүөктэр эппиттэрэ хаһан да сыыһа буолбат, туолан иһэр. П. Ойуунускай
Кыһыныгар …… араас былаан, соҕотуопка туолумаары ыксатар. Амма Аччыгыйа
Итэҕэй — туолуоҕа ырабыт, Мин сиэним, эн ону көрүөҕүҥ. С. Данилов
Түүл эрэ барыта туолбат. Н. Лугинов
5. Төһө эрэ кэмҥэ-кэрдиигэ, болдьоххо кэл, төһө эрэ кэмнээх, саастаах буол. ☉ Достигать предела, истекать (о сроке); исполняться (о возрасте)
Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, …… мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай
Үс сыла туолла эрэйи-муҥу көрбүтүм. Н. Заболоцкай
Тоҕус чаас туолла да бэрэдэбиэс маҕаһыынын аһан быстыбата. В. Ойуурускай
6. кэпс., сөбүлээб. Туох эмэ олус дэлэйигэр сылдьан, сөп буол, аһара байтот. ☉ Получать что-л. в избытке, сверх меры, пресыщаться чем-л. (напр., богатством)
Бэйэм аспар туолан бараннар, көрүөхтэрин-харайыахтарын билиминэ ампаарбын алдьаттахтара! Эрилик Эристиин
[Остуорас Охоноос] сопхуос аһыгар туолан-туолан, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. «ХС»
♦ Айыыта <харата> туолар көр айыы III
Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Аҥаарыйа туол көр аҥаарыйа. Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, …… Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Иһитэ туолбат көр иһит III. Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн бар дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Иһитэ туолбут көр иһит III. Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан басхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап
Кудуга туолбат көр кудук II. Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах …… Ньүкэн Буурай удьуордаах …… хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Кытыйата туолла көр кытыйа. Киэҥ көҕүс дьэ кыараҕастыйда, кытыйа дьэ туолла. Амма Аччыгыйа
Маҕалайа (маҥалайа) туолбат (хаммат) көр маҕалай (маҥалай). Буор маҕалайдара туолбат Дуулаҕа дохсун бурсуйдар Үөр бөрөлүү үмүөрүстүлэр, Сырҕан эһэлии сырыстылар. С. Зверев
Сэт-сэлээн сиппит, <сэмэ-суҥха туолбут> көр сэт-сэлээн. [Нүһэр Дархан:] Эмэгэт илэ саҥарда. Сэтим-сэлээним туолара чугаһаабытын биттэннэҕэ дуу? И. Гоголев. Төбөтө (баһын иһэ) туолла — туох эмэ санааҕа-онооҕо ылларда. ☉ соотв. голова распухла от дум (букв. голова переполнилась)
Даша төбөтө араас санааларынан туолан, дьиэтигэр элэстэнэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Араас ынырыктаах санааларынан кини баһын иһэ туола истэ. «ХС»
Үтэһэтэ туолла көр үтэһэ. Үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни кэлин тиһэх дьүүллээччи …… кэлэригэр сөп буолла! Суорун Омоллоон
[Вася — Владикка:] Үтэһэҥ дьэ туолла ини. Э. Соколов
Хараҕа туолар көр харах. Уол оҕо хараҕа буур тайахха туолар (өс хоһ.). Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин. Н. Якутскай
Хараҕа туолбат көр харах. Баайга баҕалара хаммакка, харчыга харахтара туолбатах баайдар, күөх истэр, аан алдьархайы оҥорторбут эбиттэр. П. Ойуунускай
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
◊ Туолбут ый — үүнэн төгүрүччү толору буолбут ый. ☉ Полная луна
Ситэ туола илик кэлтэгэй ый, ханньастыгас сирэйдии малайан, туман быыһынан өлбөөдүйэн турара. Эрилик Эристиин
Туолбут ый тыа быыһыгар ыйаммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Үөһэ туолар — арыылаах, аһыы аһы олус элбэҕи сиэн, айаҕар ап-аһыы амтан кэлэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар. ☉ Испытывать недомогание, связанное с застоем желчи
[Маайа:] Ольга, торбос өлүүтэ элбээри гынна. Дьахталлар, туой үөһэ туолан өлөр дииллэр. С. Ефремов
[Кинээс] үөһэ туолбут уонна төбөтүн хаана ыкпыт. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк., тюрк. тол

1. аат.
2. көр бурҕалдьы, дьүккүйэр. Буулаҕатын кэппитинэн үөскээбит Буор Маҕалай аҕалаах, Муҥурун булларбатах Муҥнаах Суналыкы ийэлээх Мөчүйэр өттүк, Мөҥүрүүр Бөҕө. П. Ойуунускай
   Күөс Көкөөнөй оҕус оннугар буулаҕаны бэйэтэ кэппит, хара сиргэ турар сыарҕаны хоҥнору тардан ылбыт. «ББ»
3. көсп. Модун күүс, муҥура биллибэт күүс. ☉ Могучая, неимоверная, безмерная сила. Бу орто туруу дойдуга буулаҕатын булларбатах күн сирин күүстээх бухатыыра Ньургун Боотур өстөөхтөрүн өһөртөөтө. Болот Боотур
   Буулаҕа мускуһан, араас албас аптарыгар, үгүс дьиибэ кубулҕаттарыгар үөрэннэҕинэ, үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
   Буулаҕаҕын эрийэр Бухатыыр көстүөҕэ Аҥардастыы аатырар Айыы-кэйии буолар. П. Ойуунускай
4. даҕ. суолт. Улахан, модун күүстээх; модун, суон, киппэ. ☉ Очень сильный, могучий; крепко сложенный, мощный, богатырский. Бу буулаҕа моонньубутугар Бурҕалдьы буолан кэтиллибит, Сүгэһэр буолан Сүгүллүбүт сүгүлээни Арай аһардаҕына Аһарыах этэ Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу. П. Ойуунускай
   Элбэхтэр да эбит эҥин араас сүүтүк саҕа кыра буолан баран, сүдү тулуурдаахтар, буурҕа тыалы, модун тымныыны булгурутар буулаҕа бухатыырдар! Амма Аччыгыйа. Кырдьык да баттаммыт-атаҕастаммыт иннигэр буулаҕа санааланан охсуһартан ордук туох сырдык баар буолуой! А. Федоров

1. көр маҕалай. [Дьаакып:] Дьэ билигин ити нууччаны туохпутунан аһатан маҥалайын толоробут? А. Софронов
   Туһахха иҥнэн Тоҥон өлбүт Бэлэм куобаҕы Мэҥиэстэн баран, Маҥалайын өссө толороору [хара суор] Халаахтаан иһэн Хаппыт мэҥиэ сытарын Харахтыы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
   [Моҕой] үөнүгэр-курдьаҕатыгар туолбатах Маҥалайын толороору, Мааны көтөр, [хотой] Маа бэйэлээх …… хаарыаннаах оҕолорун Күн сырдыгыттан матарбыт. В. Миронов
2. к ө сп. Туох-эмэ олус элбэҕ и ки ллэрэр киэлитэ (үксүгэр улахан өрүс, муора туһунан). ☉ Огромное вместилище чего-л. (обычно о морях, больших реках)
   Өрүс уорааннара бүтэйэллэрэ чугаһаабыт. Уораан хайдах бөлүөҕэн эрэр уутун дьал хааннаах сүүрүк обургу бокуойа суох эҕирийэн ыла турар, ханна эрэ киэҥ маҥалайын диэки утааран иһэр. В. Чиряев
   Дьэ уһун тыллаах, киэҥ маҥалайдаах эрэйдээх — ити муораҥ. С. Федотов
   ♦ Буор маҥалай көр буор
   Мөлүйүөнүнэн дьону кырган кэбиһэр Сатана санаалаахтар бааллар, Мөлүйүөнүнэн дьон сүмэтин эмэр Буор маҥалайдар бааллар. П. Тобуруокап
   [ Кулаковскай айымньыларыгар] капитализм барыныбары, киһини-сүөһүнү аһыныгаһа суох ыйыста, хадьырыйа турар, хаһан да санаата хаммат, астыммат буор маҥалай курдук көрдөрүллэр. АЕЕ ӨӨ. Маҥалайа туолбат (хаммат) сөбүлээб. — туох да баайга-дуолга, аска-үөлгэ сөп буолбат, баҕата хаммат (ымсыы киһи туһунан). ☉ Ненасытный, жадный до денег, богатства
   Туос иһиттээххэ топпот, мас иһиттээххэ маҥалайа туолбат. Саха фольк. Били Дьаҥсал Дьаакып этэринии, ходуһа сиригэр м а ҥ а л а й а хамматах, үрдүк таҥара айыытыттан куттамматах арай Аадаҥ көстүбүтэ. Күннүк Уурастыырап. Баайгар маҥалайыҥ хаммакка, бу дьон барахсаттары буор босхо хамначчыт гынан бараҥҥын, аны бултаабыт бултарын тутан ылбыт ыт суобастаах ыккын буолбат дуо? Р. Кулаковска й

аат.
1. Сиикэй аһы (эти, балыгы о. д. а.) батары анньан уокка сырайан буһарарга аналлаах уһуктаах төбөлөөх синньигэс мас. ☉ Прут для жарения мяса или рыбы на открытом огне, рожон, вертел
Үөлүллүбүт мундуну үтэһэлэртэн сыыйан ылан сиэтилэр. Амма Аччыгыйа
Улахан тойотторго анаан, үтэһэлэргэ эт үөлбүттэр, чорооннорго арыылаах кымыс тарпыттар. Күннүк Уурастыырап
Мин даҕаны дуолан тайаҕы кытта кубаны биир отууга өлөрөн, биир үтэһэҕэ үөлэн, булчут ахсааныгар киирбит үөрүү үөһүгэр сыттым. Т. Сметанин
2. Биир үтэһэҕэ сөп буолан үөлүллэр эт эбэтэр балык. ☉ Куски мяса или рыбы, нанизанные на один рожон, вертел
Нөҥүө күнүгэр тууга хас да үтэһэ балык киирдэ. Онно үөрдэхпитин эриэхсит! Р. Баҕатаайыскай. Балтараа үтэһэ кэриҥэ күстэҕи хаптаран, онно кумахха кутаа оттон, үөлэн сиэтибит. В. Фёдоров
♦ Үтэһэтэ туолбут (туолуо, тостуо) итэҕ. — былыргы сахалар итэҕэллэринэн, ким эмэ аньыыта-харата олус элбээн, буруйга-сэмэҕэ тиксэр кэмэ кэлэр. ☉ Настал час расплаты для кого-л., быть настигнутым возмездием (букв. рожон его наполнился (сломался))
Бэйи, билигин бултаан эрэбин диэн киэбиримэ, баҕар үтэһэҥ тостуо. Амма Аччыгыйа
Хаспытын бу курдук батыһа сылдьан сордуур үһүгүөн. Эн даҕаны хаһан эрэ үтэһэҥ туолар баҕайыта ини! Н. Якутскай
[Маҕалай Мөрүөн:] Дьэ, оттон бэйикэй, хайдах эмэ үтэһэҕит тосторун көрөн өллөрбүн үчүгэй этэ. Уустаах Избеков
ср. др.-тюрк. сыш, тув. шиш ‘вертел’

I
1. аат., кэпс. Эбиэккэ миин кэнниттэн бэриллэр итии ас. ☉ Обеденное блюдо, следующее за супом, второе
Дьолго, ас биэрээччи соҕотох: миин да баһар, торуой да биэрэр, хомпуот да кутар. Р. Баҕатаайыскай
[Пётр Иванович] мииниттэн аҕыйах ньуосканы амсайбыта, торуойуттан олох да көҕүрэппэтэҕэ. С. Никифоров
2. даҕ. суолт., кэпс. Иккис (хол., суорт, сир кылааһа). ☉ Второй (напр., сорт, земельный класс)
[Баай Байбал:] Эн эһэҥ, аҕаҥ, эһэҥ эһэтэ, эһэҥ эһэтин аҕата хаһан даҕаны торуой кылаас сирин сирдэммиттэрин …… истэ илигим. П. Ойуунускай
Бастыҥ окко наадыйбаппын. Торуой от сөп. М. Доҕордуурап
Торуой суорт эт муунтата уон түөрт харчы. М. Горькай (тылб.)
△ Орто, туйгун буолбатах. ☉ Удовлетворительный
Мин Москубалаары олоробун. Туругум торуой соҕус. «Чолбон»
русск. второе
II
аат., эргэр., хаарты. Саҥа холуода хаартыны арыйарга түһээн төлөбүр; буокканан күндүлээһин иһин хаһаайыҥҥа хаартылыыр дьон сүүйүүтүттэн тустаах төлөбүр (бытыылката — 5 солк.). ☉ Таксовая плата за вскрытие новой колоды игорных карт; карточный оброк; определённая плата хозяину за угощение водкой (бутылка — 5 руб.) с выигрыша участников игры. [Ньукулай:] Хараҥата бэрт буолсу, ыл, Дьөгүөссэ, торуойга уотта тут. А. Софронов
Мааҕын сарсыардаттан мин итириэхпэр диэри дьиэҥ торуойунан, бэйэҥ сүүйүүгүнэн, арыгы атыытынан эйиэхэ үс мөһөөх биэс уон сүүс киирдэ. Амма Аччыгыйа
[Чуохаан кэргэнэ] сүүйбүт дьонтон остуолун торуойун тутан ылар. И. Гоголев
русск. второй
III
торуой хаамп — халтайга, мээнэ (хаамп). ☉ Бродить бесцельно или без пользы
[Хаайыылаахтар] ким баһын бүк түһэрэн санаарҕаан олорор, ким торуой хаамар, ким кэпсэтэр. Далан
[Маҕалай Мөрүөн:] Сээкэйин бэлэмнэнэн да баран, нэһилиэгэр торуой хаамаахтыа эбит. Уустаах Избеков
Иосибы эмиэ утуйдаҕа диэбитэ, суох, киһитэ хостон хоско торуой хаамыталыы сылдьара. В. Яковлев
◊ Орто <торуой> дойду көр дойду
Орто торуой Улуу дойдум Тупсан туналыйда. Саха фольк. Тугу туһанаарыбын, тугу оҥороорубун орто торуой дойдуга олорорум буолуоҕай. П. Ойуунускай
[Кулун Куллустуур:] Орто торуой ырай дойдуга Уһугунан дугуммут, …… Бороҥ урааҥхай биирдэ да Көстүбэтэ тоҕо кыһыылааҕай? ТТИГ КХКК

I
даҕ.
1. Сырдык халлаан өҥө өҥнөөх. ☉ Голубой, как светлое небо
Күөх халлааҥҥа көтөн тырыбынаан тахсан, көстүбэт үрдүккэ тимирэн, ыллаан дьырылатар. М. Доҕордуурап
«Что? Матрена, какая Матрена?» — диир Гурьянов, күөх харахтарынан мичээрдиир. Т. Сметанин
△ Хараҥа халлаан өҥө өҥнөөх. ☉ Синий
Күлүмнүү көтөр Күөх төлөн түспүт. Күннүк Уурастыырап
Муоралары уонна акыйааннары каартаҕа күөх өҥүнэн көрдөрөллөр. КЗА АҮө
2. Саҥа үүммүт от, мутукча өҥө өҥнөөх. ☉ Зеленый, как только что выросшая трава, как хвоя распустившейся лиственницы
Сыһыы саҕатыгар күөх от сыта халыйар. С. Данилов
Саха сирин үрүҥ көмүһүнэн кыыдамныыр, тыала суох тымныы кыһына, Саха сирин мутукчата-сибэккитэ муҥутуур күннээх күөх сайына — ити барыта, барыта күндү. Т. Сметанин
Экскурсиялаабыт сирдэрбитигэр биир даҕаны күөл, чээл күөх хонуу диэн көстүбэт. «ХС»
♦ Күөх албын — кыбыстар, саатар диэни билбэт, сирэйэ-хараҕа суох албыннааччы. ☉ Наглый лгун, обманщик, мошенник
Эһиги күөх албыннаргыт. Харчыбын төннөрүҥ! Амма Аччыгыйа
Күөх албын, маны ас диэн атыылыыгын дуо? Ыкка биэрдэххэ, ыт даҕаны чугаһыа суоҕа. Н. Якутскай
Хайа, миигин истэргэр маннык олоруохпут дуо? Күөх албыныҥ, искэр адьас да аанньа ахтыбаккын. «ХС». Күөх ис үөхс. — дьадаҥы дьону көлөһүннээччи, баай киһи. ☉ Мироед
Аны биһигини баайдар, күөх истэр ол аайы үтүрүйүөхтэрэ-хабырыйыахтара суоҕа. В. Протодьяконов
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат. Эн даҕаны, күөх ис, быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов. Күөх киһиргэс — олус киһиргэс киһи. ☉ Очень хвастливый человек, большой хвастун, самохвал
Күн аайы оҕолоро Көппөйбүттэрин тухары Күтүр акаары, Күөх киһиргэс, Саллайбыттарын тухары Салаҥ акаары, Саата суох киһиргэс Буолаллар даа эбит. П. Ойуунускай. Күөх көппө — үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй, бездельник
Өйдөөҥ, сэбиэскэй былаас сүрэҕэ суохтары, күөх көппөлөрү сөбүлээбэт, босхо аһаппат. Болот Боотур
«Күөх көппө» диэн тыл сүрэҕэ суохтарга иҥэриллэр уопсай аат буолбута. Суорун Омоллоон
Үлэлээбэккин, луодургун, күөх көппөҕүн дии-дии аны киһини сордообот буол. М. Доҕордуурап. Күөх моҕой — арыгы. ☉ Алкоголь, спиртное
Арыгы көннөрү астан өстөөххө кубулуйар. Ол иһин даҕаны норуот «күөх моҕой» диэн ааты иҥэрбит эбит. ТХХ АС
Кэргэннии Иван уонна Анна Сенькиннар, иккиэн «күөх моҕойго» буулаппыттара, элбэх кэпсэтиигэ турбуттара. ТССКС
Дьон былыр-былыргыттан арыгыны «сатана хаана», «күөх моҕой» диэн ааттыыр. ППА ТЭД. Күөх оту тосту үктээбэт (киһи) — көрсүө, сытыары сымнаҕас (киһи). ☉ Смирный, мягкого характера (человек)
Нээстэр оҕонньор кыргыттара Балбаара, Маарыйа — күөх оту тосту үктээбэт барахсаттар. Бэс Дьарааһын
Махарах диэн барыларын убайдара, бэрт көрсүө, көнө, күөх оту тосту үктээбэт, дьиэ киһитэ эбит. Эрилик Эристиин
Биэрэ ийэтэ, көрдөххө күөх оту тосту үктээбэт сымнаҕас майгылаах курдук буолан баран, ис иһигэр киирдэххэ, улахан кырыктаах эмээхсин. НС ОК. Күөх сирэй үөхс. — олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Мразь, паршивец, негодяй
Өссө биирдэ саҥар эрэ, күөх сирэй! А. Софронов
Чэ, баҕаҥ хоту сиэбитиҥ, маҕалайыҥ туолбута, аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах, күөх сирэй. Суорун Омоллоон. Күөх сүрэх — үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй
Хайдах харчыҥ суоҕуй? Үлэлиэххэ наада, күөх сүрэх! Софр. Данилов
«Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэт кыыс өтөрүбатары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН. Күөх уйан — 1) наһаа сымнаҕас, хатарыллыбатах (тимири этэргэ). ☉ Очень мягкий, незакаленный (о металле)
Ээ, чочулаабыт да иһин сытыы буолбат сэп, адьас күөх уйан баҕайы. Суорун Омоллоон; 2) наһаа уйаҕас, аһынымтыа. ☉ Очень чувствительный, слезливый
Баһыыба, Ида… Кырдьан истэҕим аайы күөх уйан буолан иһэбин ээ. Е. Неймохов. Күөххэ көттө — ким-туох эмэ хааччаҕыттан таҕыста, көҥүл барда. ☉ Стал независимым, вольным
Алыс даҕаны санаарҕаан эрэй бөҕөнү көрдүм ээ, дьэ күөххэ көттөҕүм! Н. Лугинов
Күөххэ көттө, көҥүл барда. АЕ СТ. Күөххэ үктэннэ — кыһыны туораан, сайыҥҥа тиийдэ. ☉ Благополучно перезимовав, дожить до лета
Ааспыт сайын сүөһүбүтүн нэһиилэ этэҥҥэ, күөххэ үктэннэрбиппит. С. Никифоров
«Лиза, — диэтэ биригэдьиир кэмниэ-кэнэҕэс, — эн ньирэйдэриҥ бу пиэрмэҕэ кыстаан күөххэ үктэннэхтэринэ табыллар». С. Федотов
Мантан саас биир да сүөһүнү энчирэппэккэ барыларын үчүгэйдик төлөһүтэн күөххэ үктэннэрэр баҕалаахпыт. «Кыым»
◊ Дабархайдаах күөх — от чулуу суорда (аан бастакы хотуур ото). ☉ Лучший сорт сена (самой первой косы). Дьэҥкир күөх — сырдык күөх (от). ☉ Светло-зеленый (о сене)
Күөх баламах көр баламах. Кини кымньыыта таарыйбыт сиринэн таба этэ күөх баламах, хаан чэлкэх буолан тахсар. Болот Боотур
Кыра уол илиилэрэ, атахтара, ону таһынан моонньо эмиэ бүтүннүү күөх баламах. ПН ДЫ. Күөх биэдэмэс эргэр. — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ хас биирдии дьиэ кэргэн оттуур сирэ ыйыллыбыт докумуона, сир биэдэмэһэ. ☉ В дореволюционной Якутии: документ, в котором зарегистрированы закрепленные за каждым семейством покосные угодья, поземельная ведомость
Мин аҕам саҕана күөх биэдэмэс диэн баара. П. Ойуунускай
Лоп курдук биэс уон сыл буолла буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба, саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Күөх бороҥ — сылгы дьүһүнүн арааһа: нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх. ☉ Темно-сивый (о масти лошади). Күөх буулуур (сылгы) — көҕөрүмтүйэн көстөр толбоннордоох бороҥ дьүһүннээх. ☉ Чалый, с голубоватыми вкраплениями (о масти лошади)
Күөх далай көр далай II. Көй салгыҥҥа күөрэгэй ыллаабытын, күөх далайга күөнэх оонньообутун кэриэтэ буолла. Амма Аччыгыйа
Эйиэхэ баҕас …… бэйэм тыабыттан лабааны даҕаны булгу туттарыам суоҕа, күөх далайбыттан дьөрү биир даҕаны баҕаны туора уоптарыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Быһыыта, тойонноох кулут иччилэрин күөх далайга күөлэһийтэлээн кэбиһэн баран, тыылара киэҥ Байкал кэтит мындаатыгар дьаарбайа бараары гыммыт быһыылаах. Эрилик Эристиин. Күөх көҕөччөр көр көҕөччөр
1.
Көҕөччөр сылгыны араастаан дьүһүннүүллэр. Ордук элбэхтик маннык өҥнөөччүлэр: хара көҕөччөр, күөх көҕөччөр, сырдык көҕөччөр толбонноох көҕөччөр, им көҕөччөр, тимир көҕөччөр, көҕөн көҕөччөр, чуоҕур көҕөччөр. ОМГ ЭСС. Күөх кырса — көҕөрүмтүйэр өҥнөөх күндү түүлээх полярнай эргимтэ кырсата. ☉ Голубой песец
Сопхуос сүрүн дьарыга: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
«Усуйаана» сопхуос күөх кырсаны иитэр пиэрмэтэ 1955 сыллаахха тэриллибитэ. АВЛ ГСФ. Күөх маасса — куурдуллубакка эрэ күөхтүү сиилэскэ, сенажка угуллар от, бурдук. ☉ Зеленая масса
Саҥа сиилэстэнэр күөх маассаны түргэнник уган бүтэрии үчүгэй сиилэһи ылыы биир суол дьоһуннаах усулуобуйатынан буолар. САС
Бириэмэтигэр оҕустаран ылбатахха аҕыйах хонук иһигэр күөх маасса кууран соломоҕо кубулуйар. ЛИК СОТҮҮүТ. Күөх маҥан халлаан — былыта суох олус ыраас халлаан. ☉ Чистое, безоблачное синее небо
Бу көстөр күөх маҥан халлаан үрүт өттүгэр олорор …… үүт күөл олохтоох, үүт аас бэйэлээх, үкэр куйаас тыыннаах Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун диэн бааллар. Саха фольк. «Мин даҕаны төрүт удьуор харылы киһи этим», — инньэ диирин кытта, көстөр күөх маҥан халлаан үрүт өттүн диэкиттэн бэрт сүрдээх кынат куугунаан түстэ. Ньургун Боотур. Күөх олордуу — маһы түөрэн аҕалан маһа суох сиргэ олордуу. ☉ Зеленые насаждения
Атмосфера ыраас буолуутун харыстааһыҥҥа күөх олордуулар улахан оруоллаахтар. САИ ССРС ФГ
Киин куорат биир олохтооҕор икки сүүс сүүрбэ кыбадыраатынай миэтэрэ күөх олордуу тиксэр. «Кыым». Күөх сах эргэр. — саас сир-дойду көҕөрбүт кэмэ. ☉ Весенняя пора, когда земля покрывается зеленью
Бу быйылгы күөх сах мунньаҕар кулуба тойоммут бэйэтинэн баар. Суорун Омоллоон. Күөх сирэм — саас бастаан үүммүт ситэ илик от; ньуолах от. ☉ Мягкая и шелковистая первая весенняя трава; трава-мурава
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай
Күөх сирэм чэлгийэр эриэккэс кэмигэр, Үтүө сир үөрээхтиир күнүгэр, Мин сытар кургааммар эдэр кыыс тахсыаҕа, кинигэ ааҕыаҕа, ыллыаҕа. Эллэй. Күөх сур — сылгы өҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэ кытаран көстөр хара өҥ. ☉ Черный с красновато-голубым отливом (о масти лошади)
Сур сылгыны эмиэ араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, кумах сур, күөх сур. ОМГ ЭСС. Күөх таалай — хараҥа халлаан күөх. ☉ Темно-синий. Күөх толбон — күөх өҥ булкаастаах. ☉ Просинь. Күөх тымыр — үлэлээбит хаан сүрэххэ төттөрү барар тымыра. ☉ Вена. Илиитин күөх тымыра көстө сылдьар. Күөх урсун — туох эмэ көҕөрөн көстөр киэҥ нэлэмэн ньуура. ☉ Синева
Үөрүүлээх, үөскүүлээх Күн уотун күлүмэр, Күөх урсун күөнүгэр …… Төрөтөр төрүөххүт Төлкөтүн көрүөххүт, Уһун дьол үрдүгэр, Уоҕурар бэрдигэр Үүнүөххүт, үөскүөххүт. П. Ойуунускай
Ленин куоратын үрдүнэн Көтөбүн күөх урсун үөһүнэн Күн аннын диэки чугаһаан. Н. Тарабукин (тылб.)
Күөх үүнээйи көр күөх маасса. Сиилэһи угар дьаамаҕа эбэтэр траншеяҕа күөх үүнээйини угуу саамай эппиэттээх үлэлэртэн биирдэстэринэн буолар. САС. Күөх чэй — чэй биир көрүҥэ. ☉ Зеленый чай
[Лааппылаах киһи] нивхтэр мэлдьитин сиэбэт нуучча аһынан — килиэбинэн, хааһынан, күөх чэйинэн, куһуоччук саахарынан күндүлүүрэ. В. Санги (тылб.). Күөх эбириэн — сырдык күөх толбоннордоох. ☉ С голубым оттенком
Инньэ гынан Түөрэҥкэй ойуун күөх эбириэн борооскуну кэрэх тутунна. Күндэ
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан, куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырдыбыттар. Эрилик Эристиин. Күөх экран — телевизор. ☉ Голубой экран, телевизор
Ааспыт үбүлүөйдээх сыл бүтэһик күннэриттэн Верхоянскай куоратыгар күөх экраны көрүү саҕаланна. «Кыым»
Утуйуон иннинэ бэрт кыратык күөх экраны көрдө. «ББ». Күөх элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: уопсай өҥө бороҥ көстүүлээх буолан баран, ханан эрэ элэмэстээх. ☉ Серо-пегий, сивопегий (о масти лошади)
Күөх элэмэскэ күөх буулуур, күөх көҕөччөр дьүһүннэр киирсэллэр. ОМГ ЭСС. Күөх эриэн — сырдык өҥө көҕөрүмтүйэн көстөр эриэн. ☉ С голубизной, отливающий голубым. Күөх эриэн көстүүмнээх. От күөх — от өҥө күөх өҥнөөх. ☉ Зеленый цвет
Олус чаҕылхай от күөх уонна халлаан күөх өҥнөр алтан холбоһууларын араас көрүҥнэрэ буолуохтаахтар. ДНА СХБКК
[Уохта] саас эрдэ тыллар, сырдык от күөх сэбирдэхтэрдээх, тэтэркэйдиҥи маҥан сибэккилэрдээх. МАА ССЭҮү. Торҕо күөх — олус сырдык күөх. ☉ Яркая светлая зелень
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Торҕо күөҕүнэн таҥынныҥ. Баал Хабырыыс
Биһиги түннүкпүтүнэн Өлүөнэ киэҥ иэнэ нэлэһийэн көстөр уонна илин быраан торҕо күөҕүнэн тунаарар. ЧМА СТСАКҮө. Халлаан күөх — сырдык халлаан өҥө күөх өҥнөөх. ☉ Голубой
Маҥхайан баран араҕастыйбыт баттаҕын халлаан күөх былаатынан мэччэччи бааммыт. М. Доҕордуурап
Ыйаастыгас соҕус хап-хара харахтаах, чорбоҕор кыра уостаах, халлаан күөх солко таҥастаах кыыс оҕо баар. «ХС»
[Федосья] аһыммыт оҕолуу, халлаан күөх ыраас хараҕынан одуулаһан олорон ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Хампа күөх — хараҥа от күөх. ☉ Темно-зеленый
Хатас хаппыт кырдалыгар хампа күөҕү көрөбүн. Хантан кэлбитэ буолуоҕай. Дьиибэргиибин, сөҕөбүн. Эллэй
Үүнэр күммүт тахсыыта Үрүҥ көмүс аалыыта — Хаһыҥ түһэн туртайар, Хампа күөҕү хаарыйар. А. Абаҕыыныскай
Аны куһаҕан сири тумуннаҕа аатыран, хампа күөҕү тоҕута кэстэрэллэр, сир кырсын алдьатан көрүөхтэн түктэри оҥороллор. «Кыым». Чээлэй күөх — сып-сырдык от күөх. ☉ Яркозеленый
Салгыы аны Налбыһах Чээлэй күөх торбос отун Салаасканан аҕалан, Дьиэҕэ симэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Айаҥҥа туруубутугар чээлэй күөҕүнэн симэммит сайын барахсан ааһан, күһүн буолан эрэр. Н. Заболоцкай. Чэгиэн-чэбдик чээлэй күөх мутукча айгыр-силик нуһараҥа. А. Федоров
тюрк. көк
II
аат.
1. Саҥа от үүнэн сирдойду чэлгийэ көҕөрөр кэмэ. ☉ Весеннелетняя пора, когда появляется зелень
Соҕотох ынахтаахпыт күөххэ тиийэн баран, өлөн хаалбыта. Амма Аччыгыйа
Ньирэйдэрбитигэр үөстэн от сүгэн таһааран биэриэхпит. Барахсаттар наар ийэлэрин үүтүнэн тураахтыыллар. Күөх кэлбитин биллиннэр эбээт. Н. Лугинов
2. Сүөһү, сылгы аһылыга буолар үүнэн турар күөх от. ☉ Зеленая трава, идущая на корм скоту
«От хомууругар үлэлээминэ, быйылгы күөхтэн маттым», — Лука сөҥөдүйэн олорон эттэ. М. Доҕордуурап
Оҕом, хадьымал саҕалыырыгар бу ийэтин хотуурун оҥорон биэриэҕим. Биһиги, эр дьоннор, күөҕү былдьаһа от охсон куһуйуохпут. В. Иванов
Бу күөххэ мин көлөһүнүм баар, көрүҥ күөх сирэм, күөх быйаҥ ырааһыан, үчүгэйиэн! А. Сыромятникова