аҕыластаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Ураһа, киһи олорор сирэ барахсан, атын үлүгэрдик үөлэһэ буруо-тараа буолан аҕыластанан, ыраахтан иһэр айан дьонун ыҥыра-тарда турбута. Н. Заболоцкай

аат. Буруо, буруо-тараа, быыл. ☉ Дым, пыль, мгла
Улуу ойуун туойбут тойуга тохтообот туман күдүө буолбут. ПЭК СЯЯ
◊ Сай күдүө — киэҥ уонна тымныы (тула өттүттэн аһаҕас, үргүйэр — дьиэ туһунан). ☉ Просторный и холодный (о доме, который продувается со всех сторон)
Сай күдүө сайылыктаах. ПЭК СЯЯ
Эн бэйэлээх Сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар …… Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап

күл-сал диэнтэн хай
аата. Элбэх киһи бииргэ отууламмытын буруота-тараата, күлүүтэ-салыыта, ааһан иһэр киһини бэйэтигэр тарда турар. Амма Аччыгыйа
Ийэм саҥата-иҥэтэ, күлүүтэ-салыыта элбээн, эмиэ былыргы эдэригэр түспүтэ быданнааҕыны, мин кыра оҕо эрдэҕинээҕи кэммин, санатар. Далан
Уолуктайдаах Дьэргэ санаалара көнөн, күлүү-салыы бөҕө буола олордулар. Болот Боотур

I
туохт. Күүгүнүү, күөдьүйэ, айдаара түс. ☉ Поднять шум-гам, гомон
Сарсыарда даачаттан маҥнайгы ньургуһуннары, тыллан эрэр мутукчаны илдьэ кэлбиппэр кыргыттар үөрэн көйгүөрэ түстүлэр. М. Ефимов
Күн анныгар күөрэгэй куолаһа, Көмүс чуораанныы, көйгүөрэ түстэ. С. Данилов
Тула унаарда буруо-тараа, Көр-нар, саҥа-иҥэ көйгүөрдэ. «ХС»
II
аат. Элбэх саҥа-иҥэ, тыас-уус күөдьүйэн кэлиитэ. ☉ Внезапный шум, шум-гам, гомон, галдеж
Оскуола таһыгар оҕолор көйгүөрдэрэ иһиллэр. — Хаһааҥҥытааҕар да сайдан Көйгүөр түһэрдилэр — Күөрэгэй, ырыа чыычаахтар, Кэлэҕэйдээбэт кэҕэлэр... С. Данилов

дьүһ. туохт.
1. Ол-бу диэки арбаччы быраҕылын, арбайан-хоройон тур; онон-манан уһулута ойон тахсан тур. ☉ Беспорядочно раскидываться в разные стороны
Кинилэр үһүөн силлиэ охторбут, силистиин-мутуктуун адаарыйа сытар баараҕай маһын үрдүгэр олорон кылгастык сынньанан ылбыттара. С. Никифоров
Доропуун оҕонньор түптэлэрин күөдьүппүтэ кутаалаах уот, буруо-тараа бөҕө халлааҥҥа өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
Батараактар, дьадаҥылар бука бары биир санаанан, үйэлэрин тухары үлэҕэ чэрдийбит илиилэрин өрө уунаннар, дьиэ иһэ адаарыйа түстэ. А. Бэрияк
2. Өрө тур, өрө тура сырыт (хол., баттах). ☉ Топорщиться, стоять торчком, дыбом (напр., о волосах)
Тракторист туруору үүнэн адаарыйа сылдьар баттахтаах, суон лыксыгыр, намыһах уол этэ. Софр. Данилов
Эһэ арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
[Кулаковскай] бытыга ордук кэтирии адаарыйан, дьүдьэйбитэ-илистибитэ ордук биллэн сытар. Амма Аччыгыйа
Дьахтар соһуйан хаалан, адаарыйбыт кыламанын тэрбэтэн, хараҕын киэҥник көрөн дьиэгэниппитэ. П. Аввакумов
3. көсп. Салаҥ уһун илиилээх-атахтаах буолан көһүн. ☉ Бросаться в глаза длинными нескладными конечностями
Василий Педан, адаарыйбыт салаҥ уҥуохтаах, кырыылаах үрдүк муруннаах украинец. ДАЛ УуУоО
Уол эргичис гынна да, суол устун сүүрэн адаарыйа турда. А. Сыромятникова
Айыы бухатыыра Адаарыйан сытарын көрөннөр, Туора ойон Чугурус гына түстүлэр. П. Ойуунускай
△ Ол-бу диэки быраҕылын (быраҕыыттан, күүстээх охсууттан охтон эрэр киһи уһун атаҕа, илиитэ көстүүтүн туһунан). ☉ Раскидываться, разбросаться (о виде длинных ног и рук падающего от сильного удара человека)
Кулааһынньык адаарыйбытынан, били киһитин кууспутунан, иин айаҕа харааран турарынан аллара түһэн хаалла. Н. Павлов
Василий да көрдөрөр олуйуутугар киирэн биэрбит киһи дөбөҥнүк атаҕа адаарыйбытынан көтүүһү быһыылаах. Е. Неймохов
4. көсп. Тыл-тылга киирсибэккэ бурайсан, атааннаһан арахсан бар. ☉ Не ладить, вздорить, ссориться, иметь неурядицы (напр., семейные)
«Аны мантан сылтаан биһиги олохпут адаарыйан барыаҕа», — диэн ботугураата, улаҕа диэки хайыста, уот диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап. Аллараа дойду аҕыс адаарыйар бииһин ууһа мунньустубут үһү. Саха фольк.
◊ Иһэ адаарыйар — иһэ быһыта тыытан, үллэн ыалдьар (үксүгэр быстах, сотору ааһар ыарыы). ☉ Страдать животом (чувствовать вздутие или кратковременные острые боли)
«Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» — дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Кэнники билбиттэрэ, улахан туох да суох, тый көннөрү иһэ адаарыйбыт эбит, ол киэһэ үтүөрэн хаалбыта. «ХС»
Байдычан саха аһын наһаа туттан кэбиспитэ. Онтон иһэ адаарыйан үс күнү быһа ыалдьыбыта. А. Кривошапкин (тылб.)